Διπολισμός και Ψυχρός Πόλεμος ❄️
Οι ΗΠΑ και η Σοβιετική Ένωση γίνονται υπερδυνάμεις
Το τέλος του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου ανέδειξε τις ΗΠΑ σε υπερδύναμη. Πανίσχυρες οικονομικά και στρατιωτικά, ήταν η μόνη χώρα που διέθετε τότε το πιο φοβερό όπλο, την ατομική βόμβα.
Παρ' όλα αυτά, η αμερικανική ηγεσία είχε θορυβηθεί από την επέκταση της σοβιετικής επιρροής στην Ανατολική Ευρώπη. Οι ηγέτες των ΗΠΑ πίστευαν ότι, για να διασφαλίσουν σε παγκόσμιο επίπεδο τα συμφέροντα της χώρας τους, θα έπρεπε να αναλάβουν αγώνα εναντίον του κομμουνισμού. Τα κύρια μέσα άσκησης της εξωτερικής τους πολιτικής ήταν:
- η χορήγηση στρατιωτικής και οικονομικής βοήθειας
- οι επενδύσεις από Αμερικανούς κεφαλαιούχους
- η ανατροπή καθεστώτων που ακολουθούσαν πολιτική αντίθετη προς τα αμερικανικά συμφέροντα
Παράλληλα, στο εσωτερικό των ΗΠΑ εντάθηκε ο αντικομμουνισμός. Με επικεφαλής τον γερουσιαστή Μακάρθι εξαπολύθηκαν άγριες διώξεις εναντίον πολιτών που ήταν ή θεωρήθηκε ότι ήταν κομμουνιστές. Καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση αυτής της πολιτικής έπαιξε ο Χάρι Τρούμαν, ο νέος πρόεδρος των ΗΠΑ μετά τον Ρούζβελτ.
Την ίδια περίοδο, στη δεκαετία του 1950, η Σοβιετική Ένωση εξελίχθηκε και αυτή σε υπερδύναμη, χάρη σε τρεις παράγοντες: τη συνεργασία της με τα άλλα κομμουνιστικά καθεστώτα, την εξαιρετικά γρήγορη οικονομική της ανάπτυξη και την κατασκευή δικής της ατομικής βόμβας.
Μέσα σε λίγα μόλις χρόνια μετά τον πόλεμο, ο κόσμος πέρασε από πολλές ανταγωνιστικές μεγάλες δυνάμεις σε μόλις δύο υπερδυνάμεις — και το αποκλειστικό «προνόμιο» της ατομικής βόμβας, που στην αρχή είχαν μόνο οι ΗΠΑ, έπαψε να είναι αποκλειστικό.
Διπολισμός και Ψυχρός Πόλεμος
Η ύπαρξη δύο υπερδυνάμεων οδήγησε στον διπολισμό, ένα σύστημα διεθνών σχέσεων που ισορροπούσε σε δύο αντίπαλους πόλους.
Ο έντονος και πολύμορφος ανταγωνισμός ανάμεσα στις δύο υπερδυνάμεις ονομάστηκε ψυχρός Πόλεμος. Τα βασικά του γνωρίσματα ήταν:
- Ήταν πολύμορφος: ιδεολογικός, οικονομικός, πολιτικός, πολιτιστικός, ακόμη και αθλητικός.
- Είχε συγκεκριμένη χρονική έκταση: άρχισε στα τέλη του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου και τερματίστηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1980.
- Δεν έγινε ποτέ ένοπλη σύγκρουση μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων.
Ένα από τα κύρια γνωρίσματά του υπήρξε ο ανταγωνισμός των εξοπλισμών: οι δύο πλευρές συναγωνίζονταν διαρκώς ποια θα διαθέτει τα περισσότερα και ισχυρότερα όπλα, ιδίως πυραύλους και πυρηνικά.
