Πολιτικές διαστάσεις της κρίσης του 1929 🏴
Η κρίση του Μεσοπολέμου δεν ήταν μόνο οικονομική· ήταν και πολιτική-ιδεολογική. Πολλοί άνθρωποι άρχισαν να αμφισβητούν τη δυνατότητα των φιλελεύθερων δημοκρατιών να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα της εποχής. Μέσα σε αυτό το κλίμα, δύο διαμετρικά αντίθετες προτάσεις οικονομικής και κοινωνικής αναδιοργάνωσης απέκτησαν όλο και μεγαλύτερη υποστήριξη και ανταγωνίζονταν για την επικράτηση: ο κομμουνισμός και ο φασισμός.
Η Σοβιετική Ένωση την εποχή του Στάλιν ⭐
Μετά τον θάνατο του Λένιν το 1924, ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης αναδείχθηκε ο Στάλιν, ο οποίος διατήρησε την εξουσία έως τον θάνατό του το 1953.
Εφαρμόζοντας μια αυστηρά ελεγχόμενη οικονομική πολιτική που έδινε έμφαση στην εκβιομηχάνιση, η Σοβιετική Ένωση μετατράπηκε, την περίοδο 1928-1941, σε αναπτυγμένη βιομηχανικά χώρα.
Η ταχεία βιομηχανική ανάπτυξη δεν ήρθε χωρίς τίμημα. Για να επιτευχθεί, χρησιμοποιήθηκαν συχνά βίαιες μέθοδοι — εκτοπίσεις πληθυσμών, δήμευση της γης των εύπορων αγροτών, διώξεις — με μεγάλο κοινωνικό κόστος.
Παράλληλα, σχεδόν όλες οι εξουσίες συγκεντρώθηκαν στην κορυφή της κρατικής ηγεσίας. Όσοι κρίνονταν ότι μπορούσαν να απειλήσουν το καθεστώς διώκονταν ανελέητα. Την περίοδο 1936-1938 εκτελέστηκαν ως υπονομευτές του καθεστώτος, ύστερα από δίκες-παρωδίες, οι περισσότεροι από τους μπολσεβίκους ηγέτες που είχαν πάρει μέρος στην επανάσταση του 1917.
Έτσι, το κομμουνιστικό κόμμα μετατράπηκε βαθμιαία σε έναν συγκεντρωτικό μηχανισμό που απλώς υλοποιούσε τις αποφάσεις της ηγεσίας και λάτρευε τον ηγέτη του (προσωπολατρία).
Τα φαινόμενα αυτά αποτελούσαν σαφώς στρεβλώσεις των θεωρητικών αρχών του μαρξισμού — δηλαδή παραμόρφωναν τις ιδέες πάνω στις οποίες υποτίθεται ότι στηριζόταν το καθεστώς. Γι' αυτό και έγιναν αργότερα γνωστά με ξεχωριστό όνομα: σταλινισμός.
Ο φασισμός στην Ιταλία 🇮🇹
Σε συνθήκες οξύτατης οικονομικής και κοινωνικής κρίσης ιδρύθηκε το 1921 στην Ιταλία το Εθνικό Φασιστικό Κόμμα του Μπενίτο Μουσολίνι. Με εθνικιστικά και αντικαπιταλιστικά συνθήματα, το κόμμα προσπαθούσε να προσελκύσει τους δυσαρεστημένους.
Η ονομασία προέρχεται από τη λατινική λέξη fascio, που σημαίνει «δέσμη». Η δέσμη από ραβδιά ήταν σύμβολο εξουσίας στην αρχαία Ρώμη — και ο Μουσολίνι τη διάλεξε ακριβώς για να συνδέσει το κίνημά του με το ρωμαϊκό μεγαλείο.
Παράλληλα, ένοπλες ομάδες φασιστών, με την οικονομική ενίσχυση μεγαλογαιοκτημόνων και βιομηχάνων, άρχισαν να τρομοκρατούν και να δολοφονούν κομμουνιστές, σοσιαλιστές και συνδικαλιστές, ενώ ο Μουσολίνι προπαγάνδιζε ανοιχτά την ανάγκη επιβολής δικτατορίας.
Η άνοδος στην εξουσία
Στα τέλη Οκτωβρίου του 1922, ο Μουσολίνι και μερικές χιλιάδες οπαδοί του πραγματοποίησαν τη λεγόμενη «πορεία προς τη Ρώμη», μια παρωδία λαϊκής επανάστασης. Ο βασιλιάς Βίκτωρ Εμμανουήλ Γ΄, αντί άλλης αντίδρασης, όρισε πρωθυπουργό τον Μουσολίνι, ο οποίος κατάφερε, στα τέλη του 1926, να είναι πλέον απόλυτος κύριος της κατάστασης.
Ο Μουσολίνι δεν κατέλαβε την εξουσία ανατρέποντας το κράτος με τα όπλα. Του την παρέδωσε ο ίδιος ο βασιλιάς, νόμιμα, διορίζοντάς τον πρωθυπουργό. Η δικτατορία χτίστηκε σταδιακά μέσα από τους θεσμούς — χρειάστηκαν τέσσερα ολόκληρα χρόνια (1922-1926) για να γίνει απόλυτος κυρίαρχος.
