Τα αποτελέσματα του Β΄ Παγκόσμιου πολέμου και η ίδρυση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών 🌍
Ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος άφησε πίσω του μια κατεστραμμένη ήπειρο: οι επιπτώσεις του έγιναν πιο αισθητές στην Ευρώπη, που πλήρωσε το βαρύτερο τίμημα σε ανθρώπινες ζωές, σε υλικές καταστροφές και σε διεθνές κύρος.
Οι ανθρώπινες απώλειες 🕯️
Οι ανθρώπινες απώλειες ήταν θεαματικά περισσότερες από κάθε άλλο πόλεμο. Από τα περίπου 50.000.000 νεκρών και αγνοουμένων, τα 35.000.000 ήταν Ευρωπαίοι — τέσσερις φορές περισσότεροι απ' όσους χάθηκαν στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Τεράστιος ήταν και ο αριθμός των αμάχων θυμάτων.
Μόνο η Σοβιετική Ένωση έχασε πάνω από 20.000.000 ανθρώπους, δηλαδή το 10% του πληθυσμού της, από τους οποίους σχεδόν το 60% ήταν άμαχοι. Η Ελλάδα υπολογίζεται ότι έχασε συνολικά περίπου 500.000 ανθρώπους, ενόπλους και αμάχους.
Η κλίμακα της καταστροφής αποτυπώνεται και σε προσωπικές μαρτυρίες της εποχής. Περιγράφοντας τη ζωή στο Σεράγεβο της Γιουγκοσλαβίας το 1946, ο συγγραφέας Ίβο Άντριτς σημείωνε:
«Εδώ, όπως και στο Βελιγράδι, βλέπω στους δρόμους πολλές νέες γυναίκες με γκρίζα ή κάτασπρα μαλλιά. Τα πρόσωπά τους βασανισμένα αλλά ακόμα νεανικά, ενώ το σχήμα του σώματός τους προδίδει σαφέστατα τη νεανικότητά τους. Μου φαίνεται ότι καταλαβαίνω ποιες επιπτώσεις είχε ο τελευταίος πόλεμος σε αυτές τις ασθενικές και εύθραυστες υπάρξεις [...]. Τίποτε δεν θα μπορούσε να μιλήσει πιο καθαρά στις μελλοντικές γενιές από αυτά τα νεανικά γκρίζα μαλλιά, από τα οποία έκλεψαν την αμεριμνησία της νιότης.»
— Ίβο Άντριτς, Conversation with Goya: Bridges, Signs, Λονδίνο 1990
Οι αναγκαστικές μετακινήσεις πληθυσμών 🚶
Ο πόλεμος προκάλεσε μετακινήσεις περίπου 30.000.000 ανθρώπων. Πολλοί από αυτούς εγκατέλειψαν τα σπίτια τους φοβούμενοι την έλευση ξένων στρατευμάτων. Οι περισσότεροι, όμως, εξαναγκάστηκαν από τους εμπόλεμους να μετακινηθούν για διάφορους λόγους. Στα 1945 αυτοί οι πληθυσμοί συγκροτούσαν ένα τεράστιο, διάσπαρτο ανθρώπινο πλήθος χωρίς κανένα μέσο διαβίωσης.
Οι υλικές καταστροφές 🏚️
Η Ευρώπη ήταν ένας σωρός από ερείπια. Στη Σοβιετική Ένωση είχαν καταστραφεί 6.000.000 σπίτια και στην Πολωνία το 80% της βιομηχανίας. Στη Γαλλία είχαν υποστεί σοβαρές ζημιές σχεδόν όλα τα λιμάνια και μεγάλο μέρος του συγκοινωνιακού και σιδηροδρομικού δικτύου. Στην Ελλάδα είχαν καεί περίπου 160.000 κτίρια και είχαν πυρποληθεί 1.700 χωριά. Πόλεις όπως το Βερολίνο, το Λένινγκραντ (η σημερινή Αγία Πετρούπολη), η Δρέσδη, η Χιροσίμα, το Ναγκασάκι και εκατοντάδες άλλες είχαν ισοπεδωθεί.
Η συνολική βιομηχανική παραγωγή της Ευρώπης έφτανε στα τέλη του Β΄ Παγκόσμιου πολέμου μόλις το 50% της προπολεμικής, ενώ η Ελλάδα είχε χάσει σχεδόν το 75% της εμπορικής της ναυτιλίας. Τα περισσότερα κράτη είχαν δανειστεί για να προετοιμαστούν για τον πόλεμο και τώρα υποχρεώνονταν να το ξανακάνουν για να αρχίσουν την ανοικοδόμηση. Το μεγαλύτερο μέρος των δανείων προερχόταν από τις ΗΠΑ.
