Η πολιτική διαίρεση της μεταπολεμικής Ευρώπης 🗺️

Μετά το τέλος του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου η Ευρώπη χωρίστηκε στα δύο. Κατά το μεγαλύτερο μέρος του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα η ανατολική Ευρώπη παρέμεινε υπό σοβιετική επιρροή και η δυτική Ευρώπη υπό αμερικανική. Η διαίρεση αυτή δεν προέκυψε τυχαία: αποφασίστηκε από τους νικητές του πολέμου σε δύο μεγάλες διασκέψεις και σφραγίστηκε από τη θέση των στρατευμάτων που βρίσκονταν σε κάθε περιοχή το 1945.

Οι διασκέψεις της Γιάλτας και του Πότσνταμ 🤝

Καθώς ο πόλεμος είχε πλέον κριθεί, οι ηγέτες των τριών μεγάλων νικητριών δυνάμεων συναντήθηκαν για να αποφασίσουν το μέλλον της Ευρώπης. Τον Φεβρουάριο του 1945, ο ηγέτης των ΗΠΑ Ρούζβελτ, ο ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης Στάλιν και ο ηγέτης της Βρετανίας Τσόρτσιλ συναντήθηκαν στη Γιάλτα της Ουκρανίας.

Εκεί συμφωνήθηκαν τρία κρίσιμα πράγματα:

• να απαιτηθεί η άνευ όρων παράδοση της Γερμανίας
• να ιδρυθεί ένας διεθνής οργανισμός προάσπισης της ειρήνης
• οι ΗΠΑ και η Βρετανία αναγνώρισαν τις φιλοσοβιετικές κυβερνήσεις που είχαν αναλάβει την εξουσία στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, εκεί όπου βρίσκονταν σοβιετικά στρατεύματα

Το καλοκαίρι του 1945, στη διάσκεψη του Πότσνταμ, προάστιο του Βερολίνου, συμφωνήθηκε η διαίρεση της Γερμανίας σε τέσσερις ζώνες κατοχής — αγγλική, γαλλική, αμερικανική και σοβιετική — ενώ το Βερολίνο τέθηκε υπό κοινό έλεγχο.

Οι λαϊκές δημοκρατίες της Ανατολικής Ευρώπης 🏭

Μέχρι το 1950, στις χώρες που βρίσκονταν υπό σοβιετική επιρροή — Ανατολική Γερμανία, Πολωνία, Ουγγαρία, Ρουμανία, Βουλγαρία και Τσεχοσλοβακία — εγκαθιδρύθηκαν καθεστώτα παρόμοια με το σοβιετικό, τα οποία ονομάστηκαν λαϊκές δημοκρατίες.

Οι προπολεμικές κυρίαρχες κοινωνικές τάξεις παραμερίστηκαν και τα κομμουνιστικά κόμματα που κατέλαβαν την εξουσία εφάρμοσαν εκτεταμένες κρατικοποιήσεις.

Τα προβλήματα και οι εξεγέρσεις

Σύντομα, ωστόσο, εμφανίστηκαν σημαντικά προβλήματα:

• τα κομμουνιστικά κόμματα διαχειρίζονταν μονοπωλιακά την εξουσία
• η δυνατότητα ελεύθερης έκφρασης πολιτικών απόψεων ήταν περιορισμένη
• οι διώξεις των αντιφρονούντων ήταν συχνό φαινόμενο
• ο στενός έλεγχος της αγοράς από το κράτος προκαλούσε συχνά ελλείψεις σε καταναλωτικά αγαθά

Μετά τον θάνατο του Στάλιν (1953) ασκήθηκε έντονη κριτική στις πρακτικές αυτές, χωρίς όμως να αλλάξει ουσιαστικά η κατάσταση. Αποτέλεσμα της δυσαρέσκειας, που συνεχώς μεγάλωνε, ήταν η έκρηξη σειράς εξεγέρσεων στην Ανατολική Ευρώπη:

