Η Ελλάδα κατά τη δεκαετία του ’80 (1981-1989) 🗳️
Η νίκη του ΠΑΣΟΚ στις εκλογές του 1981
Η νίκη του ΠΑΣΟΚ με επικεφαλής τον Ανδρέα Παπανδρέου στις εκλογές του 1981 αποτέλεσε μια σημαντική τομή στην ελληνική μεταπολεμική ιστορία, καθώς για πρώτη φορά ανέλαβε τη διακυβέρνηση της χώρας ένα κόμμα με τόσο ριζοσπαστικό πρόγραμμα.
Το ΠΑΣΟΚ κέρδισε τις εκλογές απευθυνόμενο στην κοινωνική κατηγορία των «μη προνομιούχων» και προβάλλοντας μια ριζοσπαστική πρόταση μετασχηματισμού της κοινωνίας, που συνοψιζόταν στο σύνθημα «Αλλαγή» και εκφραζόταν με το τρίπτυχο «λαϊκή κυριαρχία, εθνική ανεξαρτησία, κοινωνική δικαιοσύνη».
Οι εκλογές του 1981 εγκαινίασαν την πρώτη περίοδο πρωθυπουργίας του Ανδρέα Παπανδρέου, η οποία κράτησε, μετά και την εκλογική νίκη του 1985, έως το 1989 και σφραγίστηκε από μια σειρά σημαντικών πολιτικών επιλογών.
Η νίκη του 1981 δεν ήταν μεμονωμένη: το ΠΑΣΟΚ κέρδισε ξανά τις εκλογές του 1985, με αποτέλεσμα ο Ανδρέας Παπανδρέου να παραμείνει πρωθυπουργός συνεχώς από το 1981 ως το 1989.
Το πρόγραμμα του ΠΑΣΟΚ: η διακήρυξη του 1974
Οι βασικές αρχές και οι στόχοι του κόμματος είχαν διατυπωθεί ήδη από την ίδρυσή του, στις 3 Σεπτεμβρίου 1974. Η ιδρυτική διακήρυξη ανακοίνωνε την εκκίνηση ενός νέου πολιτικού κινήματος που φιλοδοξούσε να εκφράσει «τους πόθους και τις ανάγκες του απλού Έλληνα» — ενός κινήματος που θα ανήκε στον αγρότη, τον εργάτη, τον βιοτέχνη, τον μισθωτό, τον υπάλληλο και στη νεολαία.
Ως κυρίαρχος στόχος του κινήματος οριζόταν η δημιουργία μιας πολιτείας απαλλαγμένης από τον έλεγχο ή την επιρροή της οικονομικής ολιγαρχίας, ταγμένης στην προστασία του έθνους και στην υπηρεσία του λαού. Η εθνική ανεξαρτησία παρουσιαζόταν αναπόσπαστα δεμένη με τη λαϊκή κυριαρχία, με τη δημοκρατία σε κάθε φάση της ζωής του τόπου και με την ενεργό συμμετοχή του πολίτη σε όλες τις αποφάσεις που τον αφορούν.
Τα βασικά αιτήματα της διακήρυξης ήταν:
- Αποχώρηση της Ελλάδας από το στρατιωτικό και από το πολιτικό ΝΑΤΟ, καθώς πίσω από το ΝΑΤΟ και τις αμερικανικές βάσεις εντοπίζονταν, σύμφωνα με το κείμενο, οι μονοπωλιακές πολυεθνικές επιχειρήσεις και τα ντόπια υποκατάστατά τους.
- Κοινωνική απελευθέρωση και σοσιαλιστικός μετασχηματισμός, ώστε ο αγρότης, ο εργάτης, ο βιοτέχνης, ο μισθωτός και ο υπάλληλος να απολαμβάνουν το προϊόν του μόχθου τους και να πάψει «η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο».
- Ενεργός συμμετοχή του λαού στον προγραμματισμό της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτιστικής πορείας της χώρας.
- Κατάργηση των προνομίων των ολίγων στην ιατρική, νοσοκομειακή και φαρμακευτική περίθαλψη.
- Κατοχύρωση της κοινωνικής και οικονομικής ισότητας των δύο φύλων.
- Ελευθερία της σκέψης και παιδεία που θα γίνει κτήμα όλων των Ελλήνων.
Η διακήρυξη του 1974 είναι το πρόγραμμα ενός κόμματος που βρισκόταν τότε στην αντιπολίτευση. Πολλά από τα αιτήματά της (όπως η κατάργηση των προνομίων στην περίθαλψη ή η ισότητα των φύλων) υλοποιήθηκαν μετά το 1981, άλλα όμως — χαρακτηριστικά η αποχώρηση από το ΝΑΤΟ — δεν εφαρμόστηκαν όταν το κόμμα ανέλαβε την εξουσία.
