Το προσφυγικό ζήτημα στην Ελλάδα κατά τον Μεσοπόλεμο 🏚️

Ένα από τα σημαντικότερα θέματα που είχε να αντιμετωπίσει η ελληνική κοινωνία του Μεσοπολέμου ήταν το προσφυγικό ζήτημα, δηλαδή η στέγαση και η επαγγελματική αποκατάσταση των προσφύγων.

Η οργάνωση της αποκατάστασης 🏛️

Το ελληνικό κράτος απευθύνθηκε στην Κοινωνία των Εθνών (ΚτΕ), η οποία βοήθησε την Ελλάδα να συνάψει δάνειο και ίδρυσε την Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ), έναν αυτόνομο οργανισμό που θα δρούσε με τη συνεργασία του ελληνικού κράτους.

Η ΕΑΠ λειτούργησε από το 1923 έως το 1930 και ασχολήθηκε κυρίως με την αποκατάσταση των προσφύγων στην ύπαιθρο. Περίπου 750.000 πρόσφυγες οδηγήθηκαν στη Μακεδονία και στη Θράκη, για δύο λόγους:

• εκεί υπήρχαν διαθέσιμες γαίες για να τους δοθούν,
• έτσι εξασφαλιζόταν η αριθμητική υπεροχή του ελληνικού στοιχείου σε αυτές τις περιοχές.

Η αποκατάσταση στις πόλεις

Η αποκατάσταση των προσφύγων στις πόλεις ήταν κυρίως έργο του ελληνικού κράτους, το οποίο δημιούργησε προσφυγικούς συνοικισμούς: την Καισαριανή, τον Βύρωνα και τη Νέα Ιωνία στην Αθήνα, καθώς και την Κοκκινιά στον Πειραιά.

Οι πλούσιοι πρόσφυγες προτίμησαν περιοχές της αρεσκείας τους, όπως τη Νέα Σμύρνη και την Καλλίπολη του Πειραιά. Αντίθετα, όσοι φτωχοί πρόσφυγες δεν εξασφάλισαν κάποια από τις κατοικίες που έδινε το κράτος, συνέχισαν να μένουν για πολλά χρόνια σε άθλια οικήματα μέσα στους προσφυγικούς συνοικισμούς.

Ο αγώνας των προσφύγων να ριζώσουν 😔

Η προσπάθεια των προσφύγων να ριζώσουν στην Ελλάδα ήταν επίπονη και γεμάτη στερήσεις. Μια συγκλονιστική μαρτυρία προσφύγων που εγκαταστάθηκαν στην Ανάβυσσο της Αττικής, καταγραμμένη στο Αρχείο Προφορικής Παράδοσης του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, δίνει την εικόνα:

• Δεν υπήρχε καθόλου νερό στην περιοχή.
• Το ψωμί το αγόραζαν από το Λαύριο· έπρεπε να το παραγγείλουν και να το πληρώσουν μία μέρα νωρίτερα, και την επόμενη τους το έφερναν με τα γαϊδούρια, μπαγιάτικο και κομματιασμένο.
• Οι ντόπιοι αλβανόφωνοι Καλυβιώτες, που είχαν κτήματα στην Ανάβυσσο, τους έβριζαν αποκαλώντας τους «Τούρκους» και δεν τους έδιναν ούτε ένα τσαμπί σταφύλι για να δροσιστούν.
• Από το 1926 ως το 1927 καλλιεργούσαν τους ελαιώνες ενός τσιφλικούχου. Το 1928 εκείνος τους απαγόρευσε την καλλιέργεια. Όταν διαμαρτυρήθηκαν όλοι μαζί με τα γυναικόπαιδα, ο τσιφλικούχος έφερε χωροφύλακες από το Λαύριο και το Κορωπί, οι οποίοι τους χτύπησαν, ενώ κάποιοι από αυτούς φυλακίστηκαν.

Το ίδιο το πρόσωπο που δίνει τη μαρτυρία συνοψίζει: «Το τι τραβούσαμε δε λέγεται».

Η αντίθεση γηγενών και προσφύγων ⚖️

Παρά τα κρατικά μέτρα, τα προβλήματα δεν έλειπαν, καθώς συχνά η στάση των γηγενών Ελλήνων απέναντι στους πρόσφυγες ήταν αρνητική. Οι αιτίες ήταν τέσσερις:

Το αποτέλεσμα ήταν η λέξη «πρόσφυγας» να είναι για χρόνια απαξιωτικός χαρακτηρισμός μεταξύ των γηγενών Ελλήνων.