Δύο ξεχωριστές περιπτώσεις: Γιουγκοσλαβία και Αλβανία

Ιδιαίτερες περιπτώσεις υπήρξαν η Γιουγκοσλαβία και η Αλβανία. Στις δύο αυτές χώρες, μετά την υποχώρηση των ναζί, την εξουσία κατέλαβαν εθνικά αντιστασιακά κινήματα με κομμουνιστική ιδεολογία. Επειδή δεν καταλήφθηκαν από σοβιετικό στρατό, αλλά είχαν κομμουνιστικές κυβερνήσεις, αποτέλεσαν ιδιόμορφες περιπτώσεις σοβιετικής επιρροής.

• Γιουγκοσλαβία: το 1948 ήρθε σε σύγκρουση με τη Σοβιετική Ένωση και ακολούθησε έναν δικό της σοσιαλιστικό δρόμο.
• Αλβανία: συνδέθηκε διαδοχικά με τη Γιουγκοσλαβία, τη Σοβιετική Ένωση και την Κίνα και τελικά επέλεξε την πλήρη απομόνωση.

Δύο ηγέτες, δύο ερμηνείες της ίδιας πραγματικότητας 🎙️

Η νέα διαίρεση της Ευρώπης φάνηκε καθαρά στις δημόσιες τοποθετήσεις των ηγετών των δύο πλευρών, μέσα σε λίγες μόνο μέρες του Μαρτίου του 1946.

Οι θέσεις του Βρετανού πρωθυπουργού Τσόρτσιλ

Σε ομιλία του στις ΗΠΑ, στις 5 Μαρτίου 1946, ο Τσόρτσιλ περιέγραψε τη νέα πραγματικότητα:

«Από το Στεττίνο στη Βαλτική μέχρι την Τεργέστη στην Αδριατική, ένα Σιδηρούν Παραπέτασμα έχει υψωθεί και διασχίζει την (ευρωπαϊκή) ήπειρο. […] Πίσω από τη διαχωριστική αυτή γραμμή βρίσκονται όλες οι πρωτεύουσες παλαιών κρατών στην κεντρική και ανατολική Ευρώπη. […] Δεν πιστεύω η Ρωσία να επιθυμεί τον πόλεμο. Αυτό που επιθυμεί είναι οι καρποί του πολέμου και η απεριόριστη εξάπλωση της ισχύος της.»

Με την εικόνα του Σιδηρού Παραπετάσματος ο Βρετανός πρωθυπουργός παρουσίασε τη σοβιετική επιρροή ως επέκταση ισχύος και όχι ως ανάγκη άμυνας.

Οι θέσεις του Σοβιετικού ηγέτη Στάλιν

Λίγες μέρες αργότερα, στις 14 Μαρτίου 1946, ο Στάλιν απάντησε σε συνέντευξή του στην εφημερίδα Πράβντα:

«Κατά τη διάρκεια της γερμανικής εισβολής και κατοχής, η Σοβιετική Ένωση είχε 20 εκατομμύρια περίπου απώλειες σε ανθρώπινες ζωές. […] Μπορεί κάποιοι να προσπαθούν να ρίξουν στη λήθη αυτές τις θυσίες των Σοβιετικών, που συνέβαλαν στην απελευθέρωση της Ευρώπης από τον χιτλερικό ζυγό. Αλλά η Σοβιετική Ένωση δεν μπορεί να τις ξεχάσει. Επομένως, πώς μπορεί να εκπλήσσεται κάποιος, επειδή η Σοβιετική Ένωση, μεριμνώντας για τη μελλοντική της ασφάλεια, προσπαθεί ώστε αυτές οι χώρες να έχουν κυβερνήσεις φιλικές προς τη Σοβιετική Ένωση;»

Η ανοικοδόμηση της Δυτικής Ευρώπης 💵

Οι ανθρώπινες και υλικές απώλειες της Ευρώπης εξαιτίας του πολέμου υπήρξαν τεράστιες. Στη Δυτική Ευρώπη το οικονομικό και κοινωνικό σύστημα βρισκόταν στα πρόθυρα της κατάρρευσης.

