Τα προμηνύματα και τα αίτια του Β΄ Παγκόσμιου πολέμου ⚔️

Τα προμηνύματα του πολέμου πύκνωναν από τις αρχές της δεκαετίας του 1930. Η μία μετά την άλλη, οι επιθετικές ενέργειες ισχυρών κρατών έδειχναν ότι η ειρήνη που είχε οικοδομηθεί μετά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο κλυδωνιζόταν επικίνδυνα — και ότι κανένας διεθνής θεσμός δεν ήταν σε θέση να τις σταματήσει.

Οι πρώτες επιθετικές ενέργειες (1931-1936) 🌏

Το 1931, η Ιαπωνία, ισχυρή δύναμη στην Άπω Ανατολή, κατέλαβε την κινεζική επαρχία της Μαντζουρίας.

Το 1934, η χιτλερική Γερμανία εγκατέλειψε την Κοινωνία των Εθνών και στη συνέχεια, το 1935, επανέφερε την υποχρεωτική στρατιωτική θητεία, παραβιάζοντας τη συνθήκη των Βερσαλιών.

Όχι λιγότερο επιθετική στάθηκε η φασιστική Ιταλία: αφού κατέλαβε την Αιθιοπία (1936), αποχώρησε και αυτή από την Κοινωνία των Εθνών (1936).

Ο Άξονας, η Ισπανία και η κατάληψη της Αυστρίας 🇩🇪

Το 1936, η Γερμανία, παραβιάζοντας και πάλι τη συνθήκη των Βερσαλιών, κατέλαβε την αποστρατιωτικοποιημένη ζώνη της Ρηνανίας, επιλογή που επιδοκίμασε ο Μουσολίνι.

Τον ίδιο χρόνο, Γερμανία και Ιταλία συμμετείχαν στον εμφύλιο πόλεμο της Ισπανίας (1936-1939), βοηθώντας τον φασίστα στρατηγό Φράνκο να νικήσει τις δυνάμεις της νόμιμης δημοκρατικής κυβέρνησης της χώρας.

Την ίδια εποχή δημιουργήθηκε και το επίσημο πλέγμα συμμαχιών ανάμεσα στις επιθετικές δυνάμεις:

• Ο Άξονας Ρώμης-Βερολίνου (1936): η συμμαχία που σύναψαν ο Χίτλερ και ο Μουσολίνι.
• Το Αντιδιεθνιστικό Σύμφωνο, που υπέγραψαν η Γερμανία, η Ιταλία και η Ιαπωνία και το οποίο στόχευε στην καταπολέμηση του κομμουνισμού και στην υποστήριξη του φασισμού σε παγκόσμιο επίπεδο.

Το 1938, η Γερμανία κατέλαβε και ενσωμάτωσε την Αυστρία δίχως να συναντήσει αντίσταση — και αφού είχαν προηγηθεί πιέσεις των Αυστριακών φασιστών στην κυβέρνησή τους. Λίγο αργότερα ο Χίτλερ, εκμεταλλευόμενος την παρουσία μιας ισχυρής γερμανικής μειονότητας, των Σουδητών, στη δυτική Τσεχοσλοβακία, άρχισε να απειλεί και αυτή τη χώρα.

Η συμφωνία του Μονάχου και η πολιτική κατευνασμού 🕊️

Η Βρετανία και η Γαλλία, ωστόσο, αποφάσισαν να ακολουθήσουν «πολιτική κατευνασμού», δηλαδή να υποχωρήσουν στις γερμανικές απαιτήσεις. Έτσι, στις 29-30 Σεπτεμβρίου 1938 οι πρωθυπουργοί της Βρετανίας Τσάμπερλαιν και της Γαλλίας Νταλαντιέ υπέγραψαν με τους Χίτλερ και Μουσολίνι τη συμφωνία του Μονάχου, με την οποία η Βρετανία και η Γαλλία αποδέχονταν την προσάρτηση της δυτικής Τσεχοσλοβακίας (Βοημία) στη Γερμανία.