Ο ίδιος ο Μουσολίνι είχε διατυπώσει με σαφήνεια το πολιτικό του όραμα, απορρίπτοντας ανοιχτά τη δημοκρατία και τον φιλελευθερισμό: «Η πειθαρχία πρέπει να γίνεται αποδεκτή. Όταν δεν γίνεται αποδεκτή πρέπει να επιβάλλεται. […] Ο Φασισμός απορρίπτει στη Δημοκρατία το κατά συνθήκη ψεύδος της πολιτικής ισότητας, το πνεύμα της συλλογικής ανευθυνότητας και τον μύθο της ευτυχίας και της προόδου επ' αόριστον […] Σήμερα ο φιλελευθερισμός είναι έτοιμος να κλείσει τις πύλες του εγκαταλειμμένου ναού του […] Να γιατί όλοι οι πολιτικοί πειραματισμοί του σύγχρονου κόσμου είναι αντιφιλελεύθεροι και η επιθυμία να εξοριστούν από την ιστορία είναι εξόχως γελοία […] Ετούτος ο αιώνας είναι ο αιώνας της εξουσίας […], ένας φασιστικός αιώνας» (Μπ. Μουσολίνι, Ο Φασισμός, Παρίσι 1933).
Το φασιστικό κράτος
Το φασιστικό κράτος επιδίωκε τον απόλυτο έλεγχο (ολοκληρωτικό κράτος). Επικεφαλής ήταν ο ντούτσε (ηγέτης), όπως ονομάστηκε ο Μουσολίνι. Τα βασικά χαρακτηριστικά του ήταν:
- Μονοκομματισμός: το μόνο νόμιμο κόμμα ήταν το φασιστικό, ενώ οι πιο επικίνδυνοι πολιτικοί φυλακίστηκαν ή δολοφονήθηκαν.
- Χειραγώγηση της νεολαίας: μέσα από τον έλεγχο της εκπαίδευσης και την υποχρεωτική ένταξη των νέων στη φασιστική νεολαία.
- Κατάργηση των συνδικάτων: οι επαγγελματικές ενώσεις και τα εργατικά συνδικάτα αντικαταστάθηκαν από συντεχνίες ελεγχόμενες από το φασιστικό κόμμα.
- Προπαγάνδα: μέσω του Τύπου, του ραδιοφώνου και του αθλητισμού το καθεστώς προπαγάνδιζε επιθετικά τα φασιστικά ιδεώδη.
Ο ναζισμός στη Γερμανία 🇩🇪
Στη μεσοπολεμική Γερμανία, διάφορες οργανώσεις υποστήριζαν την αντικατάσταση της δημοκρατίας από μια «Νέα Τάξη», όπου οι Γερμανοί θα είχαν την πιο σεβαστή θέση. Μία από αυτές ήταν και το Εθνικοσοσιαλιστικό Γερμανικό Εργατικό Κόμμα (ναζιστικό κόμμα), που είχε ιδρυθεί το 1919. Ένα από τα πρώτα μέλη του ήταν και ο άσημος τότε Αδόλφος Χίτλερ.
Κερδίζοντας οπαδούς από τα κοινωνικά στρώματα που είχαν πληγεί περισσότερο από την κρίση — αγρότες, μικροαστούς, ανέργους — το ναζιστικό κόμμα ισχυροποιήθηκε, την ίδια στιγμή που ενισχυόταν και το Κομμουνιστικό Κόμμα Γερμανίας.
Μια μερίδα ισχυρών Γερμανών κεφαλαιούχων αποφάσισε να υποστηρίξει τον Χίτλερ για να αντιμετωπίσει τους κομμουνιστές, ελπίζοντας ότι αργότερα θα απαλλασσόταν εύκολα από αυτόν. Ο υπολογισμός αυτός αποδείχθηκε καταστροφικά λανθασμένος.
Πώς βίωναν οι απλοί άνθρωποι την κρίση
Η καθημερινή δυστυχία ήταν το έδαφος πάνω στο οποίο άνθισε ο ναζισμός. Ένας Γερμανός εργάτης περιέγραψε αργότερα τη διαδρομή του προς το κόμμα του Χίτλερ: «Χιλιάδες εργοστάσια έκλεισαν τις πόρτες τους. Η πείνα ήταν ο καθημερινός σύντροφος του Γερμανού εργαζομένου. […] Η κυβέρνηση πήρε μέτρα ενάντια στον λαό, έτσι ώστε ένας έντιμος εργαζόμενος έπρεπε να καταφύγει στην κλοπή για να βρει τροφή […]. Όλοι οι συμπολίτες μου, με την εξαίρεση των κομμουνιστών, ποθούσαν να έρθουν καλύτερες μέρες. Όσο για μένα, όπως και πολλοί άλλοι, είχα χάσει ό,τι είχα και δεν είχα μέσα σ' αυτές τις αντίξοες οικονομικές συνθήκες. Και έτσι, στις αρχές του 1930, εντάχθηκα στο Εθνικοσοσιαλιστικό Κόμμα» (μαρτυρία που παραθέτει ο ιστορικός Ίαν Κέρσοου στο έργο του για τον Χίτλερ).
