Τα Πρώτα Μεταπολεμικά Χρόνια, η Παγκόσμια Οικονομική Κρίση του 1929 και η Μεγάλη Ύφεση 📉
Τα αποτελέσματα του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου
Η Ευρώπη βγήκε από τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο υλικά και ηθικά καταρρακωμένη: 8 εκατομμύρια νεκροί, 6 εκατομμύρια ανάπηροι και τεράστιες υλικές ζημιές ήταν τα ορατά αποτελέσματα.
Σε οικονομικό επίπεδο, η Μεγάλη Βρετανία και η Γαλλία, προκειμένου να βρουν τους οικονομικούς πόρους που ήταν απαραίτητοι για τον πόλεμο, δανείστηκαν από τις ΗΠΑ. Οι τελευταίες είδαν την οικονομία τους και τη διεθνή τους θέση να ενισχύονται σημαντικά, σε αντίθεση με τις εξασθενημένες ευρωπαϊκές δυνάμεις.
Σε κοινωνικό επίπεδο, ο πόλεμος προκάλεσε βαθιές μεταβολές. Ο μεγάλος χαμένος ήταν τα μεσαία στρώματα —μισθωτοί, μικρομεσαίοι επιχειρηματίες, ελεύθεροι επαγγελματίες— τα οποία σε πολλές περιπτώσεις καταστράφηκαν οικονομικά. Από την άλλη πλευρά, ο πόλεμος ευνόησε την είσοδο των γυναικών στην αγορά εργασίας. Σε χώρες όπως η Σοβιετική Ένωση, η Γερμανία και η Βρετανία, οι γυναίκες απέκτησαν αυτή την εποχή δικαίωμα ψήφου.
Σε πολιτικό επίπεδο, η μεταπολεμική Ευρώπη, αν και εξακολουθούσε να παίζει σημαντικό διεθνή ρόλο, είδε την παγκόσμια ηγεμονία της να εξαρθρώνεται. Τα οικονομικά προβλήματα της Μεγάλης Βρετανίας και της Γαλλίας αποδυνάμωσαν τον διεθνή τους ρόλο και έπληξαν τη συνοχή του αποικιακού τους συστήματος. Σε αυτό συνέβαλε και η συμμετοχή στρατευμάτων από τις αποικίες στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Πολλοί από αυτούς τους πολεμιστές γύρισαν στις πατρίδες τους φέρνοντας μαζί τους ιδέες που γνώρισαν στην Ευρώπη. Είτε επρόκειτο για το «δικαίωμα της αυτοδιάθεσης των λαών» είτε για τις αντιιμπεριαλιστικές θέσεις των σοσιαλιστών και των κομμουνιστών, οι ιδέες αυτές ενίσχυσαν κινήματα ανεξαρτητοποίησης στις αποικίες κατά τον Μεσοπόλεμο.
Επίσης, στη διάρκεια του πολέμου δημιουργήθηκε το πρώτο σοσιαλιστικό κράτος. Αν και η νεαρή Σοβιετική Ένωση ήταν ακόμη αδύναμη, συνιστούσε ωστόσο ένα εναλλακτικό πρότυπο οργάνωσης της κοινωνίας, που ασκούσε τα πρώτα εκείνα χρόνια ισχυρή έλξη σε πολλούς από τους απογοητευμένους πολίτες της Ευρώπης.
Τέλος, ο πόλεμος έπληξε το κύρος του φιλελεύθερου αστικού κράτους, το οποίο σε λίγο θα δεχόταν σφοδρή κριτική τόσο από τα αριστερά, με την άνοδο του κομμουνισμού, όσο και από τα δεξιά, με την ενίσχυση αυταρχικών εθνικιστικών και φασιστικών τάσεων που κατηγορούσαν τον κοινοβουλευτισμό ότι αδυνατούσε να υπερασπιστεί τα εθνικά συμφέροντα.
