Εξελίξεις σε Ελλάδα και Τουρκία μετά τον μικρασιατικό πόλεμο 🌍
Η ήττα στη Μικρά Ασία δεν έκλεισε απλώς έναν πόλεμο: άλλαξε ριζικά και τις δύο χώρες. Στην Ελλάδα οδήγησε σε στρατιωτικό κίνημα, στην εκδίωξη του βασιλιά, σε εκτελέσεις πολιτικών, σε νέα σύνορα και στην άφιξη εκατομμυρίου προσφύγων. Στην Τουρκία οδήγησε στη γέννηση ενός νέου, κοσμικού κράτους υπό τον Μουσταφά Κεμάλ.
Ελλάδα: Το κίνημα του 1922 ⚔️
Στις αρχές Σεπτεμβρίου του 1922 ξέσπασε κίνημα στη Χίο και στη Μυτιλήνη, όπου βρίσκονταν μονάδες του ελληνικού στρατού που επέστρεφαν από τη Μικρά Ασία.
Όσοι συμμετείχαν σε αυτό αξίωναν:
- την παραίτηση του βασιλιά Κωνσταντίνου
- τη διάλυση της Βουλής, στην οποία τα φιλοβασιλικά κόμματα διέθεταν πλειοψηφία
- τον σχηματισμό νέας κυβέρνησης που θα είχε την εμπιστοσύνη της Αντάντ
- την ενίσχυση του μετώπου στη Θράκη, ώστε η Ελλάδα να αποφύγει και άλλες εδαφικές απώλειες
Με επικεφαλής τους συνταγματάρχες Νικόλαο Πλαστήρα και Στυλιανό Γονατά, περίπου 12.000 αξιωματικοί και στρατιώτες αποβιβάστηκαν λίγο αργότερα στο Λαύριο, στο νοτιότερο άκρο της Αττικής, και άρχισαν να βαδίζουν προς την Αθήνα.
Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος, βλέποντας ότι δεν είχε καμία δυνατότητα αντίστασης, εγκατέλειψε τη χώρα. Βασιλιάς έγινε ο γιος του, Γεώργιος Β΄. Φτάνοντας στην Αθήνα, οι κινηματίες εγκατέστησαν επαναστατική κυβέρνηση.
Το κίνημα του 1922 έδιωξε τον Κωνσταντίνο, αλλά δεν κατάργησε τη βασιλεία: τον διαδέχτηκε ο γιος του Γεώργιος Β΄. Η βασιλική οικογένεια θα φύγει από τη χώρα λίγο αργότερα, μετά τις εκλογές του Δεκεμβρίου 1923.
Η ανακωχή των Μουδανιών (Οκτώβριος 1922) 🤝
Μετά την ήττα στη Μικρά Ασία, φαινόταν πλέον εξαιρετικά δύσκολο για την Ελλάδα να διατηρήσει την Ανατολική Θράκη.
Αρχικά, η επαναστατική κυβέρνηση δεν φάνηκε πρόθυμη να υποχωρήσει. Μάλιστα, για να αντιμετωπίσει ενδεχόμενη νέα τουρκική επίθεση, αναδιοργάνωσε ταχύτατα τον ελληνικό στρατό στη Θράκη.
Τελικά, όμως, υπό το βάρος των κεμαλικών απειλών για νέο πόλεμο και των αφόρητων πιέσεων της Αγγλίας, η Ελλάδα αποδέχτηκε την ανακωχή των Μουδανιών (Οκτώβριος 1922), με την οποία η Ανατολική Θράκη ενσωματωνόταν στην Τουρκία. Η εκκένωση της περιοχής από τον ελληνικό στρατό και τον ντόπιο ελληνικό πληθυσμό ολοκληρώθηκε στα μέσα Νοεμβρίου 1922.
Η Ανατολική Θράκη δεν κατακτήθηκε από τους Τούρκους σε πολεμική σύγκρουση: παραδόθηκε στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, ως συνέπεια της κατάρρευσης του μετώπου στη Μικρά Ασία και της διπλωματικής απομόνωσης της Ελλάδας.
Ελλάδα: Η «δίκη των έξι» ⚖️
Η επαναστατική κυβέρνηση σύστησε έκτακτο στρατοδικείο προκειμένου να καταλογιστούν ευθύνες για την ήττα στη Μικρά Ασία.