Πώς εκδηλωνόταν η αντίθεση

Όπως περιγράφει ο ιστορικός Άλκης Ρήγος στο έργο του για τη Β' Ελληνική Δημοκρατία (1924-1935), η εντονότατη αντίθεση γηγενών και προσφύγων διαχεόταν σε ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο:

• Άνθρωποι που μόλις είχαν διασωθεί από την τουρκική σφαγή αποκαλούνταν «τουρκόσποροι» και «γιαουρτοβαφτισμένοι» — το δεύτερο επειδή συνήθιζαν να τρώνε γιαούρτι.
• Η λέξη «Σμυρνιά», που αρχικά δήλωνε απλώς τη μικρασιατική καταγωγή μιας γυναίκας, κατάντησε στο νεοελληνικό λεξιλόγιο συνώνυμη της πόρνης.
• Τον «ρατσισμό» αυτόν προσπάθησαν να εκμεταλλευτούν φασιστοειδείς κινήσεις, οι οποίες απαιτούσαν να επιβληθεί στους πρόσφυγες να φορούν κίτρινα περιβραχιόνια, ώστε να τους ξεχωρίζουν και να τους αποφεύγουν οι υπόλοιποι Έλληνες.

Οι πολιτικές συνέπειες της άφιξης των προσφύγων 🗳️

Πάντως, η άφιξη των προσφύγων σφράγισε τη νεοελληνική κοινωνία.

Σε πολιτικό επίπεδο, η συγκέντρωση της πλειονότητας των Ελλήνων μέσα στα όρια της Ελλάδας σήμανε την εγκατάλειψη της Μεγάλης Ιδέας. Χάρη στην εγκατάσταση των προσφύγων στη Μακεδονία και στη Θράκη ενισχύθηκε όχι μόνο η ελληνική παρουσία σε αυτές τις περιοχές αλλά και η εθνική ομοιογένεια της Ελλάδας.

Πολιτικά, οι πρόσφυγες τάχθηκαν στον χώρο του βενιζελισμού. Αργότερα, αρκετοί από αυτούς έγιναν σοσιαλιστές και κομμουνιστές και διακρίθηκαν στους κοινωνικούς αγώνες.

Οι οικονομικές συνέπειες 💰

Σε οικονομικό επίπεδο, τα οφέλη ήταν σημαντικά:

• Η αγροτική οικονομία αναζωογονήθηκε, καθώς οι πρόσφυγες αξιοποίησαν ακαλλιέργητες εκτάσεις εφαρμόζοντας και νέες καλλιεργητικές μεθόδους.
• Η συγκέντρωση πολλών από αυτούς στα αστικά κέντρα πρόσφερε νέες δυνατότητες στο εμπόριο και στη βιομηχανία.
• Οι περισσότεροι γνώριζαν κάποια τέχνη και, έχοντας μεγάλη ανάγκη από χρήματα, εργάζονταν ακόμη και με χαμηλές αμοιβές.
• Όσοι διέθεταν κεφάλαιο ασχολήθηκαν με το εμπόριο και τη βιοτεχνία, όπου αρκετοί διέπρεψαν.

Οι κοινωνικές και πολιτιστικές συνέπειες 🎵

Σε κοινωνικό επίπεδο, οι πρόσφυγες έφεραν στην κοινωνία της Ελλάδας τον τρόπο ζωής τους, τις συνήθειές τους, τη μουσική τους — το ρεμπέτικο τραγούδι — και την κουζίνα τους.

Καθώς πολλές από τις γυναίκες πρόσφυγες υποχρεώθηκαν να εργαστούν και αρκετές από τις γηγενείς έκαναν το ίδιο, τα στερεότυπα που ήθελαν τη γυναίκα κλεισμένη στο σπίτι και υποχείριο του άντρα άρχισαν να κλονίζονται.

Τέλος, οι πρόσφυγες έδωσαν νέα πνοή στα Γράμματα και στις Τέχνες. Σημαντικοί λογοτέχνες ήταν Μικρασιάτες:

• Γιώργος Σεφέρης — Νόμπελ Λογοτεχνίας 1963
• Ηλίας Βενέζης — έγραψε τη «Γαλήνη» (1939)
• Κοσμάς Πολίτης
• Στρατής Δούκας
• Διδώ Σωτηρίου — έγραψε το «Οι νεκροί περιμένουν» (1959)

Έργα όπως η «Γαλήνη» και «Οι νεκροί περιμένουν» αποτελούν γλαφυρές αφηγήσεις της προσπάθειας των προσφύγων να ριζώσουν στην Ελλάδα.