Στην ίδια μαρτυρία ο εργάτης αποδίδει την έλλειψη τροφίμων σε «τεχνητή έλλειψη που δημιούργησαν οι Εβραίοι». Ο ισχυρισμός αυτός δεν είχε καμία πραγματική βάση: είναι ακριβώς η ναζιστική προπαγάνδα, που έψαχνε αποδιοπομπαίο τράγο για την κρίση. Η μαρτυρία δείχνει πόσο βαθιά είχε ριζώσει αυτό το ψέμα στους ανθρώπους της εποχής.
Η κατάληψη της εξουσίας
Στις εκλογές του 1932 οι ναζί συγκέντρωσαν το 37,4% των ψήφων και τον Ιανουάριο του 1933 ο Χίτλερ έγινε καγκελάριος (πρωθυπουργός) της Γερμανίας.
Λίγο αργότερα οι ναζί πυρπόλησαν τη γερμανική Βουλή (Ράιχσταγκ), αποδίδοντας το γεγονός στους κομμουνιστές. Αμέσως προχώρησαν σε συλλήψεις χιλιάδων κομμουνιστών και σοσιαλιστών, ενώ το Ράιχσταγκ έθεσε εκτός νόμου όλους τους κομμουνιστές βουλευτές και παραχώρησε στον Χίτλερ απόλυτες εξουσίες για τέσσερα χρόνια. Λίγο αργότερα, ο Χίτλερ ανέλαβε και τη θέση του αρχηγού του κράτους και ονομάστηκε φύρερ (οδηγός, ηγέτης).
Το ναζιστικό καθεστώς
Παράλληλα, οι ναζί διέλυσαν όλα τα πολιτικά κόμματα, εκτός από το ναζιστικό. Όπως ακριβώς στην Ιταλία, η νεολαία χειραγωγούνταν και η προπαγάνδα οργίαζε. Επιπλέον, οι ναζί οργάνωναν συγκεντρώσεις εκατομμυρίων ανθρώπων για να φανατίσουν τον γερμανικό λαό.
Τα βιβλία που δεν ήταν αρεστά στο καθεστώς καίγονταν δημοσίως, και πολλοί διανοούμενοι υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τη Γερμανία — ανάμεσά τους ο φυσικός Αϊνστάιν και ο θεατρικός συγγραφέας Μπρεχτ. Η χώρα έχασε έτσι μερικά από τα λαμπρότερα μυαλά της.
Εφαρμόζοντας επιθετική ρατσιστική πολιτική, οι ναζί περιόρισαν ή εξόντωσαν όλους όσοι ήταν διαφορετικοί: πολιτικούς αντιπάλους, τσιγγάνους, ομοφυλόφιλους. Με ιδιαίτερη επιθετικότητα αντιμετωπίστηκαν οι Εβραίοι, οι οποίοι υποχρεώθηκαν να κυκλοφορούν φορώντας ένα κίτρινο άστρο. Ο αντισημιτισμός διαπερνούσε ακόμη και τα σχολικά βιβλία της ναζιστικής Γερμανίας, όπου τα εβραιόπουλα και οι δάσκαλοί τους παρουσιάζονταν ως καρικατούρες που διώχνονται από το σχολείο, ενώ τα γερμανόπουλα χαίρονταν.
Φασισμός και δημοκρατία στην υπόλοιπη Ευρώπη ⚖️
Η Ιταλία και η Γερμανία δεν ήταν μεμονωμένες περιπτώσεις. Μέχρι τα τέλη του Μεσοπολέμου επιβλήθηκαν καθεστώτα φασιστικού τύπου σε Ισπανία, Πορτογαλία, Αυστρία, Γιουγκοσλαβία, Ελλάδα, Βουλγαρία, Ρουμανία, Πολωνία και Λιθουανία.
Ως αντίδραση, δημιουργήθηκαν σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες συμμαχίες φιλελεύθερων και αριστερών κομμάτων, τα λαϊκά μέτωπα. Κυβερνήσεις λαϊκών μετώπων επικράτησαν για λίγο στη Γαλλία και στην Ισπανία, αλλά έχασαν την εξουσία: στη Γαλλία ύστερα από εκλογές, ενώ στην Ισπανία ύστερα από εμφύλιο πόλεμο με τους φασίστες του στρατηγού Φράνκο (1936-1939).
Πρόσεξε τη διαφορά: στη Γαλλία το λαϊκό μέτωπο έχασε την εξουσία με εκλογές, δηλαδή με δημοκρατικό τρόπο. Στην Ισπανία η ήττα ήρθε ύστερα από εμφύλιο πόλεμο (1936-1939), που έφερε στην εξουσία τον στρατηγό Φράνκο. Το ίδιο πολιτικό σχήμα, δύο εντελώς διαφορετικές καταλήξεις.