Σε αυτό παραπέμφθηκαν οκτώ κορυφαία στελέχη —πρωθυπουργοί, υπουργοί και στρατιωτικοί ηγέτες— της βασιλικής παράταξης: Δ. Γούναρης, Ν. Στράτος, Π. Πρωτοπαπαδάκης, Γ. Μπαλτατζής, Ν. Θεοτόκης, Γ. Χατζανέστης, Μ. Γούδας και Ξ. Στρατηγός.
Τον Νοέμβριο του 1922 καταδικάστηκαν σε θάνατο και εκτελέστηκαν οι έξι πρώτοι· αυτή ήταν η «δίκη των έξι».
Στο έκτακτο στρατοδικείο παραπέμφθηκαν οκτώ πρόσωπα, αλλά θανατική ποινή επιβλήθηκε και εκτελέστηκε στους έξι από αυτούς. Από αυτούς τους έξι πήρε το όνομά της η δίκη.
Η ανταλλαγή των πληθυσμών (Ιανουάριος 1923) 🏘️
Στη Λοζάνη υπογράφτηκε στις 30 Ιανουαρίου 1923 η ελληνοτουρκική σύμβαση υποχρεωτικής ανταλλαγής πληθυσμών. Σύμφωνα με αυτήν, όλοι οι ορθόδοξοι χριστιανοί της Τουρκίας έπρεπε να μετοικήσουν στην Ελλάδα και όλοι οι μουσουλμάνοι της Ελλάδας να ακολουθήσουν τον αντίστροφο δρόμο.
Εξαιρέθηκαν:
- το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως και οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου (125.000 τότε)
- οι μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης (118.000 τότε)
Ο ιστορικός Γ. Γιανουλόπουλος χαρακτηρίζει τη συμφωνία αυτή «τραγική» για τους περισσότερους από ένα εκατομμύριο Έλληνες πρόσφυγες και τις περιουσίες τους, αλλά ταυτόχρονα και την «πλέον συμφέρουσα λύση», αφού η τουρκική πλευρά αρνιόταν κατηγορηματικά να δεχθεί την επιστροφή τους. Ο υποχρεωτικός χαρακτήρας της μετακίνησης σήμαινε ότι πολλοί από τους πρόσφυγες θα μπορούσαν να εγκατασταθούν στα σπίτια και τις γεωργικές εκτάσεις των περίπου 400.000 μουσουλμάνων, Ελλήνων πολιτών, που έπρεπε να ταξιδέψουν προς την αντίθετη κατεύθυνση. Όπως τονίζει ο ίδιος ιστορικός, και αυτοί ήταν εξίσου τραγικά θύματα ενός πολέμου για τον οποίο δεν έφεραν καμία ευθύνη και στη διεξαγωγή του οποίου δεν είχαν κανενός είδους συμμετοχή — θύματα που κανείς σχεδόν στην Ελλάδα δεν φαίνεται να θυμάται.
Η ανταλλαγή δεν έγινε με βάση τη γλώσσα ή την εθνική συνείδηση, αλλά με βάση το θρήσκευμα: ορθόδοξοι χριστιανοί προς την Ελλάδα, μουσουλμάνοι προς την Τουρκία.
Η συνθήκη της Λοζάνης (1923) 📜
Παράλληλα, άρχισαν στη Λοζάνη της Ελβετίας διαβουλεύσεις για την υπογραφή μιας νέας συνθήκης ειρήνης. Εκπρόσωπος της Ελλάδας σε αυτές ορίστηκε, από την επαναστατική κυβέρνηση, ο Ελευθέριος Βενιζέλος.
Μετά από πολύμηνες συζητήσεις υπογράφτηκε, στις 24 Ιουλίου 1923, η συνθήκη της Λοζάνης. Με αυτήν:
- επισημοποιήθηκε η τουρκική κυριαρχία στη Μικρά Ασία και στην Ανατολική Θράκη
- παραχωρήθηκαν στην Τουρκία η Ίμβρος και η Τένεδος
- ενσωματώθηκε στη συνθήκη η ελληνοτουρκική σύμβαση ανταλλαγής πληθυσμών του Ιανουαρίου 1923
Παρόλο που ο Ελευθέριος Βενιζέλος δεν ήταν πλέον πρωθυπουργός, η επαναστατική κυβέρνηση τον όρισε εκπρόσωπο της Ελλάδας στη Λοζάνη — μια χώρα ηττημένη στο πεδίο της μάχης έστελνε στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων τον πιο έμπειρο διπλωματικά πολιτικό της.
Κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα 🌾
Η ελληνική επαναστατική κυβέρνηση είχε να αντιμετωπίσει επείγοντα και σοβαρά προβλήματα:
- τη ραγδαία επιδείνωση της οικονομικής κατάστασης
- την κατακόρυφη πτώση των μισθών
- την επείγουσα ανάγκη αποκατάστασης των παλαιών πολεμιστών, πολλοί από τους οποίους είχαν πολεμήσει 10-12 χρόνια, καθώς και των προσφύγων
Η απαλλοτρίωση και η διανομή γαιών
Σε αυτές τις συνθήκες, και επιπλέον ωθούμενη από τη γενική ανάγκη αύξησης της αγροτικής παραγωγής, η επαναστατική κυβέρνηση άρχισε αμέσως την απαλλοτρίωση και διανομή γαιών σε πρόσφυγες και γηγενείς ακτήμονες (Φεβρουάριος 1923). Αυτή την εποχή μοιράστηκαν αγροτικοί κλήροι σε πλήθος αγροτών.
Όπως εξηγεί ο ιστορικός Γ. Μαυρογορδάτος, μετά την υπογραφή της σύμβασης για την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών και μπροστά στο πελώριο πρόβλημα της προσφυγικής αποκατάστασης, παραμερίστηκε στις 14 Φεβρουαρίου 1923 το τελευταίο εμπόδιο που απέμενε για την αναγκαστική απαλλοτρίωση των τσιφλικιών: η συνταγματική απαίτηση να προηγείται «πλήρης» αποζημίωση των γαιοκτημόνων. Μετά την αναστολή της σχετικής διάταξης, όχι μόνο επιτρεπόταν η κατάληψη των ιδιοκτησιών πριν ακόμη καταβληθούν οι αποζημιώσεις, αλλά και η ίδια η αποζημίωση έγινε σε κρατικές ομολογίες 30ετούς διάρκειας, οι οποίες γρήγορα απαξιώθηκαν. Έτσι άρχισε η άμεση απαλλοτρίωση και διανομή γαιών, που επρόκειτο να ολοκληρωθεί κατά το μεγαλύτερο μέρος της σε τρία μόλις χρόνια.
Η προσφυγική κρίση λειτούργησε ως καταλύτης για μια αγροτική μεταρρύθμιση που καθυστερούσε επί δεκαετίες: μέσα σε τρία περίπου χρόνια τα μεγάλα τσιφλίκια διαλύθηκαν και η γη πέρασε σε πλήθος μικροϊδιοκτητών αγροτών.
Οι απεργίες και το νέο ημερολόγιο
Παράλληλα, τα εργατικά αιτήματα για αυξήσεις των αποδοχών οδήγησαν, το καλοκαίρι του 1923, στο μεγαλύτερο κύμα απεργιών που είχε γνωρίσει η Ελλάδα από την ίδρυσή της.
Σημαντικό μέτρο της επαναστατικής κυβέρνησης υπήρξε και η υιοθέτηση από την Ελλάδα του γρηγοριανού ημερολογίου, που ίσχυε στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες. Έτσι, από τις 16 Φεβρουαρίου 1923 (παλαιό ημερολόγιο) η Ελλάδα βρέθηκε στην 1η Μαρτίου 1923 (νέο ημερολόγιο). Το ημερολόγιο αυτό ισχύει σήμερα.
Οι εκλογές του 1923 και η φυγή του βασιλιά
Η επαναστατική κυβέρνηση, αφού αντιμετώπισε με επιτυχία μια προσπάθεια ανατροπής της (Οκτώβριος 1923), αποφάσισε να παραδώσει την εξουσία.
Στις εκλογές του Δεκεμβρίου του 1923 τα φιλοβασιλικά κόμματα απείχαν. Έτσι, στη Βουλή εκπροσωπήθηκαν μόνο δύο σχηματισμοί:
| Κόμμα | Ηγέτης | Βουλευτές |
|---|---|---|
| Κόμμα των Φιλελευθέρων | Ελ. Βενιζέλος | 250 |
| Δημοκρατική Ένωση | Αλ. Παπαναστασίου | 120 |
Ο Γεώργιος Β΄ εξαναγκάστηκε να φύγει στο εξωτερικό. Προσωρινός αντιβασιλέας ορίστηκε ο ναύαρχος Παύλος Κουντουριώτης.
