Η Ελλάδα στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο – Ο Εθνικός Διχασμός ⚔️
Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος δίχασε την ελληνική ηγεσία και κοινωνία. Δύο ισχυρές προσωπικότητες, ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος και ο βασιλιάς Κωνσταντίνος, υποστήριξαν αντίθετες πολιτικές για τη στάση της Ελλάδας στον πόλεμο, με αποτέλεσμα μια βαθιά εθνική διάσπαση γνωστή ως Εθνικός Διχασμός.
Η θέση του Βενιζέλου 🇬🇧
Ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος θεωρούσε ότι οι Αγγλογάλλοι, δηλαδή οι δυνάμεις της Αντάντ, θα επικρατούσαν στον πόλεμο. Έκρινε λοιπόν ότι η Ελλάδα έπρεπε να συμμαχήσει μαζί τους, ώστε να διαφυλάξει τα κέρδη της από τους βαλκανικούς πολέμους και να διευρύνει τα σύνορά της.
Η θέση αυτή υποστηριζόταν από μεγάλα τμήματα των λαϊκών τάξεων, που εμπνέονταν από τη Μεγάλη Ιδέα, αλλά και από τη μεγαλοαστική τάξη, ιδίως της Διασποράς, η οποία προσδοκούσε να ενταχθεί σε μια μεγάλη και ισχυρή Ελλάδα.
Ο ίδιος ο Βενιζέλος, σε υπόμνημα που απηύθυνε στον βασιλιά Κωνσταντίνο τον Ιανουάριο του 1915, υποστήριζε ότι η μέχρι τότε πολιτική της ουδετερότητας έπρεπε να αλλάξει, καθώς η συμμετοχή στον πόλεμο με ανάλογα ανταλλάγματα θα δημιουργούσε μια Ελλάδα «μεγάλην και ισχυράν», όπως δεν είχαν φανταστεί ούτε οι πιο αισιόδοξοι λίγα χρόνια πριν.
Ο Βενιζέλος δεν έβλεπε τον πόλεμο μόνο ως κίνδυνο, αλλά και ως ευκαιρία: πίστευε πως η σωστή επιλογή συμμάχου θα μπορούσε να οδηγήσει σε εδαφική επέκταση πολύ μεγαλύτερη από όσα είχε φανταστεί κανείς πριν τον πόλεμο.
Η θέση του Κωνσταντίνου 🇩🇪
Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος ήθελε αντίθετα η Ελλάδα να συμμαχήσει με τις Κεντρικές Δυνάμεις. Επειδή όμως η Οθωμανική αυτοκρατορία και η Βουλγαρία —παραδοσιακοί αντίπαλοι της Ελλάδας— είχαν ήδη ταχθεί στο πλευρό της Γερμανίας, ο βασιλιάς υποστήριζε, σε συνεννόηση με τον Γερμανό αυτοκράτορα, τη λεγόμενη «διαρκή ουδετερότητα», με το επιχείρημα ότι έτσι η Ελλάδα θα προστατευόταν από τον πόλεμο.
Στην πραγματικότητα, η φαινομενική αυτή ουδετερότητα ήταν η πιο φιλική προς τη Γερμανία πολιτική που μπορούσε να ακολουθήσει η χώρα, αφού ο βασιλιάς βρισκόταν σε συνεχή τηλεγραφική επικοινωνία με τον Γερμανό αυτοκράτορα —ο οποίος ήταν και γυναικάδελφός του— και είχε εξασφαλίσει την πλήρη έγκριση του Βερολίνου, χωρίς μάλιστα να ενημερώνει πάντα τις δικές του αντιβενιζελικές κυβερνήσεις.
Η «ουδετερότητα» του Κωνσταντίνου δεν ήταν ίση απόσταση από τους δύο συνασπισμούς. Ήταν στην ουσία μια συγκαλυμμένη φιλογερμανική στάση, τόσο φιλική προς τη Γερμανία όσο επέτρεπε η γεωγραφική θέση της Ελλάδας, που την καθιστούσε ευάλωτη στον ισχυρό βρετανικό στόλο της ανατολικής Μεσογείου.