Οι ΗΠΑ, προκειμένου να αποτρέψουν κάτι τέτοιο και θέλοντας παράλληλα να εμποδίσουν μια ενδεχόμενη επέκταση της σοβιετικής επιρροής, παραχώρησαν στην Ευρώπη, μέσω του σχεδίου Μάρσαλ, περίπου 13 δισεκατομμύρια δολάρια.

Η Σοβιετική Ένωση κατήγγειλε το σχέδιο Μάρσαλ ως μια μορφή επέμβασης στα εσωτερικά των ευρωπαϊκών χωρών και πίεσε τις λαϊκές δημοκρατίες να μη δεχτούν την αμερικανική βοήθεια — όπως και έγινε.

Η δημιουργία του κράτους πρόνοιας

Την ίδια εποχή άρχισε στη Δυτική Ευρώπη η προσπάθεια δημιουργίας του κράτους πρόνοιας. Το πολίτευμα που επικράτησε σχεδόν σε όλες τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης ήταν η κοινοβουλευτική δημοκρατία. Οι εργατικές οργανώσεις και τα κεντροαριστερά και αριστερά κόμματα υποστήριξαν ότι οι κοινοβουλευτικοί θεσμοί χάνουν το αληθινό τους νόημα όταν δεν προωθούν την κοινωνική δικαιοσύνη.

Σύμφωνα με την άποψη αυτή, το κράτος οφείλει:

• να εξασφαλίζει στον πολίτη το δικαίωμα στην εργασία, στην εκπαίδευση και στην υγεία
• να παίρνει μέτρα για την ενίσχυση των ασθενέστερων κοινωνικών τάξεων

Τα κράτη της Δυτικής Ευρώπης, βασισμένα σε τέτοιες απόψεις αλλά και επηρεασμένα από την κοινωνική πολιτική των λαϊκών δημοκρατιών της Ανατολικής Ευρώπης, προχώρησαν σε εκτεταμένες παροχές προς τους πολίτες τους. Σύντομα η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, η κοινωνική ασφάλιση και η εκπαίδευση έγιναν κτήμα εκατομμυρίων ανθρώπων.

Τα κινήματα αμφισβήτησης τη δεκαετία του '60 ✊

Η ανοικοδόμηση και οι παροχές έκαναν τη Δυτική Ευρώπη να εμφανίζει στη δεκαετία του '60 την εικόνα μιας κοινωνίας έντονα καταναλωτικής. Σε αυτήν έτεινε να κυριαρχήσει η ατομική προσπάθεια κάθε ανθρώπου να εξασφαλίσει για τον εαυτό του και την οικογένειά του όσο το δυνατόν μεγαλύτερες ανέσεις: ηλεκτρικά είδη, μέσο μετακίνησης, ψυχαγωγία.

Αυτός ακριβώς ο τρόπος κοινωνικής οργάνωσης και ζωής, που αναγόρευε τα υλικά αγαθά σε κυρίαρχες αξίες, αμφισβητήθηκε έντονα στα τέλη της δεκαετίας του '60 σε όλες τις δυτικές κοινωνίες, κυρίως από τους νέους.

Η αμφισβήτηση πήρε διάφορες μορφές:

• ειρηνικά κινήματα, όπως οι χίπις («τα παιδιά των λουλουδιών»)
• λιγότερο ειρηνικά κινήματα, όπως το κίνημα του Μάη του '68 στη Γαλλία

Και τα δύο αμφισβήτησαν τον «αστικό τρόπο ζωής» και αναζήτησαν εναλλακτικούς τρόπους οργάνωσης της κοινωνίας.