Η κατάρρευση του βιοτικού επιπέδου 🍞
Το βιοτικό επίπεδο είχε καταρρεύσει, αν και με σοβαρές αποκλίσεις μεταξύ των χωρών. Η Βρετανία, αν και δέχτηκε σκληρές επιθέσεις από τους ναζί, κατάφερε να διασώσει μεγάλο μέρος της βιομηχανίας και του εμπορικού της στόλου, ενώ ο ενεργός πληθυσμός της αυξήθηκε χάρη στη μαζική είσοδο των γυναικών στην αγορά εργασίας. Η χειρότερη κατάσταση επικράτησε στη Γερμανία και στην Αυστρία, που μαστίζονταν από την πείνα, τη μαύρη αγορά και τον κίνδυνο επιδημιών.
Είναι λάθος να θεωρήσουμε ότι όλες οι ευρωπαϊκές χώρες βγήκαν από τον πόλεμο στην ίδια κατάσταση. Άλλες, όπως η Βρετανία, διέσωσαν σημαντικό μέρος της οικονομίας τους· άλλες, όπως η Γερμανία και η Αυστρία, βυθίστηκαν στην πείνα. Οι αποκλίσεις αυτές είναι που εξηγούν γιατί κάθε χώρα ανέκαμψε με διαφορετικό ρυθμό.
Η ηθική καταρράκωση ⚫
Ο ηθικός απολογισμός της σύγκρουσης ήταν, επίσης, τραγικός. Οι εμπόλεμοι βομβάρδισαν μαζικά όχι μόνο στρατιωτικούς στόχους αλλά και μεγάλες πόλεις, με σκοπό να καταρρακώσουν το ηθικό των αμάχων και να εξαναγκάσουν τον εχθρό να συνθηκολογήσει. Ο πόλεμος συνοδεύτηκε από ανήκουστες θηριωδίες, μαζικές εκτελέσεις αμάχων, βιασμούς και λεηλασίες, που έγιναν από όλες τις πλευρές.
Το γεγονός ότι εγκλήματα διαπράχθηκαν από όλες τις πλευρές δεν σημαίνει ότι όλες ευθύνονται εξίσου. Αναμφίβολα, τα πρωτεία της φρίκης πρέπει να αποδοθούν στη ναζιστική Γερμανία: τα στρατόπεδα εξόντωσης, οι θάλαμοι αερίων, τα φρικιαστικά πειράματα των ναζί «γιατρών του θανάτου» σε αιχμαλώτους, τα βασανιστήρια και οι μαζικές εκτελέσεις αμάχων ως αντίποινα και η γενοκτονία των Εβραίων θα αποτελούν για πάντα σύμβολα του απόλυτου εγκλήματος σε βάρος του ανθρώπου.
Η εξασθένηση του διεθνούς ρόλου της Ευρώπης 🗺️
Η αποδυνάμωση της διεθνούς θέσης της Ευρώπης, που είχε ξεκινήσει με τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, επισφραγίστηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Η κατεστραμμένη Ευρώπη του 1945 ήταν, πλέον, αντικείμενο ανταγωνισμού των δύο νέων υπερδυνάμεων, των ΗΠΑ και της Σοβιετικής Ένωσης. Παράλληλα, φούντωνε το κίνημα ανεξαρτητοποίησης των αποικιών.
Η ίδρυση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) 🕊️
Η θηριωδία του πολέμου επανέφερε την ιδέα δημιουργίας ενός διεθνούς οργανισμού που θα ρύθμιζε τις διαφορές μεταξύ των κρατών, αποτρέποντας νέες συγκρούσεις. Το 1945, λοιπόν, ιδρύθηκε ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) με τη συμμετοχή πενήντα κρατών.
Η έδρα του Οργανισμού αποφασίστηκε να είναι στη Νέα Υόρκη — σύμπτωμα και αυτό της ενίσχυσης του διεθνούς ρόλου των ΗΠΑ. Η Ευρώπη, που ως τότε αποτελούσε το κέντρο των διεθνών υποθέσεων, έχανε πλέον και συμβολικά τα πρωτεία της.
Οι σκοποί σύμφωνα με τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών
Το ιδρυτικό κείμενο του Οργανισμού, ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών, ορίζει στο πρώτο του άρθρο ότι σκοποί των Ηνωμένων Εθνών είναι:
- Να διαφυλάξουν την παγκόσμια ειρήνη και ασφάλεια.
