Η Ελλάδα του Μεσοπολέμου. Η δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936 🇬🇷

Η Β΄ Ελληνική Δημοκρατία 🏛️

Μετά τον μικρασιατικό πόλεμο, και καθώς μεγάλη μερίδα της ελληνικής κοινωνίας απέδιδε σοβαρές ευθύνες στη μοναρχία για την ήττα, τέθηκε ξανά το ζήτημα του πολιτεύματος.

Ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου, πρωθυπουργός μετά τις εκλογές του Δεκεμβρίου 1923, πρότεινε την ανακήρυξη αβασίλευτης δημοκρατίας. Πράγματι, στις 25 Μαρτίου 1924 η Βουλή με ψήφισμα ανακήρυξε τη Δημοκρατία, απόφαση που επικυρώθηκε με δημοψήφισμα στις 13 Απριλίου 1924. Έτσι ανακηρύχθηκε η Β΄ Ελληνική Δημοκρατία.

Στις προγραμματικές του δηλώσεις, τον Μάρτιο του 1924, ο Παπαναστασίου υπερασπίστηκε το νέο πολίτευμα με έμφαση. Υποστήριξε ότι η Δημοκρατία ήταν «το φυσικόν και ευτυχές τέρμα ενός μακρού εσωτερικού αγώνος», τον οποίο είχαν καταστήσει αναπότρεπτο η καταπάτηση των λαϊκών ελευθεριών, η αθέτηση των διεθνών υποχρεώσεων της χώρας και η περιφρόνηση των εθνικών δικαίων. Κύρια αιτία των κακών που οδήγησαν στην εθνική συμφορά, έλεγε, ήταν «η αθέμιτος εκμετάλλευσις του βασιλικού θεσμού», ενός θεσμού απαρχαιωμένου, στον οποίο μάλιστα είχε δοθεί «μεσαιωνικόν περιεχόμενον». Με τη Δημοκρατία, κατέληγε, «αποδίδεται η Ελλάς εις τους Έλληνας, ασφαλίζονται αι ελευθερίαι των, ικανοποιείται η τιμή του περιφρονηθέντος Έθνους».

Η περίοδος 1924-1928: αστάθεια και δικτατορίες ⚔️

Το νέο πολίτευμα ήταν ευάλωτο. Για μεγάλο διάστημα επικρατούσε κυβερνητική αστάθεια, ενώ διάφοροι στρατιωτικοί, επηρεασμένοι από την άνοδο του φασισμού στην Ιταλία, εκδήλωναν ανοιχτά την προτίμησή τους σε αυταρχικές, δικτατορικές λύσεις.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, ένας φιλόδοξος αξιωματικός, ο Θεόδωρος Πάγκαλος, επέβαλε το 1925 δικτατορία. Όμως η κοινή αντίθεση των κομμάτων και η καταστροφική εκ μέρους του διαχείριση της οικονομίας και της εξωτερικής πολιτικής οδήγησαν σύντομα στην ανατροπή του από έναν άλλο στρατιωτικό, τον Γεώργιο Κονδύλη.

Ο Κονδύλης, πιεζόμενος από την αυθόρμητη αγανάκτηση πολιτών όλων των πολιτικών αποχρώσεων, προκήρυξε εκλογές. Αυτές οδήγησαν στον σχηματισμό οικουμενικής κυβέρνησης όλων των κομμάτων, εκτός του ΚΚΕ. Η κυβέρνηση αυτή εισηγήθηκε την ψήφιση του δημοκρατικού συντάγματος του 1927.

Η άνοδος του εργατικού κινήματος 🔧

Παράλληλα με την πολιτική αστάθεια, ενισχυόταν το εργατικό κίνημα. Το 1918 ιδρύθηκε μια πανελλαδική εργατική οργάνωση, η Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδος (ΓΣΕΕ), και σχεδόν ταυτόχρονα το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος (ΣΕΚΕ), που μετονομάστηκε το 1924 σε Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΚΚΕ).

Όπως έχει επισημάνει ο ιστορικός Αντώνης Λιάκος στη μελέτη του για την εργασία και την πολιτική στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου, το συνδικαλιστικό κίνημα εκείνων των χρόνων είχε δύο αντιφατικά χαρακτηριστικά: από τη μια επεκτεινόταν σε νέους επαγγελματικούς κλάδους και μεγάλωνε αριθμητικά, από την άλλη η οργανωτική του μορφή ήταν δυσανάλογα αδύναμη. Η ΓΣΕΕ, ως κορυφαία (τριτοβάθμια) οργάνωση, δεν προέκυψε ως φυσικό επακόλουθο της ανάπτυξης των δύο κατώτερων βαθμίδων· γι' αυτό και ήταν «μετέωρη» — αισθανόταν περισσότερο «τους ανέμους που έπνεαν στις κορυφές της πολιτικής παρά τους κραδασμούς της βάσης».

Η βενιζελική τετραετία 1928-1932 📈

Στις εκλογές του 1928 το κόμμα των Φιλελευθέρων, με επικεφαλής τον Ελευθέριο Βενιζέλο, εξασφάλισε την πλειοψηφία. Κύριοι άξονες του προγράμματός του ήταν η οικονομική ανάπτυξη και η εδραίωση της δημοκρατίας.