Γιατί το ΠΑΣΟΚ έφτασε στην εξουσία
Η επιτυχία του ΠΑΣΟΚ έχει απασχολήσει τους μελετητές. Σύμφωνα με την ερμηνεία του ιστορικού Χρ. Λυριντζή, τρεις παράγοντες βαραίνουν περισσότερο:
| Παράγοντας | Πώς λειτούργησε |
|---|---|
| Το ριζοσπαστικό πρόγραμμα | Το κόμμα θεμελίωσε την απήχησή του στο εκλογικό σώμα πάνω σε μια πρόταση για «σοσιαλιστικό» μετασχηματισμό της ελληνικής κοινωνίας. |
| Η προσωπικότητα του ηγέτη | Ελάχιστοι θα αμφισβητούσαν ότι, χωρίς τη χαρισματική προσωπικότητα και τις ηγετικές ικανότητες του Ανδρέα Παπανδρέου, το ΠΑΣΟΚ δεν θα είχε τη θεαματική πορεία που διέγραψε στη μεταπολίτευση. |
| Η κομματική οργάνωση | Συγκροτήθηκε και αναπτύχθηκε μια οργάνωση που διακρινόταν για τον μαζικό της χαρακτήρα και την αποτελεσματική της δράση. |
Κυβερνήσεις ΠΑΣΟΚ 1981-1985: η επούλωση των πληγών του Εμφυλίου
Πρώτα απ’ όλα, η επίσημη αναγνώριση όλων των αντιστασιακών οργανώσεων —δηλαδή, πρακτικά, των οργανώσεων της Αριστεράς, που δεν είχαν αναγνωριστεί μετά τον Εμφύλιο— διαμόρφωσε ένα εντελώς νέο πολιτικό κλίμα, επουλώνοντας πληγές ανοιχτές για σαράντα χρόνια.
Η απόφαση αυτή συνοδεύτηκε από τιμητικές συνταξιοδοτήσεις και άλλες παροχές (μετάλλια, τιμητικά διπλώματα), καθώς και από την άρση πολλών δυσμενών συνεπειών του Εμφυλίου και της μετεμφυλιακής εποχής. Στο πλαίσιο αυτό, διευκολύνθηκε και η επιστροφή χιλιάδων πολιτικών προσφύγων από τη Σοβιετική Ένωση και τις άλλες λαϊκές δημοκρατίες της Ανατολικής Ευρώπης.
Ο ίδιος ο Ανδρέας Παπανδρέου, μιλώντας σε συνάντηση σοσιαλιστών ηγετών στο Παρίσι τον Ιανουάριο του 1983, περιέγραψε την πολιτική αυτή ως δύο δέσμες μέτρων: από τη μια, μέτρα με συμβολικό χαρακτήρα συλλογικής μνήμης και εθνικής ενότητας, όπως η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης ενάντια στην Κατοχή κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο· από την άλλη, μέτρα που έκλειναν ένα κεφάλαιο της ιστορίας σημαδεμένο από τις συνέπειες του εμφύλιου πολέμου της δεκαετίας του ’40, όπως ο ελεύθερος επαναπατρισμός των πολιτικών προσφύγων.
Το 1982 η 25η Νοεμβρίου —ημέρα της ανατίναξης της γέφυρας του Γοργοποτάμου— καθιερώθηκε ως ημέρα επίσημου εορτασμού της Εθνικής Αντίστασης.
Δεν αναγνωρίστηκε τότε για πρώτη φορά ότι υπήρξε Αντίσταση. Αυτό που αναγνωρίστηκε επίσημα ήταν όλες οι αντιστασιακές οργανώσεις, δηλαδή και οι οργανώσεις της Αριστεράς, οι οποίες είχαν μείνει χωρίς αναγνώριση για σαράντα χρόνια μετά τον Εμφύλιο.
Κοινωνικά μέτρα και το Εθνικό Σύστημα Υγείας
Μέτρα κοινωνικού χαρακτήρα, όπως ο διπλασιασμός των κατώτατων συντάξεων και οι σημαντικές αυξήσεις των κατώτατων μισθών και ημερομισθίων, είχαν στόχο να ανακουφίσουν τα ασθενέστερα κοινωνικά στρώματα.
Ιδιαίτερη αναφορά αξίζει να γίνει στη δημιουργία του Εθνικού Συστήματος Υγείας (ΕΣΥ), το οποίο, παρά τα προβλήματα που εμφανίστηκαν στην εφαρμογή του, υπήρξε ένας από τους πιο επιτυχημένους θεσμούς αυτής της περιόδου. Πυρήνας του ΕΣΥ ήταν η δημιουργία τριών νοσηλευτικών βαθμίδων:
- κέντρα υγείας
- περιφερειακά νοσοκομεία
- νομαρχιακά νοσοκομεία
Σημαντική καινοτομία υπήρξε το γεγονός ότι, στο πλαίσιο του ΕΣΥ, δικαίωμα στην περίθαλψη σε νοσοκομεία είχαν όλοι οι πολίτες, χωρίς όρους και προϋποθέσεις.
Η κατάργηση «των προνομίων των ολίγων στην ιατρική, νοσοκομειακή και φαρμακευτική περίθαλψη» ήταν διατυπωμένη ήδη στην ιδρυτική διακήρυξη του 1974. Το ΕΣΥ είναι ακριβώς η υλοποίηση αυτού του αιτήματος, οκτώ χρόνια αργότερα.