Η είδηση προκάλεσε ενθουσιασμό στη Βρετανία. Πολλοί —και όχι μόνο στην Αγγλία— πίστεψαν ότι θυσιάζοντας την Τσεχοσλοβακία είχε εξασφαλιστεί η ειρήνη. Βρετανική εφημερίδα της εποχής, η Daily Express, έγραφε στις 30 Σεπτεμβρίου 1938 ότι ο λαός της Μεγάλης Βρετανίας και τα παιδιά του ήταν πλέον ασφαλή, ότι οι άντρες και οι γιοι δεν θα πήγαιναν στον πόλεμο και ότι η ειρήνη ήταν «μια νίκη για ολόκληρη την ανθρωπότητα». Απέδιδε δε τα εύσημα στον Τσάμπερλαιν, χάρη στις επιτυχίες του οποίου εκατομμύρια οικογένειες ένιωθαν ανακουφισμένες, και καλούσε τους αναγνώστες να επιστρέψουν ήσυχοι στις δουλειές τους, αφού είχαν απομακρυνθεί οι απειλές που πλανιόνταν πάνω από την ήπειρο.

Ενθαρρυμένος από την επιτυχία του, ο Χίτλερ προχώρησε αμέσως μετά στη διάλυση της Τσεχοσλοβακίας. Το 1939 η Βοημία προσαρτήθηκε από τη ναζιστική Γερμανία, ενώ η Σλοβακία (ανατολική Τσεχοσλοβακία) ανακηρύχθηκε ανεξάρτητη, αλλά υπό γερμανική «προστασία» — έγινε δηλαδή γερμανικό προτεκτοράτο.

Παράλληλα, η Ιαπωνία είχε ξεκινήσει από το 1937 πόλεμο εναντίον της Κίνας, ενώ η φασιστική Ιταλία κατέλαβε την Αλβανία το 1939.

Η στροφή προς την Πολωνία 🗺️

Μετά απ' όλα αυτά, ο Χίτλερ στράφηκε προς την Πολωνία. Οι εδαφικές διευθετήσεις του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου είχαν δημιουργήσει έναν διάδρομο πολωνικών εδαφών που έτεμνε στα δύο τη βόρεια Γερμανία, καταλήγοντας στο λιμάνι του Γκντάνσκ (Ντάντσιχ για τους Γερμανούς). Ο Χίτλερ, αξιοποιώντας την ύπαρξη πυκνών γερμανικών πληθυσμών στην περιοχή αυτή, απαίτησε την παραχώρησή της στη Γερμανία.

Τότε η Βρετανία και η Γαλλία τού ανακοίνωσαν ότι, αν προχωρούσε σε επίθεση εναντίον της Πολωνίας, θα κήρυτταν τον πόλεμο στη Γερμανία. Η πολιτική κατευνασμού είχε πια φτάσει στα όριά της.

Το σύμφωνο Ρίμπεντροπ-Μολότοφ (Αύγουστος 1939) 🤝

Τον Αύγουστο του 1939, ο Χίτλερ εκμεταλλεύτηκε το ότι η Βρετανία, η Γαλλία και η Σοβιετική Ένωση απέτυχαν να συμφωνήσουν σε μια κοινή στάση απέναντί του. Θέλοντας να εξασφαλίσει ότι η Γερμανία δεν θα δεχόταν επίθεση από τα ανατολικά, προχώρησε στην υπογραφή συμφώνου μη επίθεσης με τη Σοβιετική Ένωση — του συμφώνου Ρίμπεντροπ-Μολότοφ, από τα ονόματα των υπουργών Εξωτερικών των δύο χωρών. Επιπλέον, οι δύο χώρες συμφώνησαν ότι σε περίπτωση πολέμου εναντίον της Πολωνίας θα μοιράζονταν εδάφη της.