Η κατάσταση στην Ευρώπη κατά τη δεκαετία του 1920
Τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια η πολιτική ατμόσφαιρα στην Ευρώπη σφραγίστηκε από την αμοιβαία καχυποψία και τον ανταγωνισμό Γαλλίας-Γερμανίας. Η αναθέρμανση, όμως, της ευρωπαϊκής οικονομίας και η σχετική ευφορία που την ακολούθησε καλλιέργησαν τόσο στους ευρωπαϊκούς λαούς όσο και στους Ευρωπαίους ηγέτες την αντίληψη ότι τέτοιοι ανταγωνισμοί ήταν αδιέξοδοι.
Έτσι, το 1925 υπογράφηκαν, με πρωτεργάτες τους υπουργούς Εξωτερικών της Γαλλίας Μπριάν και της Γερμανίας Στρέζεμαν, οι συνθήκες του Λοκάρνο, για τον σεβασμό των υφιστάμενων συνόρων. Λίγο αργότερα, το 1928, υπογράφτηκε το σύμφωνο Κέλογκ-Μπριάν, από τους υπουργούς Εξωτερικών των ΗΠΑ και της Γαλλίας αντίστοιχα, με το οποίο καταδικαζόταν ο πόλεμος ως μέσο επίλυσης διαφορών.
Το «αμερικανικό θαύμα» και η ευφορία πριν την κρίση
Η διεθνής διπλωματική προσέγγιση στηρίχτηκε στην οικονομική ευημερία που σημειωνόταν από τις αρχές της δεκαετίας του 1920 στον δυτικό κόσμο. Χώρα-καθρέφτης αυτού του «οικονομικού θαύματος» ήταν οι ΗΠΑ, όπου την περίοδο 1921-1929 τόσο η βιομηχανική παραγωγή όσο και το μέσο εισόδημα διπλασιάστηκαν.
Η γενικότερη αισιοδοξία που επικρατούσε στις ΗΠΑ εκφράστηκε χαρακτηριστικά στο μήνυμα του προέδρου Calvin Coolidge προς το Κογκρέσο, στις 4 Δεκεμβρίου 1928: κανένα Κογκρέσο των Ηνωμένων Πολιτειών, όπως ανέφερε, δεν είχε βρεθεί ποτέ μπροστά σε πιο μεγάλη και ευχάριστη προοπτική από αυτήν που φαινόταν τότε. Ο μεγάλος πλούτος που είχαν δημιουργήσει οι επιχειρήσεις και η βιομηχανία της χώρας διανεμήθηκε, κατά τα λεγόμενά του, σοφά ανάμεσα στον λαό και τοποθετήθηκε σταθερά στο εξωτερικό, ενώ οι απαιτήσεις για την ύπαρξή τους είχαν πλέον ξεπεράσει τον κανόνα της αναγκαιότητας και είχαν μεταβεί στην περιοχή της πολυτέλειας. Η χώρα, κατέληγε, μπορούσε να κοιτάζει το παρόν με ικανοποίηση και να προσβλέπει στο μέλλον με αισιοδοξία.
Αυτή η γενικευμένη αισιοδοξία εκφράστηκε και με τη συνεχή άνοδο των τιμών των μετοχών στο χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης.
Ο ιστορικός E.J. Hobsbawm παραθέτει το μήνυμα του προέδρου Coolidge ακριβώς επειδή δείχνει πόσο απόλυτη ήταν η πεποίθηση ότι η ευημερία θα συνεχιζόταν επ' αόριστον — λίγους μόνο μήνες πριν από το κραχ που θα την ανέτρεπε ολοκληρωτικά.
Η έκρηξη της οικονομικής κρίσης του 1929
Το φθινόπωρο του 1929 μεγάλοι επενδυτές, θέλοντας να εισπράξουν μέρος από τα κέρδη τους, άρχισαν να πουλούν μετοχές. Γρήγορα επικράτησε πανικός, κυρίως ανάμεσα στους μικροεπενδυτές, που έσπευσαν να πουλήσουν τις μετοχές τους. Αποτέλεσμα ήταν η γενική κατάρρευση των τιμών στο χρηματιστήριο, η οποία ξεκίνησε στις 24 Οκτωβρίου του 1929, τη «Μαύρη Πέμπτη». Το φαινόμενο ονομάστηκε κραχ και ήταν η αρχή μιας οικονομικής κρίσης που εξαπλώθηκε ραγδαία σχεδόν σε ολόκληρο τον κόσμο.
