Ο εμφύλιος πόλεμος και τα κύρια προβλήματα της μετεμφυλιακής Ελλάδας (1944-1963). Ο κυπριακός αγώνας (1955-1960) ⚔️
Η ιστορία της μεταπολεμικής Ελλάδας μπορεί να διακριθεί σε δύο περιόδους, 1944-1974 και 1974-2001, με σημείο τομής την πτώση της δικτατορίας το 1974. Η περίοδος 1944-1974 σημαδεύτηκε από τα πάθη του εμφύλιου πολέμου και την επιβολή στρατιωτικής δικτατορίας (1967-1974).
Η εμφύλια σύγκρουση
Αμέσως μετά την Απελευθέρωση, η απόφαση της κυβέρνησης εθνικής ενότητας να αφοπλιστεί μόνο ο ΕΛΑΣ προκάλεσε την αντίδραση του ΕΑΜ, το οποίο οργάνωσε συλλαλητήριο διαμαρτυρίας στο κέντρο της Αθήνας στις 3 Δεκεμβρίου 1944. Οι συγκεντρωμένοι δέχτηκαν πυρά και περίπου 30 άνθρωποι σκοτώθηκαν.
Τότε ξεκίνησαν μάχες σε ολόκληρη την Αθήνα ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και τις κυβερνητικές δυνάμεις, που υποστηρίζονταν από βρετανικό στρατό. Οι συγκρούσεις ήταν πολύνεκρες, κράτησαν περίπου έναν μήνα —είναι γνωστές ως Δεκεμβριανά ή μάχη της Αθήνας— και έληξαν με ήττα των δυνάμεων του ΕΑΜ και αποχώρησή τους από την Αθήνα.
Ο ίδιος ο Ουίνστον Τσόρτσιλ, σε τηλεγράφημά του προς τον Άντονι Ήντεν, υπουργό Εξωτερικών της Αγγλίας, έγραφε ότι ήταν «εξαιρετικά σημαντικό να χτυπήσουμε απροειδοποίητα, χωρίς να προηγηθεί καμιά φανερή κρίση», θεωρώντας αυτόν «τον καλύτερο τρόπο για να προκαταλάβουμε το ΕΑΜ». Η βρετανική επέμβαση στα Δεκεμβριανά δεν ήταν, δηλαδή, τυχαία, αλλά προγραμματισμένη ενέργεια.
Τα Δεκεμβριανά ήταν η πρώτη φάση της εμφύλιας σύγκρουσης. Κύρια αιτία του εμφύλιου πολέμου ήταν οι αντιτιθέμενες απόψεις που υπήρχαν σε ευρύτερα τμήματα της ελληνικής κοινωνίας σχετικά με το πολιτικό μέλλον της Ελλάδας. Στο θέμα αυτό είχε πλέον λόγο και η Βρετανία, καθώς η Ελλάδα ανήκε στη δική της σφαίρα επιρροής.
Ο ιστορικός Φίλιππος Ηλιού έχει επισημάνει ότι ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος, αν εξεταστεί στην ουσία του, πέρα από τα πολιτικά επιφαινόμενα, τις στρατιωτικές του πτυχές και τις διεθνείς διαπλοκές του, εμφανίζεται στην πρώτιστη δομή του ως μια κοινωνική επανάσταση: με αφετηρία υπαρκτές, οξυμένες αντιθέσεις της ελληνικής κοινωνίας, αποσκοπούσε στην ανατροπή των υφιστάμενων δομών εξουσίας και στην αναδιάρθρωση των κοινωνικών σχέσεων, σε μια προοπτική σοσιαλιστικού μετασχηματισμού — με τους τρόπους, βέβαια, που οι κομμουνιστές της εποχής αντιλαμβάνονταν τον σοσιαλισμό.
Η συμφωνία της Βάρκιζας και ο δρόμος προς τον Εμφύλιο
Λίγο μετά τα Δεκεμβριανά υπογράφτηκε, από την κυβέρνηση και το ΕΑΜ, συμφωνία ειρήνης στη Βάρκιζα της Αττικής (12 Φεβρουαρίου 1945). Με βάση τους όρους της:
- δινόταν αμνηστία για ορισμένα από τα αδικήματα που διαπράχθηκαν κατά τα Δεκεμβριανά,
- προβλεπόταν ότι ο ΕΛΑΣ θα διαλυόταν και θα οργανωνόταν νέος εθνικός στρατός,
- θα διασφαλίζονταν οι ελευθερίες όλων των πολιτών,
- θα γινόταν δημοψήφισμα για να αποφασίσει ο λαός αν θα επιστρέψει ή όχι ο βασιλιάς,
- θα απομακρύνονταν από τις κρατικές υπηρεσίες όσοι είχαν συνεργαστεί με τη μεταξική δικτατορία και τους κατακτητές.