- Να καλλιεργήσουν φιλικές σχέσεις μεταξύ των εθνών.
- Να επιτύχουν τη συνεργασία όλων των κρατών στην επίλυση των διεθνών προβλημάτων οικονομικού, κοινωνικού, πολιτιστικού ή ανθρωπιστικού χαρακτήρα και στην προώθηση και την ενθάρρυνση του σεβασμού των ανθρώπινων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών για όλους τους ανθρώπους, χωρίς διακρίσεις ανάλογα με το φύλο, τη γλώσσα ή τη θρησκεία.
Στην πράξη, σκοποί του ΟΗΕ αποφασίστηκε να είναι η διαφύλαξη της ειρήνης, η προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων, η εξασφάλιση ίσων δικαιωμάτων για όλους τους λαούς, η φροντίδα για τους πρόσφυγες και η προστασία του περιβάλλοντος.
Τα όργανα του ΟΗΕ
| Όργανο | Ρόλος και σύνθεση |
|---|---|
| Συμβούλιο Ασφαλείας | Το κυριότερο όργανο αποφάσεων. Αποτελείται από μόνιμα μέλη με δικαίωμα βέτο (ΗΠΑ, Σοβιετική Ένωση — σήμερα Ρωσία, Μ. Βρετανία, Γαλλία, Κίνα) και από μη μόνιμα μέλη που εκλέγονται από τη Γενική Συνέλευση. |
| Γενική Συνέλευση | Συνέρχεται κάθε χρόνο και σε αυτήν συμμετέχουν όλα τα κράτη-μέλη. |
| Γενική Γραμματεία | Ένα ακόμη από τα σημαντικά όργανα του Οργανισμού. |
Το βέτο το διαθέτουν μόνο τα πέντε μόνιμα μέλη — όχι όλα τα κράτη-μέλη του ΟΗΕ. Αρκεί ένα από αυτά να διαφωνήσει για να μπλοκαριστεί μια απόφαση, γεγονός που εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί ο Οργανισμός δυσκολεύτηκε πολλές φορές να δράσει.
Επιτυχίες και αδυναμίες του ΟΗΕ
Ο ΟΗΕ έγινε από νωρίς πεδίο ανταγωνισμού των ισχυρών, κυρίως των ΗΠΑ και της Σοβιετικής Ένωσης. Σε ορισμένες περιπτώσεις πέτυχε τους στόχους του, όπως το 1947 στην ιταλο-γιουγκοσλαβική διένεξη για την Τεργέστη. Δεν ήταν λίγες, όμως, οι φορές που αποδείχθηκε αδύναμος να επιβάλει το διεθνές δίκαιο, όπως το 1974 στην τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Τέλος, σημαντικό υπήρξε και εξακολουθεί να είναι το έργο του ΟΗΕ στην παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας και στη διάσωση της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Ολοκληρώνοντας το κεφάλαιο θυμόμαστε ότι… 📌
- Ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος άρχισε το 1939 στην Ευρώπη, εξαπλώθηκε σε πολλές περιοχές του πλανήτη και έληξε, μετά από σχεδόν πέντε χρόνια, με ήττα του Άξονα (Γερμανία, Ιαπωνία, Ιταλία).
- Η Ελλάδα δέχτηκε αρχικά επίθεση από την Ιταλία, που αναχαιτίστηκε αποτελεσματικά, αλλά στη συνέχεια η επίθεση από τη Γερμανία οδήγησε στην κατάληψη της χώρας.
- Κατά την Κατοχή, η έλλειψη βασικών αγαθών και ο αυταρχισμός των κατακτητών είχαν ως αποτέλεσμα την εξαθλίωση μεγάλου τμήματος του πληθυσμού της Ελλάδας.
- Οι παραπάνω παράγοντες, σε συνδυασμό με την ισχυρή θέληση των Ελλήνων να απαλλαγούν από τον κατακτητή, γέννησαν ένα ρωμαλέο κίνημα αντίστασης που κατάφερε να ελέγξει σημαντικό τμήμα της χώρας.
- Οι επιπτώσεις του Β΄ Παγκόσμιου πολέμου υπήρξαν βαριές για ολόκληρη την ανθρωπότητα.
- Μεταπολεμικά, ιδρύθηκε ο Οργανισμός των Ηνωμένων Εθνών, με κύριο στόχο την αποτροπή μελλοντικών συγκρούσεων.