Κατοχή, Αντίσταση και Απελευθέρωση 🇬🇷

Η Κατοχή: η Ελλάδα μοιρασμένη σε τρεις ζώνες

Η κατεχόμενη Ελλάδα χωρίστηκε σε τρεις ζώνες κατοχής:

Οι κατακτητές διόρισαν κυβέρνηση από Έλληνες συνεργάτες τους (δωσίλογοι) με πρωθυπουργό τον Γ. Τσολάκογλου. Η κυβέρνηση αυτή βασίστηκε, όσον αφορά τα πρόσωπα που τη στελέχωσαν, στο καθεστώς Μεταξά.

Τα μέτρα καταστολής

Επιβλήθηκαν σκληρά μέτρα για να καμφθεί κάθε αντίδραση: απαγόρευση της νυχτερινής κυκλοφορίας, λογοκρισία, συλλήψεις, βασανιστήρια και εκτελέσεις.

Στην Ανατολική Μακεδονία, η πολιτική εκβουλγαρισμού που επιχείρησαν να εφαρμόσουν οι Βούλγαροι φασίστες προκάλεσε εξέγερση των Ελλήνων, η οποία αντιμετωπίστηκε με μαζικές εκτελέσεις.

Η πείνα και η μαύρη αγορά

Οι κατακτητές δέσμευσαν κάθε οικονομικό πόρο της Ελλάδας. Το αποτέλεσμα ήταν η έλλειψη ειδών πρώτης ανάγκης και η εμφάνιση φαινομένων μαύρης αγοράς. Η πείνα θέριζε τους ανθρώπους, και τα ρακένδυτα παιδιά που περίμεναν στην ουρά για συσσίτιο έγιναν η πιο χαρακτηριστική εικόνα της εποχής.

Η Αντίσταση ξεκινά ✊

Η αντίσταση ξεκίνησε από νωρίς, με μεμονωμένες ενέργειες. Η πιο εντυπωσιακή από αυτές υπήρξε η υποστολή της σημαίας των ναζί από την Ακρόπολη, στις 30 Μαΐου 1941, από δύο φοιτητές, τον Μανόλη Γλέζο και τον Απόστολο Σάντα. Η πράξη τους αποτέλεσε πλήγμα στο κύρος των κατακτητών.

Οι μορφές της αντιστασιακής πάλης

Τον Σεπτέμβριο του 1942 το ΕΑΜ κυκλοφόρησε ένα ολιγοσέλιδο κείμενο στο οποίο παρουσίαζε τις επιδιώξεις του. Συντάκτης του ήταν ο παιδαγωγός Δημήτρης Γληνός, ο οποίος περιέγραφε μια κλίμακα αντίστασης που ξεκινούσε από την καθημερινή άρνηση και έφτανε ως τη μάχη:

«Οι μορφές της πάλης είναι άπειρες. Αρχίζουνε από τις πιο απλές ενέργειες [...] και φτάνουν ως την ένοπλη σύγκρουση στο πεδίο της μάχης. [...] Πρώτα-πρώτα η άρνηση κάθε συνεργασίας με τους ξένους. [...] Ν' αποφεύγετε να τους μιλάτε, ν' αποφεύγετε να δίνετε κάθε πληροφορία [...]. Κάθε δουλική προθυμία στην εξυπηρέτησή τους είναι εγκληματική. [...] Ν' αποφεύγετε όσο μπορείτε κάθε συναλλαγή με τους ξένους καταχτητές, κάθε αγοραπωλησία. [...] Να κυνηγάτε και να στιγματίζετε όλους τους χαφιέδες, τους προδότες, τους καταδότες, τους συνεργάτες της Γκεστάπο και των Καραμπινιέρων, να τους περιβάλλετε με την κοινή καταφρόνηση και με την απειλή της φοβερώτερης τιμωρίας. [...] Περνώντας τώρα στην ενεργητική αντίσταση, πρέπει να αγωνίζεστε για τα δικαιώματά σας, κάθε στιγμή [...]. Τα απεργιακά κινήματα είναι η σπουδαιότερη μορφή της ομαδικής πάλης και η αποτελεσματικότερη. [...] Αν σκύβαμε το κεφάλι θα είμαστε πεθαμένοι και ελεεινοί δούλοι του κατακτητή. [...] Μα η ενεργητική αντίσταση προχωρεί όλο και σε ανώτερες μορφές πάλης, φτάνοντας ως τον ανταρτοπόλεμο [...] και τέλος ως την μαζική ένοπλη αντίσταση, όταν θα παρουσιαστεί η κατάλληλη στιγμή.»

