Η Ελλάδα από τη Μεταπολίτευση έως τις αρχές της δεκαετίας του ’80 (1974-1981) 🇬🇷
Η Γ΄ Ελληνική Δημοκρατία (1974-2001)
Με τη Μεταπολίτευση, δηλαδή την επάνοδο στη δημοκρατία το 1974, και την ψήφιση δημοκρατικού συντάγματος το 1975, άνοιξε η μεγαλύτερη περίοδος πολιτικής ομαλότητας της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Η περίοδος αυτή διαρκεί μέχρι σήμερα. Γι’ αυτό ως τομή μπορεί να θεωρηθεί, προσωρινά, το 2001, έτος ένταξης της Ελλάδας στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση (ΟΝΕ).
Ο τίτλος «Η Γ΄ Ελληνική Δημοκρατία» προτιμήθηκε, γιατί κύριο χαρακτηριστικό της περιόδου που διανύουμε, όπως και των περιόδων 1828-1832 και 1924-1935, είναι το δημοκρατικό —με την έννοια του αβασίλευτου— πολίτευμα.
Η αρίθμηση μετράει τις περιόδους κατά τις οποίες η Ελλάδα είχε αβασίλευτο πολίτευμα: 1828-1832, 1924-1935 και, από το 1974, η σημερινή. Δεν πρόκειται δηλαδή για «τρίτη φορά που η Ελλάδα γίνεται δημοκρατική χώρα», αλλά για την τρίτη φορά που καταργείται ο θεσμός του βασιλιά.
Η κυβέρνηση εθνικής ενότητας
Αμέσως μετά την πτώση της απριλιανής δικτατορίας επέστρεψε από το Παρίσι ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και σχημάτισε κυβέρνηση εθνικής ενότητας με τη συμμετοχή πολιτικών της ΕΡΕ και της Ένωσης Κέντρου, των δύο μεγαλύτερων κομμάτων της προδικτατορικής περιόδου.
Η κυβέρνηση εθνικής ενότητας:
- Απελευθέρωσε αμέσως όλους τους πολιτικούς κρατούμενους.
- Φρόντισε να απομακρύνει στελέχη του δικτατορικού καθεστώτος από τις θέσεις τους, προκειμένου να αποκτήσει τον έλεγχο του κράτους και, κυρίως, του στρατού.
- Προσπάθησε να αντιμετωπίσει, με διπλωματικά μέσα, τη σοβαρότατη κρίση που προκλήθηκε από την τουρκική προέλαση στην Κύπρο.
Η διπλωματική προσπάθεια για την Κύπρο δεν είχε αποτέλεσμα: ο τουρκικός στρατός κατέλαβε τελικά το 37% του κυπριακού εδάφους. Αντιδρώντας στην αδράνεια του ΝΑΤΟ, ο Κ. Καραμανλής αποφάσισε την αποχώρηση της Ελλάδας από το στρατιωτικό του σκέλος.
Η Ελλάδα δεν έφυγε από τη συμμαχία συνολικά: αποχώρησε μόνο από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ, ως ένδειξη διαμαρτυρίας για τη στάση του στην Κύπρο. Το 1980, επί κυβερνήσεων Καραμανλή, θα επανενταχθεί σε αυτό.
Το διάγγελμα της 25ης Ιουλίου 1974
Στο διάγγελμά του ως πρωθυπουργός της κυβέρνησης εθνικής ενότητας, στις 25 Ιουλίου 1974, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής όριζε τις προτεραιότητες της νέας εξουσίας. Πρώτο και υπέρτατο χρέος της κυβέρνησης, τόνιζε, ήταν να αντιμετωπίσει όλους τους εξωτερικούς κινδύνους που είχαν συσσωρευτεί από τα πρόσφατα δραματικά γεγονότα· η σκέψη του στρεφόταν πρωτίστως προς τη «δοκιμαζόμενη Μεγαλόνησο», δηλαδή την Κύπρο, της οποίας την ανεξαρτησία και την ακεραιότητα δεσμευόταν να υπερασπιστεί με όλες τις δυνάμεις της χώρας.
Μόλις αντιμετωπιζόταν το εθνικό αυτό θέμα που συντάρασσε ολόκληρο τον ελληνισμό, συνέχιζε, η κυβέρνηση θα ασχολούνταν με τα πιεστικότερα προβλήματα του τόπου· και το κυριότερο από αυτά ήταν η ταχεία χάραξη της διαδικασίας που θα οδηγούσε στη θεμελίωση μιας πραγματικής και προοδευτικής δημοκρατίας, μέσα στην οποία θα είχαν θέση όλοι οι Έλληνες. Έκλεινε σημειώνοντας ότι στη ζωή όλων των εθνών υπάρχουν στιγμές που επιβάλλουν ηθική και εθνική έξαρση — στιγμές κατά τις οποίες ένας λαός απογοητευμένος από το πρόσφατο και το απώτερο παρελθόν αναζητεί με αγωνία τον δρόμο του. Τέτοιες ακριβώς στιγμές, έλεγε, ζούσε τότε η χώρα.