Ο Ψυχρός Πόλεμος προκάλεσε πολλές αιματηρές τοπικές συγκρούσεις (Κορέα, Βιετνάμ, Αφγανιστάν). Αυτό που δεν συνέβη ποτέ ήταν μια άμεση ένοπλη αναμέτρηση ΗΠΑ και Σοβιετικής Ένωσης μεταξύ τους — γι' αυτό ονομάστηκε «ψυχρός». Μην τον μπερδέψεις με «περίοδο ειρήνης».
Η πρώτη φάση του Ψυχρού Πολέμου (1947-1962 περίπου)
Η πρώτη φάση ήταν και η πιο επικίνδυνη: η ένταση κλιμακώθηκε επικίνδυνα.
Το δόγμα Τρούμαν
Αρχικά, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τρούμαν διατύπωσε ένα πολιτικό αξίωμα, το δόγμα Τρούμαν (Μάρτιος 1947). Σύμφωνα με αυτό, η χώρα του θα βοηθούσε εκείνα τα κράτη της Δύσης που δέχονταν πιέσεις από τον κομμουνισμό και μάχονταν να αποφύγουν την επικράτησή του στο έδαφός τους.
Μάλιστα, εφάρμοσε την πολιτική αυτή για πρώτη φορά στην Ελλάδα: από το 1947 ενίσχυσε τις κυβερνητικές δυνάμεις εναντίον των κομμουνιστών στον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο, που είχε ξεκινήσει λίγο νωρίτερα.
Το δόγμα Τρούμαν δεν έμεινε θεωρία. Η πρώτη χώρα στην οποία εφαρμόστηκε ήταν η Ελλάδα, εν μέσω του εμφυλίου πολέμου — ο ελληνικός εμφύλιος έγινε έτσι ένα από τα πρώτα «πεδία δοκιμής» του Ψυχρού Πολέμου.
Δύο αντίθετες απόψεις για τον διεθνή ρόλο των ΗΠΑ
Η στροφή της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής δεν ήταν αυτονόητη. Φαίνεται καθαρά αν συγκρίνει κανείς τις θέσεις δύο διαδοχικών προέδρων των ΗΠΑ.
Η άποψη του Ρούζβελτ. Σε επιστολή του προς τον Τσόρτσιλ το 1944, ο πρόεδρος Ρούζβελτ απέρριπτε την ενεργή ανάμειξη των ΗΠΑ στην Ευρώπη:
«Δεν θέλω οι Ηνωμένες Πολιτείες να επωμιστούν το μεταπολεμικό φορτίο ανοικοδόμησης της Γαλλίας, της Ιταλίας και των Βαλκανίων. Δεν είναι κάτι που εντάσσεται στα καθήκοντά μας από μια απόσταση 5.500 χιλιομέτρων. Θα πρέπει, επιτέλους, να ασχοληθούμε και με τα εσωτερικά μας. Η θέση των ΗΠΑ δεν είναι στην Ευρώπη.»
Η άποψη του Τρούμαν. Σε ομιλία του στο Κογκρέσο το 1947, ο πρόεδρος Τρούμαν υποστήριζε ακριβώς το αντίθετο:
«Χωρίς τους φίλους μας του εξωτερικού, η απειλή της σοβιετικής εισβολής θα πλησίαζε επικίνδυνα τις ακτές μας. Χωρίς τους στρατούς τους και τις βάσεις που έχουν εγκατασταθεί στα εδάφη τους […], η στρατιωτική μας ισχύς θα δυσκολευόταν να εξασφαλίσει τις ΗΠΑ και η οικονομία μας θα εξασθενούσε. Επομένως, η υποστήριξη των ΗΠΑ προς τα άλλα έθνη δεν είναι ελεημοσύνη. […] Το πρόβλημα της επιβίωσης των ΗΠΑ θα γινόταν πιο περίπλοκο, αν επρόκειτο να αντιμετωπίσουμε τη σοβιετική απειλή μόνοι μας.»