— Δ. Γληνού, Τι είναι και τι θέλει το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο;, Αθήνα 1942

Οι οργανώσεις της Αντίστασης

Το φθινόπωρο του 1941 δημιουργήθηκαν οι πρώτες οργανώσεις αντίστασης.

ΕΑΜ

Το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ), η μεγαλύτερη οργάνωση αντίστασης, ιδρύθηκε με πρωτοβουλία του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας (ΚΚΕ) και τη συνεργασία μικρότερων αριστερών κομμάτων. Σύμφωνα με τις διακηρύξεις του, κύριοι σκοποί του ήταν:

• η οργάνωση του αγώνα εναντίον των κατακτητών·
• η διασφάλιση της δυνατότητας των Ελλήνων να επιλέξουν μόνοι τους, μετά την απελευθέρωση, τη μορφή διακυβέρνησης της χώρας.

ΕΔΕΣ

Ο Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος (ΕΔΕΣ) δημιουργήθηκε από τον συνταγματάρχη Ναπολέοντα Ζέρβα, με σκοπό την απελευθέρωση της Ελλάδας και την εγκαθίδρυση, μετά τον πόλεμο, αβασίλευτης δημοκρατίας.

ΕΚΚΑ και άλλες οργανώσεις

Παράλληλα έδρασαν και διάφορες μικρότερες οργανώσεις. Σημαντικότερη ανάμεσά τους ήταν η Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση (ΕΚΚΑ), η μόνη από αυτές που διέθετε ένοπλο τμήμα, με επικεφαλής τον συνταγματάρχη Δημήτρη Ψαρρό.

Ο ΕΛΑΣ και ο ανταρτοπόλεμος στα βουνά ⛰️

Τον Φεβρουάριο του 1942 ιδρύθηκε, με πρωτοβουλία του ΕΑΜ, ο Εθνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός (ΕΛΑΣ), το ένοπλο σκέλος της οργάνωσης.

Στις αρχές Ιουνίου του 1942 μια ομάδα ανταρτών εμφανίστηκε στο χωριό Δομνίστα της Ευρυτανίας καλώντας σε ένοπλο αγώνα. Επικεφαλής της ήταν ένας κομμουνιστής γεωπόνος από τη Λαμία, ο Θανάσης Κλάρας, που έγινε γνωστός με το αντιστασιακό ψευδώνυμο Άρης Βελουχιώτης. Σύντομα ο Βελουχιώτης έγινε ο αναμφισβήτητος ηγέτης του ΕΛΑΣ. Την ίδια περίπου εποχή έκαναν την εμφάνισή τους και ένοπλες ομάδες του ΕΔΕΣ.

Οι αντάρτες πολεμούσαν συχνά με λάφυρα, δηλαδή με όπλα που έπαιρναν από τους ίδιους τους κατακτητές: ιταλικά πυροβόλα, για παράδειγμα, πέρασαν στα χέρια των μαχητών του ΕΛΑΣ.

Η αντίσταση στις πόλεις 🏙️

Παράλληλα με τα βουνά, η αντίσταση αναπτύχθηκε και μέσα στις πόλεις:

• Απρίλιος 1942: απεργία των υπαλλήλων των τηλεπικοινωνιών — από τις πρώτες σε ολόκληρη την κατεχόμενη Ευρώπη — που υποχρέωσε τις αρχές να προβούν σε παροχές.
• Ιανουάριος 1943: μεγάλη γενική απεργία, η οποία εμπόδισε τις αρχές κατοχής να στείλουν Έλληνες στη Γερμανία για εργασία.
• Ίδια εποχή: η κηδεία του ποιητή Κωστή Παλαμά έγινε αφορμή για ένα ακόμη ογκώδες συλλαλητήριο κατά των κατακτητών.

Σε αυτές τις κινητοποιήσεις ιδιαίτερη υπήρξε η συμμετοχή της νεολαίας, κυρίως μετά την ίδρυση — με απόφαση του ΕΑΜ — της Ενιαίας Πανελλαδικής Οργάνωσης Νέων (ΕΠΟΝ).

Οι γυναίκες στην Αντίσταση

Πολλές Ελληνίδες πήραν μέρος στον αγώνα εναντίον των κατακτητών. Μερικές, μάλιστα, έγραψαν με αίμα τη δική τους ιστορία αντίστασης: η Ηλέκτρα Αποστόλου, η Λέλα Καραγιάννη, η Ηρώ Κωνσταντοπούλου και η Παναγιώτα Σταθοπούλου είναι μερικά μόνο παραδείγματα γυναικών που θυσιάστηκαν. Επίσης, αρκετές γυναίκες εντάχθηκαν στα ένοπλα τμήματα του ΕΛΑΣ.