Το διάγγελμα δείχνει καθαρά ότι η μεταπολιτευτική Ελλάδα έπρεπε να λύσει δύο προβλήματα την ίδια στιγμή: μια εξωτερική κρίση (την Κύπρο) και ένα εσωτερικό ζήτημα (την οικοδόμηση δημοκρατίας). Η σειρά που τα βάζει ο Καραμανλής —πρώτα το εθνικό, μετά το πολιτικό— δείχνει πόσο πιεστική ήταν η κυπριακή τραγωδία εκείνες τις ημέρες.
Η ομαλή μετάβαση στη δημοκρατία
Η Ελλάδα κατάφερε όχι απλώς να αντεπεξέλθει στις δυσκολίες, αλλά, σε λιγότερο από έναν χρόνο και αναίμακτα, να αποκτήσει νέο Σύνταγμα και να υποβάλει αίτηση για ένταξη στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες. Στα επόμενα χρόνια κατοχύρωσε τους δημοκρατικούς θεσμούς, διαχειρίστηκε την εξωτερική κρίση και έγινε πλήρες μέλος της ενοποιούμενης Ευρώπης.
Όπως επισημαίνει ο ιστορικός Ευάνθης Χατζηβασιλείου, παρά το γεγονός ότι από δυνάμεις της αντιπολίτευσης εκφράστηκαν επιφυλάξεις ως προς την έκταση της πολιτικής αλλαγής, από άλλες πλευρές η διαδικασία αυτή χαρακτηρίστηκε ως το «ελληνικό θαύμα»: ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της σύγχρονης ιστορίας της χώρας, που συγκέντρωσε τον θαυμασμό της παγκόσμιας κοινής γνώμης και σε μεγάλο βαθμό αποδόθηκε στην πράγματι καταλυτική πολιτική παρουσία του Κωνσταντίνου Καραμανλή.
Το εντυπωσιακό στη μετάβαση του 1974-1975 δεν είναι μόνο ότι πέτυχε, αλλά η ταχύτητα και ο τρόπος: χωρίς αιματοχυσία και μέσα σε λιγότερο από δώδεκα μήνες η χώρα πέρασε από τη δικτατορία σε νέο Σύνταγμα και ευρωπαϊκή προοπτική.
Νέα κόμματα, εκλογές, δημοψήφισμα και νέο Σύνταγμα
Η πλήρης αποκατάσταση της δημοκρατικής νομιμότητας απαιτούσε τρία πράγματα: τη διεξαγωγή εκλογών, τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος με το οποίο ο λαός θα αποφάσιζε για τη μορφή του πολιτεύματος, καθώς και τη σύνταξη νέου Συντάγματος.
Στο πλαίσιο αυτό, ιδρύθηκαν δύο νέα κόμματα:
- Η Νέα Δημοκρατία (ΝΔ), με ηγέτη τον Κωνσταντίνο Καραμανλή.
- Το Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα (ΠΑΣΟΚ), με ηγέτη τον Ανδρέα Παπανδρέου, γιο του Γεωργίου Παπανδρέου.
Παράλληλα, επανεμφανίστηκε η προδικτατορική Ένωση Κέντρου, με ηγέτη τον Γεώργιο Μαύρο. Επίσης, νομιμοποιήθηκε το ΚΚΕ, που ήταν εκτός νόμου από το 1947.
Οι εκλογές του 1974
Οι εκλογές του 1974 ανέδειξαν νικήτρια τη Νέα Δημοκρατία, η οποία με επικεφαλής τον Κ. Καραμανλή συγκέντρωσε το υψηλότερο εκλογικό ποσοστό της μεταπολεμικής εποχής (54,37%). Η κυβέρνηση Καραμανλή εστίασε την προσοχή της κυρίως στην οικοδόμηση μιας νέας, δημοκρατικής νομιμότητας, καθώς και στην εδραίωση του ευρωπαϊκού προσανατολισμού της χώρας.
Το δημοψήφισμα της 8ης Δεκεμβρίου 1974
Στις 8 Δεκεμβρίου 1974 έγινε δημοψήφισμα για τη μορφή του πολιτεύματος και ο ελληνικός λαός αποφάσισε, με ποσοστό 69,2%, την κατάργηση της μοναρχίας. Έτσι λύθηκε —για πρώτη φορά κατά τρόπο μη αμφισβητήσιμο— ένα από τα προβλήματα που είχαν ταλανίσει την ελληνική κοινωνία πολλές φορές κατά τον 20ό αιώνα.
Το Σύνταγμα του 1975
Με την ψήφιση νέου Συντάγματος (7 Ιουνίου 1975) θεσπίστηκε το πολίτευμα της προεδρευόμενης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, που ισχύει και σήμερα στη χώρα μας.
Είναι τρία διαφορετικά γεγονότα, το ένα μετά το άλλο: εκλογές το 1974 (νίκη της ΝΔ με 54,37%), δημοψήφισμα στις 8 Δεκεμβρίου 1974 (κατάργηση της μοναρχίας με 69,2%) και ψήφιση Συντάγματος στις 7 Ιουνίου 1975 (προεδρευόμενη κοινοβουλευτική δημοκρατία). Το δημοψήφισμα έκρινε τη μορφή του πολιτεύματος· το Σύνταγμα καθόρισε πώς θα λειτουργεί.