Οι κύριες ρυθμίσεις της συμφωνίας δεν εφαρμόστηκαν. Αντίθετα, εξαπολύθηκαν διώξεις σε βάρος αριστερών πολιτών, με την ανοχή —κάποτε και την ενθάρρυνση— της κυβέρνησης. Το ΚΚΕ αποφάσισε να απέχει από τις εκλογές του 1946, θεωρώντας ότι θα ήταν νόθες. Οι εκλογές, που έγιναν με σοβαρές παρατυπίες, ανέδειξαν νικητή το φιλοβασιλικό Λαϊκό κόμμα. Την παραμονή τους, ομάδα ένοπλων κομμουνιστών επιτέθηκε σε αστυνομικές δυνάμεις στο Λιτόχωρο Πιερίας — γεγονός που θεωρήθηκε το έναυσμα του Εμφυλίου.
Η εξέλιξη και το τέλος του πολέμου
Στις αρχές του 1946, τόσο η Δεξιά όσο και η Αριστερά κινούνταν πλέον στη λογική της ένοπλης σύγκρουσης. Σε αυτό το κλίμα, ένα δημοψήφισμα αμφίβολης γνησιότητας (Σεπτέμβριος 1946) επέτρεψε την επιστροφή στην Ελλάδα του Γεώργιου Β΄, τον οποίο διαδέχθηκε, μετά τον θάνατό του το 1947, ο αδερφός του Παύλος. Παράλληλα, στην ύπαιθρο συγκροτούνταν ένοπλες αριστερές ομάδες που πήραν την ονομασία Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας (Δεκέμβριος 1946).
Στις αρχές του 1947 οι ΗΠΑ ανακοίνωσαν την πρόθεσή τους να αναλάβουν ενεργό ρόλο στην Ελλάδα (δόγμα Τρούμαν), μετά την απόφαση της Βρετανίας να αποσυρθεί στρατιωτικά από τη χώρα. Οι ΗΠΑ επιδίωκαν να περιορίσουν τη σοβιετική επιρροή, καθώς εκτιμούσαν ότι η Σοβιετική Ένωση προέτρεπε το ΚΚΕ σε σύγκρουση.
Παρότι οι ΗΠΑ δικαιολόγησαν την επέμβασή τους με το επιχείρημα της σοβιετικής απειλής, η Σοβιετική Ένωση δεν αναμείχθηκε άμεσα στον ελληνικό Εμφύλιο. Ξένη δύναμη που επενέβη ενεργά στη σύγκρουση ήταν πρώτα η Βρετανία και στη συνέχεια οι ΗΠΑ.
Παράλληλα, δημιουργήθηκαν στρατόπεδα συγκεντρώσεως, στα οποία οδηγήθηκαν χιλιάδες αριστεροί πολίτες. Το μεγαλύτερο από αυτά ήταν στη Μακρόνησο, ένα έρημο νησί απέναντι από το νότιο άκρο της Αττικής. Το ΚΚΕ και το ΕΑΜ κηρύχθηκαν παράνομα στα τέλη του 1947.
Η αμερικανική επέμβαση και η ρήξη ανάμεσα στη Σοβιετική Ένωση και τη Γιουγκοσλαβία —που στέρησε από τον Δημοκρατικό Στρατό ένα σημαντικό στήριγμα, τη γιουγκοσλαβική βοήθεια— άλλαξαν τα δεδομένα του Εμφυλίου. Τελικά, ο κυβερνητικός στρατός, υπό την ηγεσία του στρατηγού Αλέξανδρου Παπάγου, απώθησε τον Δημοκρατικό Στρατό προς τα ελληνοαλβανικά σύνορα και τον νίκησε τον Αύγουστο του 1949.
Ο Εμφύλιος άφησε πίσω του περίπου 50.000 νεκρούς, περίπου 80.000 πολιτικούς πρόσφυγες που κατέφυγαν στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, 700.000 ανθρώπους που υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους, και τεράστιες υλικές ζημιές. Πάνω από όλα, άνοιξε ένα βαθύ χάσμα ανάμεσα στους Έλληνες, το οποίο σφράγισε τη μεταπολεμική ελληνική κοινωνία.