Πώς εξήγησαν οι δύο πλευρές το σύμφωνο

Ο Ρίμπεντροπ, υπουργός Εξωτερικών της Γερμανίας, έγραψε στα απομνημονεύματά του (1953) ότι η επιδίωξη συνεννόησης με τη Ρωσία ήταν δική του ιδέα: ήθελε να δημιουργήσει ένα αντίβαρο στη Δύση, αλλά και να εξασφαλίσει τη ρωσική ουδετερότητα σε περίπτωση γερμανο-πολωνικής σύγκρουσης. Ο Στάλιν, θυμάται, μίλησε συνοπτικά και με ακρίβεια, χωρίς πολλά λόγια, δείχνοντας ότι κι εκείνος επιθυμούσε τη συνεννόηση και τη διευθέτηση με τη Γερμανία. Χαρακτηριστικά είπε ότι, αν και για πολλά χρόνια υπήρχαν ανάμεσά τους «χυμένοι κάδοι βρομιάς», τώρα δεν υπήρχε κανένας λόγος να μην ξεπεραστεί αυτή η αντιδικία.

Ο Νικίτα Χρουστσιόφ, στενός συνεργάτης του Στάλιν και μετέπειτα διάδοχός του στην ηγεσία της Σοβιετικής Ένωσης (1953-1964), είχε συμμετάσχει ο ίδιος το 1939 στις συζητήσεις για την υπογραφή του συμφώνου. Στα απομνημονεύματά του (1971) υποστήριξε ότι το σύμφωνο ήταν ιστορικά αναπόφευκτο, δεδομένων των συνθηκών της εποχής, και τελικά χρήσιμο για τη Σοβιετική Ένωση: το παρομοίασε με τέχνασμα στο σκάκι, γιατί χωρίς αυτή την κίνηση ο πόλεμος θα είχε αρχίσει νωρίτερα, με πολλά μειονεκτήματα για τη χώρα του. Παραδέχθηκε ότι ήταν πολύ δύσκολο για τους ίδιους —ως κομμουνιστές και αντιφασίστες— να δεχτούν την ιδέα της συμμαχίας με τη Γερμανία. Εκτιμούσε, όμως, ότι και οι Γερμανοί χρησιμοποίησαν τη συνθήκη ως ελιγμό για να κερδίσουν χρόνο: πρόθεσή τους ήταν να διαιρέσουν και να νικήσουν τα έθνη που είχαν συμμαχήσει εναντίον της Γερμανίας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο και που θα μπορούσαν να συμμαχήσουν ξανά. Η συνθήκη, όπως έλεγε, ήταν μια προσπάθεια να περιοριστεί ο επερχόμενος πόλεμος σε ένα μόνο μέτωπο.

Τα αίτια του Β΄ Παγκόσμιου πολέμου 📜

Στο πλαίσιο αυτό, τα αίτια του Β΄ Παγκόσμιου πολέμου πρέπει να αναζητηθούν:

• Στους ταπεινωτικούς όρους που επιβλήθηκαν στα ηττημένα κράτη του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου, με αποτέλεσμα να εξουθενωθούν οικονομικά και να θιγεί το εθνικό αίσθημα των λαών τους, ιδίως των Γερμανών.
• Στα ανικανοποίητα αιτήματα που άφηναν οι συνθήκες ειρήνης: πιεστικά αιτήματα διαφόρων χωρών (π.χ. της Ιταλίας) και εθνοτήτων (π.χ. των γερμανικών μειονοτήτων σε διάφορα κράτη). Όλοι αυτοί αναζητούσαν ευκαιρίες αναθεώρησης των συνθηκών.
• Στην οξύτατη οικονομική κρίση που μάστιζε την Ευρώπη και τον κόσμο μετά το 1929, δημιουργώντας το έδαφος για τη δράση αυτόκλητων «σωτήρων», όπως ο Μουσολίνι και ο Χίτλερ, που επέβαλαν ολοκληρωτικά και επιθετικά καθεστώτα.
• Στον φόβο των δυτικών Δυνάμεων απέναντι στη Σοβιετική Ένωση, που τις έκανε να αντιμετωπίζουν για πολύ καιρό με αδράνεια, αν όχι με ικανοποίηση, την επιθετικότητα της ναζιστικής Γερμανίας. Ήλπιζαν ότι θα μπορούσαν να τη χρησιμοποιήσουν ως ανάχωμα που θα εμπόδιζε την εξάπλωση της σοβιετικής επιρροής στην Ευρώπη.
• Στην αδυναμία της Κοινωνίας των Εθνών να λάβει οποιοδήποτε αποτελεσματικό μέτρο για την αποτροπή του επερχόμενου πολέμου.