Όπως περιγράφουν οι ιστορικοί S. Berstein και P. Milza, το καίριο πλήγμα προήλθε από την κατάρρευση του χρηματιστηρίου της Νέας Υόρκης τον Οκτώβριο του 1929. Οι εντολές πωλήσεων, που διογκώθηκαν απότομα στις 22 του μήνα, πήραν τη μορφή χιονοστιβάδας στη συνεδρίαση της 24ης Οκτωβρίου, τη «Μαύρη Πέμπτη», κατά την οποία 12 εκατομμύρια μετοχές έπεσαν στην αγορά χωρίς να βρουν αγοραστή. Καθώς όλοι δοκίμαζαν να ξεφορτωθούν τους τίτλους τους μία ώρα νωρίτερα, οι τιμές έπεφταν κατακόρυφα. Πάμπολλες τράπεζες που είχαν επενδύσει τις καταθέσεις των πελατών τους σε μετοχές οδηγήθηκαν σε χρεοκοπία. Τρεις μήνες μετά το κραχ της Γουόλ Στριτ, η παραγωγή αυτοκινήτων είχε ήδη μειωθεί στο μισό, παρασύροντας τις βιομηχανίες εξαρτημάτων, ελαστικών και πετρελαίου.
Η κατάρρευση του χρηματιστηρίου το φθινόπωρο του 1929 δεν ήταν μόνο ένα οικονομικό γεγονός: οδήγησε πολλούς ανθρώπους στη Νέα Υόρκη, που είχαν χάσει ξαφνικά την περιουσία τους, ακόμη και σε αυτοκτονία, δείχνοντας το μέγεθος του πανικού και της απόγνωσης που προκάλεσε το κραχ.
Σε διάστημα λίγων εβδομάδων είχαν χαθεί πολλές περιουσίες. Επιχειρήσεις έκλεισαν, χιλιάδες επιχειρηματίες καταστράφηκαν και εκατομμύρια εργαζόμενοι έμειναν άνεργοι. Το 1931 η οικονομία των ΗΠΑ είχε σχεδόν καταρρεύσει. Την ίδια στιγμή, ωστόσο, μεγάλες επιχειρήσεις που άντεξαν στην κρίση εξαγόραζαν μικρότερες επιχειρήσεις. Έτσι, συγκεντρωνόταν η οικονομική ισχύς και σχηματίζονταν πανίσχυρα οικονομικά συγκροτήματα.
Η επέκταση της κρίσης — Η Μεγάλη Ύφεση
Η κρίση επεκτάθηκε γρήγορα και στην Ευρώπη, όπου είχαν επενδυθεί αμερικανικά κεφάλαια με τη μορφή δανείων. Η απόφαση των αμερικανικών τραπεζών να αποσύρουν τα δάνεια αυτά κλόνισε την ευρωπαϊκή οικονομία. Το πλήγμα ήταν ισχυρό, ιδίως για τη Γερμανία, που είχε στηρίξει τη μεταπολεμική ανασυγκρότησή της σε αμερικανικά κεφάλαια, αλλά και για τη Βρετανία, που αδυνατούσε πλέον να διαθέσει τα προϊόντα της στην αγορά των ΗΠΑ.
Η γενικευμένη κάμψη της οικονομικής δραστηριότητας, που σημειώθηκε σχεδόν σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο κατά την περίοδο 1929-1933 ως αποτέλεσμα της οικονομικής κρίσης του 1929, ονομάστηκε Μεγάλη Ύφεση. Δεν έμεινε περιορισμένη στις ΗΠΑ, αλλά έπληξε και την Ελλάδα, καθώς η ελληνική οικονομία ήταν κι αυτή συνδεδεμένη με το διεθνές οικονομικό σύστημα.