Η συμμετοχή τους δεν έγινε δεκτή από όλους. Σε ένα περιστατικό της εποχής, κάποιος είπε σε μια νέα: «Δεν ντρέπεστε να βγαίνετε κι εσείς οι γυναίκες στα πεζοδρόμια αντί να κάθεστε στο σπίτι σας να κοιτάξετε τα παιδιά σας». Εκείνη τον κοίταξε με περιφρόνηση και του απάντησε:

«Οι Ελληνίδες δεν μπορούν να είναι σκλάβες και μάνες σκλάβων. Σήμερα ο προορισμός μας είναι ο αγώνας για τη ζωή και τη λευτεριά όλων των παιδιών της Ελλάδας.»

— «Ηρωίδες του '43», εφημερίδα Γυναικεία δράση, 25 Μαρτίου 1943

Μαζικά αντίποινα και τάγματα ασφαλείας

Αντιμέτωποι με την κλιμάκωση της αντίστασης, οι κατακτητές έκαναν σε πολλές περιοχές της Ελλάδας μαζικές εκτελέσεις αμάχων ως αντίποινα.

Επιπλέον, οι κατακτητές, σε συνεργασία με τις κυβερνήσεις δωσιλόγων, δημιούργησαν τα τάγματα ασφαλείας, ένοπλα σώματα Ελλήνων που χρησιμοποιήθηκαν εναντίον του ΕΑΜ, του ΕΛΑΣ και αμάχων.

Με την είσοδο του 1944 η πρακτική των μαζικών εκτελέσεων γενικεύτηκε. Ο συνολικός αριθμός των θυμάτων παραμένει δύσκολο να προσδιοριστεί με ακρίβεια: οι διαρκείς εκτελέσεις σε μικρή κλίμακα δεν καταγράφονταν, όπως δεν καταγραφόταν και μεγάλο ποσοστό των θυμάτων των ταγμάτων ασφαλείας και των άλλων παραστρατιωτικών ή αστυνομικών σχηματισμών των συνεργατών του κατακτητή, που ήταν εξαιρετικά θανατηφόροι στις επιδρομές τους.

«Πολύ δύσκολα βρίσκεται περιοχή της Ελλάδας που να μην έχει τη δική της μερίδα σε αυτή τη θανατηφόρα λαίλαπα.»

— Γ. Μαργαρίτης, «Η ένοπλη Αντίσταση», Ιστορία του νέου ελληνισμού, Ελληνικά Γράμματα

Η «ελεύθερη Ελλάδα»

Οι περιοχές της Ελλάδας που, χάρη στην Αντίσταση, δεν ελέγχονταν από τους κατακτητές ονομάστηκαν «ελεύθερη Ελλάδα». Εκεί, με πρωτοβουλία του ΕΑΜ:

• η τοπική αυτοδιοίκηση πέρασε στον έλεγχο των ίδιων των κατοίκων·
• ιδρύθηκαν λαϊκές επιτροπές για την εκπαίδευση, την κοινωνική πρόνοια και την ασφάλεια·
• λειτούργησαν λαϊκά δικαστήρια με αιρετούς δικαστές·
• οργανώθηκαν θεατρικές παραστάσεις και εκδόθηκαν εφημερίδες και άλλα έντυπα.

Η ΠΕΕΑ, η «κυβέρνηση του βουνού»

Τον Μάρτιο του 1944 το ΕΑΜ δημιούργησε την Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ), γνωστότερη ως κυβέρνηση του βουνού, η οποία ανέλαβε τη διοίκηση των απελευθερωμένων περιοχών. Λίγο καιρό αργότερα οργανώθηκαν, όπου ήταν εφικτό, εκλογές για την ανάδειξη Εθνικού Συμβουλίου (εθνοσυνέλευση).

Η Απελευθέρωση 🕊️

Καθώς όλα έδειχναν ότι ο πόλεμος τελείωνε, όλες οι ελληνικές πολιτικές και αντιστασιακές δυνάμεις, μαζί με την ελληνική κυβέρνηση που βρισκόταν στην Αίγυπτο (κυβέρνηση του Καΐρου), υπέγραψαν τη συμφωνία του Λιβάνου (20 Μαΐου 1944). Η συμφωνία προέβλεπε τον σχηματισμό, μεταπολεμικά, κυβέρνησης εθνικής ενότητας.

Η Απελευθέρωση ήρθε στις 12 Οκτωβρίου 1944. Αυτή η κυβέρνηση, με πρωθυπουργό τον Γεώργιο Παπανδρέου, εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και ανέλαβε την εξουσία.