Σχεδιάστηκε επίσης εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, που βασιζόταν:

• στην ενίσχυση της υποχρεωτικής πρωτοβάθμιας και της τεχνικής-επαγγελματικής εκπαίδευσης
• στην εισαγωγή της δημοτικής γλώσσας στα γυμνάσια
• στην κατασκευή πολλών νέων σχολείων

Στην εξωτερική πολιτική επιδιώχθηκε η προσέγγιση με τις γειτονικές χώρες και το 1930 υπογράφτηκε ελληνοτουρκικό σύμφωνο φιλίας.

Τελικά, η διεθνής οικονομική κρίση του 1929 και οι σοβαρές επιπτώσεις της στην Ελλάδα υποχρέωσαν τον Βενιζέλο να κηρύξει, το 1932, την Ελλάδα σε πτώχευση και να προκηρύξει εκλογές.

Το Λαϊκό κόμμα στην εξουσία (1933) 🗳️

Στις εκλογές που έγιναν στις 5 Μαρτίου 1933 επικράτησαν τα αντιβενιζελικά κόμματα. Τη νύχτα των εκλογών, ωστόσο, επιχειρήθηκε από βενιζελικούς αξιωματικούς πραξικόπημα που απέτυχε.

Αμέσως μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον ηγέτη του Λαϊκού κόμματος Παναγή Τσαλδάρη, η πολιτική κρίση κλιμακώθηκε, με αποκορύφωμα την εκδήλωση δολοφονικής επίθεσης κατά του Βενιζέλου.

Το κίνημα του 1935 και η παλινόρθωση της βασιλείας 👑

Ύστερα από μια περίοδο μεγάλης πολιτικής έντασης, εκδηλώθηκε από βενιζελικούς αξιωματικούς νέο κίνημα την 1η Μαρτίου 1935, το οποίο κατέστειλε ο υπουργός Στρατιωτικών Γ. Κονδύλης. Ακολούθησαν διώξεις και εκτελέσεις βενιζελικών.

Τελικά ο Κονδύλης ανέτρεψε τον Τσαλδάρη, επέβαλε δικτατορία και προχώρησε στην παλινόρθωση της μοναρχίας (Νοέμβριος 1935).

Μετά την παλινόρθωση: ο δρόμος προς τη δικτατορία 🚨

Μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα, ο Γεώργιος Β΄ παραμέρισε τον Κονδύλη και χορήγησε αμνηστία στους πολιτικούς που είχαν κατηγορηθεί για το κίνημα του 1935.

Στις εκλογές του 1936, βασιλικοί και βενιζελικοί αναδείχθηκαν ισοδύναμοι. Έτσι το ΚΚΕ, που είχε εκλέξει 15 βουλευτές, βρέθηκε να παίζει ρόλο ρυθμιστή.

Τότε ο Γεώργιος Β΄ διόρισε πρωθυπουργό τον γνωστό για τις αντιδημοκρατικές του ιδέες Ιωάννη Μεταξά. Η πρωθυπουργοποίησή του, αλλά και η όξυνση της οικονομικής κρίσης, προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις, με αποκορύφωμα τις αιματηρές διαδηλώσεις της Θεσσαλονίκης τον Μάιο του 1936.

Με πρόσχημα τα γεγονότα αυτά και επικαλούμενοι «κομμουνιστικό κίνδυνο», ο Γεώργιος Β΄ και ο Μεταξάς κήρυξαν δικτατορία στις 4 Αυγούστου 1936 — παραμονή μιας εικοσιτετράωρης γενικής απεργίας.

Η δικτατορία της 4ης Αυγούστου (1936) 🕴️

Ο Μεταξάς είχε διατυπώσει ανοιχτά τις αντικοινοβουλευτικές του απόψεις ήδη από το 1934, σε συνέντευξή του στην εφημερίδα Καθημερινή: «Δι' ημάς τους Έλληνας, το πρόβλημα δεν είναι πώς θα μείνωμεν εις τον κοινοβουλευτισμό, αλλά διά ποίας θύρας θα εξέλθωμεν εξ αυτού. Διά της θύρας του κομμουνισμού ή διά της θύρας του εθνικού κράτους».

Όνειρό του ήταν η δημιουργία στην Ελλάδα ενός καθεστώτος κατά τα πρότυπα της φασιστικής Ιταλίας και της ναζιστικής Γερμανίας. Όμως μαζικό φασιστικό κόμμα στην Ελλάδα δεν υπήρχε. Ο δικτάτορας δοκίμασε να αναπληρώσει το κενό με τη δημιουργία της Εθνικής Οργάνωσης Νεολαίας (ΕΟΝ), αλλά ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος διέκοψε την προσπάθειά του.

Η προσπάθεια προσέγγισης του λαού

Παράλληλα, ο Μεταξάς προσπάθησε να προσεταιριστεί τους αγρότες και τους εργάτες, τόσο με συστηματική προπαγάνδα όσο και με τη λήψη ορισμένων κοινωνικών μέτρων:

• ρύθμιση των αγροτικών χρεών
• λειτουργία του Ιδρύματος Κοινωνικών Ασφαλίσεων (ΙΚΑ)

Η διεθνής θέση της Ελλάδας

Σε ό,τι αφορά τη διεθνή θέση της χώρας, ο Μεταξάς, κάτω από την καθοριστική επιρροή του βασιλιά Γεωργίου Β΄, προσανατολίστηκε εξαρχής προς τη Μεγάλη Βρετανία, εκτιμώντας ότι σε περίπτωση πολέμου αυτή θα ήταν ο νικητής.