Κοινωνικές διαστάσεις της κρίσης του 1929 📉

Η μεγάλη οικονομική κρίση που ξέσπασε το 1929 δεν έμεινε στα χρηματιστήρια και στους αριθμούς: άλλαξε τη ζωή εκατομμυρίων απλών ανθρώπων. Χαρακτηριστική είναι η πινακίδα που κρατούσε ένας άνεργος της εποχής: «Ξέρω τρία επαγγέλματα, μιλάω τρεις γλώσσες, πολέμησα τρία χρόνια, έχω τρία παιδιά και δεν έχω εργασία για τρεις μήνες, αλλά το μόνο που ζητάω είναι μια δουλειά». Πίσω από τη φράση κρύβεται η απόγνωση ανθρώπων με προσόντα, εμπειρία και οικογένεια, που βρέθηκαν ξαφνικά χωρίς μέσα επιβίωσης.

Η κρίση του 1929 επηρέασε, αν και σε διαφορετικό βαθμό, όλες τις κοινωνίες του δυτικού κόσμου.

Ποιοι κέρδισαν και ποιοι έχασαν 💰

Η κρίση δεν χτύπησε όλους με τον ίδιο τρόπο.

Ένα τμήμα των ανώτερων τάξεων ισχυροποιήθηκε. Διαθέτοντας κεφάλαια, κατάφερε να εξαγοράσει επιχειρήσεις που βρίσκονταν στα πρόθυρα της κατάρρευσης και να ενισχύσει έτσι σημαντικά την οικονομική και κοινωνική του θέση.

Για όλους τους άλλους οι εξελίξεις υπήρξαν αρνητικές:

Ένα κύμα εξαθλίωσης κάλυψε τις ΗΠΑ, την Ευρώπη και πολλές άλλες χώρες του δυτικού κόσμου, προκαλώντας έντονες —και συχνά βίαιες— διαμαρτυρίες.

Οι ουρές των συσσιτίων: μια μαρτυρία 🍲

Η πιο χαρακτηριστική εικόνα της εποχής ήταν οι ατελείωτες ουρές στα συσσίτια απόρων στις μεγάλες πόλεις, όπως η Νέα Υόρκη. Ο Yip Harburg, επιχειρηματίας που καταστράφηκε οικονομικά το 1929, περιέγραψε αργότερα το σοκ εκείνων των ημερών:

«Νομίζαμε ότι ο αμερικανικός επιχειρηματικός κόσμος ήταν ο βράχος του Γιβραλτάρ. Ήμασταν το εκλεκτό έθνος και τίποτα δεν θα μπορούσε να μας σταματήσει. […] Υπήρχε μια αίσθηση συνέχειας και διάρκειας. Εάν πετύχατε κάτι, αυτό θα ίσχυε για πάντα. Ξαφνικά, όμως, το μεγάλο όνειρο κατέρρευσε. Ο αντίκτυπος ήταν απίστευτος. Περπατούσες στον δρόμο και παντού μπορούσες να δεις τις ουρές των συσσιτίων όπου προσφερόταν τροφή για λίγα σεντς. Το μεγαλύτερο από αυτά στην πόλη της Νέας Υόρκης ανήκε στον William Hearst. Αυτός είχε ένα μεγάλο φορτηγό με ανθρώπους επάνω, και μεγάλα καζάνια καυτής σούπας, μαζί με ψωμί. Άνθρωποι περίμεναν σχηματίζοντας […] τεράστιες ουρές.»

Η μαρτυρία δείχνει κάτι σημαντικό: μαζί με τα εισοδήματα κατέρρευσε και η αυτοπεποίθηση μιας ολόκληρης κοινωνίας, που πίστευε ότι η ευημερία της ήταν δεδομένη και αιώνια.

Η αναζήτηση λύσεων: τέλος του «αφήστε τα πάντα στην αγορά» 🔎

Αντιμέτωπες με τα σοβαρά κοινωνικά συμπτώματα της κρίσης, οι κυβερνήσεις στη Δύση αναζήτησαν λύσεις. Ο οικονομικός φιλελευθερισμός —δηλαδή ο ελεύθερος οικονομικός ανταγωνισμός, η απουσία κρατικής παρέμβασης και η ελεύθερη διαμόρφωση τιμών και αμοιβών— φαινόταν πλέον ανίκανος να προσφέρει θεραπεία. Έτσι, όλο και περισσότεροι πίστευαν ότι το κράτος θα έπρεπε να επέμβει στην οικονομία.