Η δίκη των πρωτεργατών της δικτατορίας
Παράλληλα, οι πρωτεργάτες της δικτατορίας οδηγήθηκαν σε δίκη και οι κορυφαίοι ανάμεσα σ’ αυτούς καταδικάστηκαν σε θάνατο, επειδή, καταλύοντας τη δημοκρατία, διέπραξαν έγκλημα εσχάτης προδοσίας, δηλαδή πρόδωσαν την πατρίδα. Ωστόσο, η ποινή τους μετατράπηκε σε ισόβια, καθώς κρίθηκε ότι δεν ήταν αναγκαία η εκτέλεσή τους.
Το έργο των κυβερνήσεων Καραμανλή (1974-1981)
Από τη νέα κυβέρνηση πραγματοποιήθηκαν επίσης:
- Η επίσημη ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ: η συνθήκη υπογράφτηκε στις 28 Μαΐου 1979 και άρχισε να ισχύει από την 1η Ιανουαρίου 1981. Ο Κ. Καραμανλής εκτιμούσε ότι η κίνηση αυτή ήταν ένας ακόμη τρόπος για να σταθεροποιηθούν οι δημοκρατικοί θεσμοί και ότι θα εξυπηρετούσε μακροπρόθεσμα την ασφάλεια της χώρας.
- Η επανένταξη της Ελλάδας στο στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ (1980).
- Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, η οποία, μεταξύ άλλων, αύξησε τη βασική υποχρεωτική εκπαίδευση από έξι σε εννιά χρόνια.
- Η αναγνώριση της δημοτικής ως γλώσσας της εκπαίδευσης και ως επίσημης γλώσσας του κράτους.
Η ομιλία για την ένταξη στην ΕΟΚ (28 Μαΐου 1979)
Κατά την τελετή υπογραφής της συνθήκης προσχώρησης της Ελλάδας στην ΕΟΚ, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής υποστήριξε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση θα σταθεί αποφασιστικός παράγοντας της ειρήνης στον κόσμο. Θα σταθεροποιήσει, τόνισε, και θα διασώσει τους δημοκρατικούς θεσμούς, που διέρχονταν τότε αναμφισβήτητη κρίση. Με την ενοποίηση, εξάλλου, θα διασωζόταν και στη συνέχεια θα προαγόταν ο ευρωπαϊκός πολιτισμός· εξίσου θεμελιώδης, όμως, για την επιβίωση της Ευρώπης ήταν και η σταδιακή οικονομική της ενοποίηση.
Και στα δύο του κείμενα για την ΕΟΚ ο Καραμανλής επαναλαμβάνει το ίδιο επιχείρημα: η Ευρώπη δεν είναι απλώς οικονομική υπόθεση. Για μια χώρα που μόλις είχε βγει από επτά χρόνια δικτατορίας, η ένταξη ήταν κυρίως εγγύηση ότι το δημοκρατικό πολίτευμα δεν θα ανατρεπόταν ξανά.
Τα οικονομικά προβλήματα της περιόδου
Τέλος, οι κυβερνήσεις Καραμανλή χρειάστηκε να αντιμετωπίσουν, ιδίως κατά την περίοδο 1974-1977, σοβαρά οικονομικά προβλήματα. Πολλά από αυτά ήταν επιπτώσεις της μεγάλης διεθνούς πετρελαϊκής κρίσης του 1974, δηλαδή της ξαφνικής αύξησης των διεθνών τιμών του πετρελαίου, ενώ άλλα είχαν κληροδοτηθεί από τη δικτατορία.
Παρά τα κυβερνητικά μέτρα, που βελτίωσαν κάπως την κατάσταση, δεν ξεπεράστηκε η κρίση, που οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στην αρνητική διεθνή συγκυρία. Παράλληλα, οι κυβερνήσεις Καραμανλή πήραν μέτρα αναδιοργάνωσης της οικονομίας και ενίσχυσης των υποδομών της χώρας.
Τα οικονομικά προβλήματα του 1974-1977 δεν είχαν μία μόνο αιτία: προέρχονταν και από τη διεθνή πετρελαϊκή κρίση και από την εσωτερική κληρονομιά της δικτατορίας. Γι’ αυτό και τα κυβερνητικά μέτρα βελτίωσαν την κατάσταση χωρίς να λύσουν το πρόβλημα — η αρνητική διεθνής συγκυρία δεν εξαρτιόταν από την Ελλάδα.
Η εκλογή του Καραμανλή στην Προεδρία της Δημοκρατίας
Πριν ολοκληρωθεί η δεύτερη τετραετία διακυβέρνησής του, ο Κ. Καραμανλής αποφάσισε να παραιτηθεί και να διεκδικήσει την εκλογή του στη θέση του Προέδρου της Δημοκρατίας, όπου και εκλέχθηκε (5 Μαΐου 1980).