Όπως έχει επισημάνει ο συνταγματολόγος Νίκος Αλιβιζάτος, το πεδίο των ελευθεριών ήταν εκείνο στο οποίο έγιναν, ίσως περισσότερο από κάθε άλλο, αισθητές οι επιπτώσεις του εμφύλιου πολέμου στις δεκαετίες του 1950 και του 1960: στο θεσμικό επίπεδο, με ένα σύνταγμα που έφερε τα σημάδια των ψυχώσεων της περιόδου 1946-1949 και με τη διατήρηση των λεγόμενων «έκτακτων» μέτρων που είχαν υιοθετηθεί κατά τη διάρκεια του εμφυλίου· και στο επίπεδο της καθημερινής άσκησης των ελευθεριών, όπου ο διαχωρισμός των πολιτών ανάλογα με την ιδεολογική και πολιτική τους ένταξη συνεχίστηκε.
Τα κύρια προβλήματα της μετεμφυλιακής Ελλάδας (1949-1963)
Το πολίτευμα της μετεμφυλιακής Ελλάδας ήταν βασιλευόμενη κοινοβουλευτική δημοκρατία. Οι πολίτες, ωστόσο, που κρίνονταν ύποπτοι αριστερών φρονημάτων στέλνονταν στις φυλακές και στα στρατόπεδα εξορίας — κάποιοι μάλιστα εκτελούνταν. Το κράτος απαιτούσε την υπογραφή «δηλώσεων νομιμοφροσύνης».
Ο Νίκος Μπελογιάννης, στέλεχος του ΚΚΕ, καταδικάστηκε σε θάνατο και εκτελέστηκε, μαζί με τρεις συντρόφους του, τον Μάρτιο του 1952 — χαρακτηριστικό παράδειγμα της καταστολής που βίωναν οι αριστεροί πολίτες την περίοδο αυτή.
Το σύνταγμα του 1952, αν και παραχωρούσε πολιτικά δικαιώματα και στις γυναίκες, ήταν αυταρχικό και κάλυπτε νομικά αυτές τις αντιδημοκρατικές πρακτικές. Με άλλα λόγια, το ελληνικό πολίτευμα εμφάνιζε σοβαρές δυσλειτουργίες.
Κύρια στηρίγματα του καθεστώτος ήταν οι ΗΠΑ, η μοναρχία και το παρακράτος. Οι ΗΠΑ, με εδραιωμένη την επιρροή τους μετά την ένταξη της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ (1952) και την εγκατάσταση αμερικανικών στρατιωτικών βάσεων στη χώρα (1953), είχαν πρωτεύοντα λόγο στα ελληνικά πράγματα. Οι βασιλείς αναμειγνύονταν διαρκώς στην πολιτική ζωή, ενώ οι παρακρατικοί δεν δίσταζαν να επιτίθενται εναντίον των πολιτικών αντιπάλων του καθεστώτος.
Η πολιτική σκηνή
Την περίοδο 1949-1952 σχηματίστηκαν διάφορες κυβερνήσεις που έμειναν για λίγο στην εξουσία. Αξιοσημείωτη ανάμεσά τους ήταν η κυβέρνηση του Νικόλαου Πλαστήρα, η οποία προχώρησε σε αμνηστεύσεις πολιτικών κρατουμένων, ως μέτρα ειρήνευσης, σε μια προσπάθεια κατευνασμού των παθών του πρόσφατου εμφύλιου πολέμου.
Το 1952 πρωθυπουργός αναδείχτηκε ο στρατάρχης Αλέξανδρος Παπάγος, επικεφαλής του κόμματος Ελληνικός Συναγερμός (1952-1955). Διάδοχός του υπήρξε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, επιτυχημένος υπουργός στις κυβερνήσεις Παπάγου, ο οποίος ίδρυσε το κόμμα Εθνική Ριζοσπαστική Ένωσις (ΕΡΕ) και κυβέρνησε την περίοδο 1955-1963.
Το Κέντρο απέκτησε ενιαία πολιτική έκφραση μόλις το 1961, μετά την ίδρυση της Ενώσεως Κέντρου, με επικεφαλής τον Γεώργιο Παπανδρέου. Μεγαλύτερο νόμιμο κόμμα της Αριστεράς ήταν η Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά (ΕΔΑ), που ιδρύθηκε το 1951 — το ΚΚΕ παρέμενε εκτός νόμου.