Οι απόψεις του Κωνσταντίνου έβρισκαν απήχηση σε μικροαστικά στρώματα που φοβούνταν την προοπτική ένταξης στο ελληνικό κράτος του ισχυρού εξωελλαδικού ελληνικού κεφαλαίου, με το οποίο δύσκολα θα μπορούσαν να ανταγωνιστούν. Επίσης, οι βασιλικές θέσεις έβρισκαν σύμφωνα τμήματα των λαϊκών τάξεων που, λίγο μετά τους βαλκανικούς πολέμους, δεν επιθυμούσαν να πολεμήσουν ξανά.
Η σύγκρουση Βενιζέλου–Κωνσταντίνου 🗳️
Όταν η Αντάντ επιχείρησε να καταλάβει τα Δαρδανέλια (Φεβρουάριος 1915), ο Βενιζέλος έκρινε ότι η Ελλάδα έπρεπε να συμμετάσχει στην προσπάθεια αυτή. Η άρνηση του Κωνσταντίνου οδήγησε τον πρωθυπουργό σε παραίτηση.
Στις εκλογές που ακολούθησαν (Μάιος 1915) ο Βενιζέλος αναδείχτηκε νικητής. Όταν όμως κήρυξε την Ελλάδα σε επιστράτευση, ο βασιλιάς διαφώνησε και πάλι, με αποτέλεσμα ο Βενιζέλος να παραιτηθεί για δεύτερη φορά. Ακολούθησαν νέες εκλογές (Δεκέμβριος 1915), από τις οποίες οι Φιλελεύθεροι, το κόμμα του Βενιζέλου, απείχαν. Έτσι, η νέα κυβέρνηση που προέκυψε ήταν απολύτως πιστή στα Ανάκτορα.
Η εμπλοκή της Ελλάδας στον πόλεμο 🪖
Για να αντιμετωπίσει τη συνεχώς ενισχυόμενη γερμανική επιρροή στα Βαλκάνια, η Αντάντ αποβίβασε στρατεύματα στη Θεσσαλονίκη (Οκτώβριος 1915). Η Σερβία δέχτηκε βουλγαρική επίθεση, κατέρρευσε, και τα σερβικά στρατεύματα μεταφέρθηκαν στη Μακεδονία.
Λίγο αργότερα, γερμανικά και βουλγαρικά στρατεύματα εισέβαλαν στην Ανατολική Μακεδονία (Μάιος 1916). Οι ελληνικές δυνάμεις δεν αντέδρασαν, καθώς εφάρμοζαν τις εντολές του Κωνσταντίνου περί «ουδετερότητας». Το Δ΄ Σώμα Στρατού διατάχτηκε να παραδοθεί δίχως να αντισταθεί, αιχμαλωτίστηκε και μεταφέρθηκε στη Γερμανία.
Το Δ΄ Σώμα Στρατού δεν ηττήθηκε σε μάχη· παραδόθηκε επειδή έλαβε σχετική εντολή, στο πλαίσιο της «ουδετερότητας» που επέβαλλε ο Κωνσταντίνος. Η αιχμαλωσία ολόκληρου στρατιωτικού σώματος χωρίς αντίσταση προκάλεσε μεγάλη αγανάκτηση στους βενιζελικούς κύκλους.
Οι Επίστρατοι και το κίνημα της Εθνικής Άμυνας 🏳️
Μετά την παράδοση του Δ΄ Σώματος Στρατού, η Αντάντ απαίτησε από τον βασιλιά (Ιούνιος 1916) τον αφοπλισμό των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων που βρίσκονταν υπό τις διαταγές του. Ο Κωνσταντίνος αποδέχτηκε το αίτημα, αλλά ταυτόχρονα έδωσε εντολή οι έφεδροι που απολύονταν να οργανώνονται σε συνδέσμους. Έτσι δημιουργήθηκαν οι Επίστρατοι, μια φιλοβασιλική παραστρατιωτική οργάνωση με περίπου 200.000 μέλη.
Σχεδόν παράλληλα, βενιζελικοί δημιούργησαν στη Μακεδονία μια αντίστοιχη οργάνωση, την Εθνική Άμυνα, και πραγματοποίησαν κίνημα στη Θεσσαλονίκη (17 Αυγούστου 1916), ζητώντας τη συμμετοχή της Ελλάδας στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ.
Η Προσωρινή Κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης και ο Εθνικός Διχασμός 🏛️
Μπροστά σε αυτές τις εξελίξεις, ο Βενιζέλος εγκατέστησε Προσωρινή Κυβέρνηση στη Θεσσαλονίκη και διέταξε επιστράτευση, ώστε ελληνικά στρατεύματα να πολεμήσουν στο πλευρό της Αντάντ.