Το new deal του Ρούζβελτ 🇺🇸

Την άποψη αυτή υιοθετούσε και ο Φραγκλίνος Ρούζβελτ, πρόεδρος των ΗΠΑ από το 1933. Ήδη σε λόγο του στη Βοστόνη, τον Οκτώβριο του 1932, είχε παρουσιάσει την κεντρική του ιδέα:

«Έχουμε δύο προβλήματα: πρώτον, να αντιμετωπίσουμε τον άμεσο κίνδυνο και, δεύτερον, να βάλουμε τα θεμέλια ώστε να εξασφαλιστεί για όλους μια μόνιμη απασχόληση.
Όσον αφορά την άμεση ανακούφιση, η πρώτη αρχή είναι ότι αυτό το έθνος, αυτή η εθνική κυβέρνηση αν προτιμάτε, οφείλει να λάβει όλα τα μέτρα ώστε κανένας πολίτης να μην πεινάσει.
Εκτός από την παροχή αυτής της άμεσης ανακούφισης, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση θα πρέπει και είναι υποχρεωμένη να παρέχει προσωρινή εργασία οπουδήποτε είναι δυνατόν. […] στα εθνικά δάση, στην πρόληψη των πλημμυρών, στην εκπόνηση των προγραμμάτων υδάτινων οδών που έχουν εγκριθεί ήδη και έχουν προγραμματιστεί αλλά δεν έχουν εκτελεσθεί, σε όλα αυτά τα έργα δεκάδες χιλιάδες ή ακόμα και εκατοντάδες χιλιάδες άνεργων συμπολιτών μας μπορούν προσωρινά να απασχοληθούν.»

Τα μέτρα που έλαβε ο Ρούζβελτ για την ανακούφιση από την κρίση έγιναν γνωστά ως new deal (προφέρεται νιου ντιλ).

Η θεωρία πίσω από το new deal

Ο Ρούζβελτ υιοθέτησε θέσεις του Άγγλου οικονομολόγου Τζον Μέιναρντ Κέινς (1883-1946): σε περίοδο κρίσης το κράτος οφείλει να παρεμβαίνει στην οικονομία κάνοντας μεγάλες επενδύσεις. Η αλυσίδα που περίμενε να ενεργοποιήσει ήταν:

1. Το κράτος αναθέτει μεγάλα δημόσια έργα σε ιδιωτικές επιχειρήσεις.
2. Οι άνεργοι βρίσκουν δουλειά.
3. Με τα εισοδήματά τους αγοράζουν προϊόντα.
4. Η ζήτηση αυξάνεται και αναθερμαίνεται συνολικά η οικονομία.

Η «διευθυνόμενη οικονομία» στην Ευρώπη 🏛️

Σύντομα η πολιτική του new deal βρήκε υποστηρικτές και στην Ευρώπη. Το κράτος έπαψε να εποπτεύει απλώς την τήρηση των κανόνων του οικονομικού παιχνιδιού, όπως υπαγόρευε έως τότε ο φιλελευθερισμός, και ανέλαβε ρόλο ρυθμιστή της οικονομικής ζωής.

Έτσι, στην Ευρώπη των αρχών της δεκαετίας του 1930 κυριαρχούσε πλέον όχι η αμιγώς φιλελεύθερη, αλλά —ως ένα βαθμό— η «διευθυνόμενη οικονομία».

Ιταλία και Γερμανία: η ακραία απάντηση ⚠️

Ιδιαίτερες περιπτώσεις, ανάμεσα στις χώρες του δυτικού κόσμου, υπήρξαν η Ιταλία και η Γερμανία. Μετά την επικράτηση του φασισμού στην πρώτη και του ναζισμού στη δεύτερη, οι κυβερνήσεις των κρατών αυτών ακολούθησαν, για να αντιμετωπίσουν την κρίση, μια ακραία πολιτική αυτάρκειας.

Η πολιτική αυτή συνοδευόταν από μια επιθετική εθνικιστική ρητορεία, που εξυπηρετούσε και πολιτικούς στόχους αυτών των καθεστώτων.