Μέσα σε τρία μόλις χρόνια η αμερικανική εξωτερική πολιτική άλλαξε ριζικά. Πρόσεξε το επιχείρημα του Τρούμαν: η βοήθεια προς τα άλλα κράτη δεν παρουσιάζεται ως γενναιοδωρία («δεν είναι ελεημοσύνη») αλλά ως θέμα επιβίωσης των ίδιων των ΗΠΑ.
Ο διαμελισμός της Γερμανίας και το Τείχος του Βερολίνου
Παράλληλα, ολοκληρώθηκε ο διαμελισμός της Γερμανίας:
| Κράτος | Ποιοι το ίδρυσαν | Πότε |
|---|---|---|
| Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (Δυτική) | Οι δυτικές δυνάμεις, στα εδάφη που κατείχαν | Μάιος 1949 |
| Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας (Ανατολική) | Οι Σοβιετικοί, στη δική τους ζώνη κατοχής | Οκτώβριος 1949 |
Το Βερολίνο χωρίστηκε στη μέση. Το 1961 η Ανατολική Γερμανία οικοδόμησε ένα τείχος που διέσχιζε την πόλη, οριοθετώντας τους δύο τομείς της. Το Τείχος του Βερολίνου, μια γραμμή που κατά κάποιον τρόπο χώριζε στα δύο τον κόσμο, αναδείχθηκε σε σύμβολο του Ψυχρού Πολέμου.
ΝΑΤΟ και Σύμφωνο της Βαρσοβίας
Με την ίδια λογική, οι ΗΠΑ δημιούργησαν το 1949 το ΝΑΤΟ (North Atlantic Treaty Organization = Οργανισμός Βορειοατλαντικού Συμφώνου), μια στρατιωτική συμμαχία στην οποία αρχικά συμμετείχαν οι ίδιες, ο Καναδάς και οι περισσότερες χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Στο ΝΑΤΟ εντάχθηκαν, από το 1952, η Ελλάδα και η Τουρκία.
Σε απάντηση, η Σοβιετική Ένωση ίδρυσε το 1955 το Σύμφωνο της Βαρσοβίας, στο οποίο συμμετείχε η ίδια και οι λαϊκές δημοκρατίες της Ανατολικής Ευρώπης.
Η Κίνα και ο πόλεμος της Κορέας
Ενώ στην Ευρώπη συνέβαιναν αυτά, στην Κίνα επικράτησαν οι κομμουνιστές, με επικεφαλής τον Μάο Τσε Τουνγκ, δημιουργώντας ένα τεράστιο σοσιαλιστικό κράτος (1949).
Λίγο αργότερα, οι Βορειοκορεάτες κομμουνιστές προσπάθησαν να καταλάβουν τη Νότια Κορέα. Οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους —ανάμεσά τους και η Ελλάδα— επενέβησαν ένοπλα. Ο πόλεμος της Κορέας (1950-1953) έληξε με τη δημιουργία δύο κρατών: της Βόρειας Κορέας, υπό σοβιετική επιρροή, και της Νότιας Κορέας, υπό αμερικανική επιρροή.
Η κρίση των πυραύλων στην Κούβα
Το 1962 η Σοβιετική Ένωση αποφάσισε να εγκαταστήσει πυραύλους λίγα χιλιόμετρα από το αμερικανικό έδαφος, στο νησιωτικό κράτος της Κούβας. Εκεί, με επανάσταση, είχε επικρατήσει από το 1959 φιλοσοβιετικό καθεστώς με ηγέτη τον Φιντέλ Κάστρο. Οι ΗΠΑ αντέδρασαν έντονα.
Η απειλή ενός Γ΄ Παγκόσμιου Πολέμου ξεπεράστηκε με συμβιβασμό: απομακρύνθηκαν τόσο οι σοβιετικοί πύραυλοι από την Κούβα όσο και οι αμερικανικοί πύραυλοι που βρίσκονταν εγκατεστημένοι στην Τουρκία, κοντά στα νότια σύνορα της Σοβιετικής Ένωσης.