Η πολιτική κρίση, που εκδηλώθηκε για πρώτη φορά έντονα τον Φεβρουάριο του 1915 με τη διαφωνία ανάμεσα στον Βενιζέλο και τον Κωνσταντίνο, κλιμακωνόταν διαρκώς. Το καλοκαίρι του 1916 είχε ως αποτέλεσμα να διαμορφωθούν στην Ελλάδα δύο αντίπαλα κέντρα εξουσίας. Το φαινόμενο αυτό ονομάστηκε Εθνικός Διχασμός και αποτυπώθηκε γεωγραφικά στη διάσπαση της χώρας σε «κράτος των Αθηνών», υπό τον Κωνσταντίνο, και «κράτος της Θεσσαλονίκης», υπό τον Βενιζέλο.
Ο Εθνικός Διχασμός δεν ήταν απλώς μια πολιτική διαφωνία· υπήρξε ουσιαστικά η πρώτη εμφύλια σύγκρουση στην Ελλάδα του 20ού αιώνα, με τη χώρα να λειτουργεί για μήνες σαν να είχε δύο κυβερνήσεις και δύο κράτη.
Η επέμβαση της Αντάντ και η έξωση του Κωνσταντίνου 🚢
Η Αντάντ επιδίωξε να καταλάβει την Αθήνα, όμως τα συμμαχικά στρατεύματα που κινήθηκαν από τον Πειραιά προς την πρωτεύουσα αποκρούστηκαν από δυνάμεις πιστές στον βασιλιά. Τον Νοέμβριο του 1916, το «κράτος των Αθηνών» εξαπέλυσε διώξεις σε βάρος βενιζελικών, με αποτέλεσμα τουλάχιστον 35 νεκρούς — τα λεγόμενα Νοεμβριανά.
Παράλληλα, η Αντάντ κατέλαβε τον Πειραιά, επέβαλε αυστηρό αποκλεισμό στη «βασιλική» Ελλάδα και αξίωσε την απομάκρυνση του Κωνσταντίνου. Ο βασιλιάς εξαναγκάστηκε τελικά να εγκαταλείψει τη χώρα (2/15 Ιουνίου 1917), αφήνοντας στον θρόνο τον γιο του Αλέξανδρο, χωρίς όμως ο ίδιος να παραιτηθεί επίσημα.
Ο Κωνσταντίνος δεν παραιτήθηκε από τον θρόνο όταν αναγκάστηκε να φύγει από την Ελλάδα το 1917 — απλώς εγκατέλειψε τη χώρα, αφήνοντας βασιλιά τον γιο του Αλέξανδρο. Είναι σημαντικό να μη συγχέεται η αναγκαστική αποχώρηση με τυπική παραίτηση.
Η ανάληψη της εξουσίας από τον Βενιζέλο 🕊️
Ο Βενιζέλος επέστρεψε στην Αθήνα, σχημάτισε νέα κυβέρνηση και κήρυξε τον πόλεμο στις Κεντρικές Δυνάμεις. Ελληνικά στρατεύματα πήραν πλέον μέρος, στο πλευρό της Αντάντ, στις τελευταίες μάχες που έγιναν στη Μακεδονία (1918).
Ο Βενιζέλος επανέφερε επίσης σε λειτουργία τη Βουλή που είχε εκλεγεί τον Μάιο του 1915, η οποία, λόγω της «νεκρανάστασής» της μετά από τόσο καιρό, ονομάστηκε Βουλή των Λαζάρων. Παράλληλα, απολύθηκαν χιλιάδες δημόσιοι υπάλληλοι και στρατιωτικοί που θεωρήθηκαν φιλοβασιλικοί. Κάποιοι άλλοι εκτοπίστηκαν, ανάμεσά τους αρκετά στελέχη της βασιλικής παράταξης, οι οποίοι εξορίστηκαν σε ένα γαλλικό νησί, την Κορσική.
Η ονομασία «Βουλή των Λαζάρων» παραπέμπει στον βιβλικό Λάζαρο, που αναστήθηκε από τον θάνατο. Η Βουλή του 1915, που είχε ουσιαστικά τεθεί στο περιθώριο κατά τη διάρκεια του Διχασμού, «αναστήθηκε» πολιτικά όταν ο Βενιζέλος επανήλθε στην εξουσία το 1917.