Η εκλογική νίκη της ΕΡΕ το 1961 αμφισβητήθηκε έντονα. Αναπτύχθηκαν σημαντικοί κοινωνικοί αγώνες, με χιλιάδες πολίτες να κατεβαίνουν στους δρόμους ζητώντας δημοκρατικές ελευθερίες, βελτίωση των οικονομικών συνθηκών ζωής και αύξηση των δαπανών για την εκπαίδευση. Σε αυτό το κλίμα, παρακρατικοί δολοφόνησαν, με τη συνεργασία της αστυνομίας —όπως αποδείχτηκε στη δίκη που ακολούθησε— τον βουλευτή της ΕΔΑ Γρηγόρη Λαμπράκη στη Θεσσαλονίκη το 1963. Ο Κ. Καραμανλής, αντιμετωπίζοντας προβλήματα στις σχέσεις του με τα ανάκτορα, παραιτήθηκε το 1963 και εγκαταστάθηκε στο Παρίσι το 1964.
Οικονομία και κοινωνία
Οι ρυθμοί οικονομικής ανάπτυξης, παρά τα εσωτερικά πολιτικά προβλήματα, ήταν υψηλοί. Το 1950 ιδρύθηκε η Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού (ΔΕΗ). Κατά την οκταετία Καραμανλή έγιναν σημαντικά έργα υποδομής (δρόμοι, γέφυρες, εγγειοβελτιωτικά έργα) και μεγάλες ξένες επενδύσεις. Γεγονός-σταθμός υπήρξε η έναρξη, το 1961, της διαδικασίας ένταξης της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ).
Η συγκέντρωση της οικονομικής δραστηριότητας στην Αττική, αλλά και ο φόβος πολιτικών αντεκδικήσεων, έφεραν χιλιάδες ανθρώπους στην Αθήνα, η οποία αναπτύχθηκε δίχως σχέδιο. Την ίδια στιγμή εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες μετανάστευαν στο εξωτερικό — η φυγή τους υπήρξε μια αληθινή αιμορραγία για την Ελλάδα.
Οι προσδοκίες και οι αγώνες των Ελλήνων της Δωδεκανήσου για ένωση με την Ελλάδα, η ουσιαστική συμβολή της Ελλάδας στη συμμαχική νίκη και οι αλλαγές στους ευρύτερους διεθνείς συσχετισμούς δυνάμεων είχαν ως αποτέλεσμα την ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου στο ελληνικό κράτος στις 7 Μαρτίου 1948.
Ο κυπριακός αγώνας (1955-1960)
Οι προσπάθειες των Κυπρίων για ανεξαρτησία κορυφώθηκαν μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, και από το 1955 άρχισε στην Κύπρο ένοπλος αγώνας εναντίον της αγγλικής κυριαρχίας. Οι αγγλικές αρχές αντέδρασαν με συλλήψεις και απαγχονισμούς αγωνιστών, όπως ο Μιχάλης Καραολής, ο Ανδρέας Δημητρίου και ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης.
Ο Μιχάλης Καραολής καταδικάστηκε σε θάνατο και εκτελέστηκε από τους Άγγλους διά απαγχονισμού στις 10 Μαΐου 1956, μαζί με τον Ανδρέα Δημητρίου. Αμέσως ένα μεγάλο κύμα μαχητικών αντιβρετανικών διαδηλώσεων σάρωσε όλη την Ελλάδα.
Παράλληλα, στην Ελλάδα γίνονταν μαζικά και ενθουσιώδη συλλαλητήρια υποστήριξης του αγώνα των Κυπρίων. Το 1959, οι συνθήκες της Ζυρίχης και του Λονδίνου αναγνώρισαν την ανεξαρτησία της Κύπρου, ορίζοντας εγγυήτριες δυνάμεις την Ελλάδα, την Τουρκία και τη Βρετανία.
Ο αγώνας των Κυπρίων κατέληξε στην ίδρυση ανεξάρτητου κράτους και όχι στην ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, όπως συνέβη με τη Δωδεκάνησο το 1948. Μάλιστα, με τις συνθήκες του 1959 η Τουρκία και η Βρετανία απέκτησαν θεσμικό λόγο στα κυπριακά πράγματα ως εγγυήτριες δυνάμεις.
Η ανεξάρτητη Κυπριακή Δημοκρατία ιδρύθηκε το 1960, και πρώτος πρόεδρός της εκλέχθηκε ο αρχιεπίσκοπος Μακάριος, ένας από τους πρωτεργάτες του αντιαποικιακού αγώνα των Κυπρίων.