Η συντριπτική κοινοβουλευτική πλειοψηφία των Φιλελευθέρων δεν σήμαινε ότι είχε εξαφανιστεί η φιλοβασιλική παράταξη: τα κόμματά της απλώς δεν κατέβηκαν στις εκλογές. Η Βουλή του 1923 εκπροσωπούσε μόνο το ένα από τα δύο πολιτικά στρατόπεδα της χώρας.
Κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις στην Τουρκία 🇹🇷
Μετά τον μικρασιατικό πόλεμο, ο Μουσταφά Κεμάλ αναδείχτηκε πρόεδρος της Τουρκικής Δημοκρατίας. Υποχρέωσε τον σουλτάνο να φύγει από τη χώρα και εδραίωσε τον κοσμικό-λαϊκό —και όχι θρησκευτικό— χαρακτήρα του πολιτεύματος.
Στη συνέχεια θέλησε να μετατρέψει την Τουρκία σε σύγχρονο κράτος δυτικού τύπου. Για τον σκοπό αυτό:
- προσπάθησε να οργανώσει συστήματα υγείας και εκπαίδευσης
- αντικατέστησε το οθωμανικό αλφάβητο με το λατινικό, προσπαθώντας να φέρει τη χώρα του πιο κοντά στη Δύση
- κατάργησε την πολυγαμία
- παραχώρησε δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες
- απαγόρευσε στους άνδρες να φορούν φέσι και στις γυναίκες φερετζέ
- επέβαλε τη χρήση οικογενειακών επιθέτων
Ο ίδιος υιοθέτησε το επίθετο Ατατούρκ, δηλαδή «πατέρας των Τούρκων», με το οποίο τον αποκαλούσαν οι οπαδοί του.
Η χρήση οικογενειακών επιθέτων δεν ήταν αυτονόητη στην Τουρκία της εποχής: επιβλήθηκε ως μεταρρύθμιση από τον Κεμάλ, ο οποίος διάλεξε για τον εαυτό του το «Ατατούρκ».
Οι κεμαλικές μεταρρυθμίσεις βρήκαν απήχηση μόνο στα ανώτερα και μεσαία κοινωνικά στρώματα. Οι φτωχότερες τάξεις και κυρίως οι αγροτικοί πληθυσμοί, δηλαδή η συντριπτική πλειονότητα του τουρκικού λαού, συνέχισαν να ζουν σε μεγάλο βαθμό όπως και πριν από την «κεμαλική επανάσταση».
Ανακεφαλαίωση του κεφαλαίου 🧭
- Η Ελλάδα ανέλαβε τη μικρασιατική εκστρατεία με την προσδοκία να ενσωματώσει οθωμανικά εδάφη στα οποία κατοικούσαν και πυκνοί ελληνικοί πληθυσμοί.
- Στη δυτική Μικρά Ασία και στον Πόντο υπήρχαν ακμαίες ελληνορθόδοξες κοινότητες, η θέση των οποίων επιδεινώθηκε ραγδαία μετά την επικράτηση των Νεοτούρκων.
- Το τουρκικό εθνικό κίνημα αντίστασης με επικεφαλής τον Μουσταφά Κεμάλ εξελίχθηκε σε παράγοντα καθοριστικό για τις εξελίξεις στη Μικρά Ασία.
- Η μικρασιατική εκστρατεία κατέληξε σε ελληνική ήττα, και αυτή με τη σειρά της είχε ως αποτέλεσμα τον ξεριζωμό του μικρασιατικού ελληνισμού.
- Το καλοκαίρι του 1923 υπογράφτηκε η συνθήκη της Λοζάνης, που όριζε, μεταξύ άλλων, ως υποχρεωτική την ανταλλαγή πληθυσμών ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία.
- Μετά τον μικρασιατικό πόλεμο, στην Ελλάδα ξέσπασε κίνημα που εκδίωξε τον Κωνσταντίνο, καταδίκασε και εκτέλεσε έξι ηγετικά στελέχη της βασιλικής παράταξης ως υπεύθυνα για την ήττα και προχώρησε σε διανομή γαιών· την ίδια στιγμή στην Τουρκία ο Κεμάλ προωθούσε ριζικές μεταρρυθμίσεις, επιδιώκοντας τη μετατροπή της χώρας του σε σύγχρονο εθνικό κράτος δυτικού τύπου.