Τομές στο οικογενειακό δίκαιο και στη θέση της γυναίκας
Η καθιέρωση του πολιτικού γάμου και του συναινετικού διαζυγίου αποτέλεσαν τομές στο ελληνικό οικογενειακό δίκαιο.
Παράλληλα, η θεσμική αναγνώριση της ισότητας των δύο φύλων και η κατάργηση της προίκας συνέβαλαν, σε συνδυασμό με τους αγώνες του γυναικείου κινήματος, στη βελτίωση της θέσης της γυναίκας.
Οι αλλαγές αυτές δεν ήταν αποκλειστικά κυβερνητικό έργο: το βιβλίο αποδίδει τη βελτίωση της θέσης της γυναίκας στον συνδυασμό των νομοθετικών μέτρων με τους αγώνες του γυναικείου κινήματος.
Εξωτερική πολιτική της πρώτης τετραετίας
Σε ό,τι αφορά την εξωτερική πολιτική, υπήρξαν σημαντικές πρωτοβουλίες που απέβλεπαν στη βελτίωση των όρων συμμετοχής της Ελλάδας στην ΕΟΚ. Αποτέλεσμα αυτών των πρωτοβουλιών ήταν να αυξηθούν τα κονδύλια που δίνονταν από την ΕΟΚ στις λιγότερο αναπτυγμένες χώρες του ευρωπαϊκού νότου, στις οποίες ανήκε και η Ελλάδα.
Παράλληλα, έγιναν ανοίγματα προς τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης και προς τον Τρίτο Κόσμο, ιδίως προς τις αραβικές χώρες.
Τέλος, απέναντι στην Τουρκία χρησιμοποιήθηκε επανειλημμένα σκληρή γλώσσα, ιδίως μετά την προκλητική ίδρυση του τουρκικού ψευδοκράτους στην κατεχόμενη βόρεια Κύπρο, τον Νοέμβριο του 1983.
Οικονομική πολιτική και δημόσια έργα
Κατασκευάστηκαν διάφορα δημόσια έργα και επιχειρήθηκε η εξυγίανση επιχειρήσεων που αντιμετώπιζαν προβλήματα — των λεγόμενων «προβληματικών επιχειρήσεων» — προκειμένου να καταστούν παραγωγικές και να διασφαλιστούν οι θέσεις εργασίας.
Τέλος, ακολουθήθηκε πολιτική ενίσχυσης του εισοδήματος των αγροτών και των μικρομεσαίων επιχειρηματιών.
Κυβερνήσεις ΠΑΣΟΚ 1985-1989
Το σταθεροποιητικό πρόγραμμα
Οι κυβερνήσεις της δεύτερης τετραετίας του ΠΑΣΟΚ βρέθηκαν αντιμέτωπες με σοβαρά οικονομικά προβλήματα και εφάρμοσαν, ιδίως κατά τη διετία 1985-1987, σταθεροποιητικό οικονομικό πρόγραμμα με σκοπό τη μείωση των ελλειμμάτων και του πληθωρισμού.
Η πρώτη τετραετία (1981-1985) χαρακτηρίζεται από παροχές και αυξήσεις σε μισθούς και συντάξεις. Η δεύτερη (1985-1989) ξεκινά με το ακριβώς αντίθετο: περιοριστικά μέτρα για να συγκρατηθούν τα ελλείμματα και ο πληθωρισμός. Μην τις μπερδέψεις.
Η αναθεώρηση του Συντάγματος
Στα 1985-1986 έγινε αναθεώρηση του Συντάγματος, με την οποία περιορίστηκαν οι εξουσίες του Προέδρου της Δημοκρατίας και ενισχύθηκαν οι ρόλοι του Κοινοβουλίου και του πρωθυπουργού στο πλαίσιο του πολιτεύματος.
Η κρίση του 1987 με την Τουρκία
Σημαντικές εξελίξεις υπήρξαν, ακόμη, στο πεδίο των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Ενώ αρχικά η ελληνική πλευρά έδειξε καλή θέληση, στη συνέχεια αντέδρασε αποφασιστικά στην απόπειρα της Τουρκίας να δημιουργήσει «τετελεσμένη» κατάσταση συνεκμετάλλευσης του πετρελαίου του Αιγαίου. Υπό την απειλή ενδεχόμενου πολέμου, η Τουρκία υποχρεώθηκε να υποχωρήσει, τον Μάρτιο του 1987.
Σκάνδαλα και η υγεία του πρωθυπουργού
Στα τέλη της τετραετίας, οι καταγγελίες σε βάρος στελεχών της κυβέρνησης για οικονομικά σκάνδαλα όξυναν την πολιτική αντιπαράθεση. Επιπλέον, η κατάσταση επιβαρύνθηκε από τα σοβαρά προβλήματα υγείας που αντιμετώπιζε ο Ανδρέας Παπανδρέου.