Συχνά θυμόμαστε μόνο ότι «οι Σοβιετικοί υποχώρησαν». Στην πραγματικότητα η λύση ήταν αμοιβαία: έφυγαν οι σοβιετικοί πύραυλοι από την Κούβα και οι αμερικανικοί πύραυλοι από την Τουρκία.
Η δεύτερη φάση του Ψυχρού Πολέμου (1962-1974 περίπου)
Ο πόλεμος της Κορέας και η κρίση της Κούβας έδειξαν ότι μια ολοκληρωτική πυρηνική καταστροφή δεν ήταν μακρινό ενδεχόμενο. Έτσι, οι δύο υπερδυνάμεις αποφάσισαν να έρθουν σε συνεννόηση και, με συμφωνίες αμοιβαίου περιορισμού των εξοπλισμών, εγκαινίασαν μια περίοδο ύφεσης.
Οι πόλεμοι, ωστόσο, δεν έλειψαν. Οι ΗΠΑ πολέμησαν εναντίον του κομμουνιστικού Βόρειου Βιετνάμ, υπερασπιζόμενες τη δικτατορία του Νότιου Βιετνάμ (1964-1975). Τα μέσα που χρησιμοποίησαν, ακόμη και εναντίον αμάχων, οι βαριές τους απώλειες και η τελική ήττα του αμερικανικού στρατού άφησαν ανεξίτηλα σημάδια στην αμερικανική κοινωνία.
Η ύφεση αφορούσε τις σχέσεις των δύο υπερδυνάμεων μεταξύ τους. Ο ανταγωνισμός τους δεν σταμάτησε — απλώς εκδηλωνόταν έμμεσα, σε τοπικούς πολέμους όπως αυτός του Βιετνάμ, όπου η καθεμία στήριζε την αντίπαλη πλευρά.
Η τρίτη φάση του Ψυχρού Πολέμου (1974-1987 περίπου)
Στη δεκαετία του 1970 οι ΗΠΑ κλιμάκωσαν τον ανταγωνισμό των εξοπλισμών. Λίγο μετά, η Σοβιετική Ένωση εισέβαλε στο Αφγανιστάν (1980-1988), για να στηρίξει το φιλοσοβιετικό καθεστώς του. Η ήττα των Σοβιετικών από τους μουσουλμάνους Αφγανούς αντάρτες υπήρξε ανάλογη με την αμερικανική ήττα στο Βιετνάμ.
Ακριβώς εκείνα τα χρόνια, ο νέος ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης Μιχαήλ Γκορμπατσόφ είδε ότι ο ανταγωνισμός των εξοπλισμών είχε οδηγήσει τη χώρα του σε οικονομικό αδιέξοδο. Προσπάθησε λοιπόν να συνδιαλλαγεί με τις ΗΠΑ, με σκοπό μια νέα παγκόσμια ισορροπία συνύπαρξης.
Με τις διασκέψεις κορυφής στο Ρέικιαβικ της Ισλανδίας, το 1986, και στην Ουάσινγκτον, το 1987, επήλθε το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.
Το Βιετνάμ για τις ΗΠΑ και το Αφγανιστάν για τη Σοβιετική Ένωση δείχνουν το ίδιο πράγμα από τις δύο πλευρές: μια υπερδύναμη, παρά την τεράστια στρατιωτική της ισχύ, δεν κατάφερε να επιβληθεί σε έναν πολύ μικρότερο αλλά αποφασισμένο αντίπαλο.
Ο Ψυχρός Πόλεμος δεν έληξε με στρατιωτική νίκη ούτε με μάχη, αλλά με διαπραγμάτευση σε δύο διασκέψεις κορυφής (1986 και 1987) — και με αφετηρία το οικονομικό αδιέξοδο στο οποίο είχε οδηγήσει τη Σοβιετική Ένωση ο ανταγωνισμός των εξοπλισμών.