Τα αίτια, η έκρηξη και τα μέτωπα του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου ⚔️

Η έκρηξη του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου ήταν αποτέλεσμα της ταυτόχρονης δράσης τριών κυρίως παραγόντων: του ιμπεριαλισμού, του εθνικισμού και του μιλιταρισμού. Κανένας από αυτούς δεν αρκούσε μόνος του· ο πόλεμος προέκυψε επειδή έδρασαν όλοι μαζί, την ίδια εποχή, στην ίδια Ευρώπη.

Ο ιμπεριαλισμός: η κυριότερη αιτία 🌍

Ο ιμπεριαλισμός υπήρξε η κυριότερη αιτία του πολέμου.

Καταλυτικός παράγοντας στάθηκε η επιθετική προσπάθεια της ταχύτατα αναπτυσσόμενης Γερμανίας να καλύψει τις ανάγκες της σε πρώτες ύλες, καύσιμα και αγορές. Ο τρόπος που επέλεξε ήταν η αναδιανομή του παγκόσμιου πλούτου και των αποικιών. Η πολιτική αυτή την έφερε γρήγορα αντιμέτωπη με τη Βρετανία και τη Γαλλία, τις χώρες που έλεγχαν τότε τις περισσότερες και πλουσιότερες αποικίες.

Ήδη από το 1911, ο Α. Μερχέμ περιέγραφε στο έργο του Η εργατική ζωή αυτόν τον μηχανισμό: το βιομηχανικό δυναμικό κάθε έθνους αναγκάζεται να παράγει και να υπερπαράγει, και αυτή την υπερπαραγωγή πρέπει κάπου να τη διαθέσει. Έτσι τα κράτη ρίχνονται στις παγκόσμιες αγορές, ενώ ταυτόχρονα κλείνουν τη δική τους αγορά με προστατευτικά μέτρα. Με «φυσική νομοτέλεια», όπως το έθετε, η μία χώρα βαδίζει εναντίον της άλλης και συγκρούεται μαζί της για το ποια θα εξασφαλίσει την οριστική υπεροχή των βιομηχανικών της προϊόντων. Η Αγγλία και η Γερμανία αλληλοϋποβλέπονταν, και ο πόλεμος έμοιαζε η μόνη τους λύση.

Ο εθνικισμός: όταν τα εθνικά αισθήματα βαραίνουν 🚩

Ο εθνικισμός έπαιξε ουσιαστικό ρόλο στην ωρίμανση των συνθηκών που οδήγησαν στον πόλεμο.

Σε μια Ευρώπη όπου οι πολιτικές αποφάσεις είχαν πάψει πλέον να αφορούν μόνο τους ηγέτες, οι συμπεριφορές των λαών είχαν βαρύτητα. Βεβαίως, εκτός από κάποιους φανατικούς, οι λαοί της Ευρώπης δεν επιθυμούσαν τον πόλεμο. Δεν ήταν, ωστόσο, και διατεθειμένοι να καταπνίξουν τα εθνικά τους αισθήματα για να διατηρηθεί η ειρήνη.

Οι ιστορικοί S. Berstein και P. Milza, στην Ιστορία της Ευρώπης, περιγράφουν πώς ο θρίαμβος των εθνών συνεπήρε ολόκληρη την ήπειρο με μια μεταδοτική κίνηση, που έκανε κάθε αλλαγή σε μία χώρα να ενδιαφέρει όλες τις υπόλοιπες. Συγχρόνως, το εθνικό συναίσθημα μετατράπηκε σιγά σιγά σε ένα αλαζονικό και απόλυτο πάθος, που δεν ικανοποιείται παρά μόνο με την εξύψωση ενός κράτους σε βάρος των άλλων.

Ο μιλιταρισμός: η λατρεία των όπλων 🎖️

Ο μιλιταρισμός ενισχυόταν διαρκώς, επιταχύνοντας την πορεία προς τον πόλεμο.

Η ανάπτυξη της γερμανικής πολεμικής βιομηχανίας και η στρατιωτική ενίσχυση της Γερμανίας ώθησαν και τις άλλες ευρωπαϊκές Δυνάμεις στην κλιμάκωση των στρατιωτικών εξοπλισμών: κάθε χώρα εξοπλιζόταν επειδή εξοπλιζόταν και η γειτονική της. Παράλληλα, όλο και πιο πολλές φωνές τόνιζαν τη σημασία και την αξία του πολέμου ως μέσου επίλυσης των διεθνών διαφορών.

Ο Γερμανός συγγραφέας Έριχ Μαρία Ρεμάρκ, στο Ουδέν νεώτερον από το δυτικό μέτωπο, δίνει την εικόνα του μιλιταρισμού από μέσα, μέσα από τα μάτια ενός νεαρού στρατιώτη: δέκα εβδομάδες εκπαίδευσης σε ένα στρατόπεδο τους επηρέασαν πιο βαθιά από τα δέκα χρόνια του σχολείου. Έμαθαν, γράφει, πως ένα γυαλιστερό κουμπί βαραίνει περισσότερο από τέσσερις τόμους ενός φιλοσόφου· ξαφνιασμένοι στην αρχή, ύστερα πικραμένοι και στο τέλος αδιάφοροι, παραδέχτηκαν πως σημασία δεν έχει ο νους αλλά η βούρτσα των παπουτσιών, όχι το πνεύμα αλλά το σύστημα, όχι η ελευθερία αλλά τα γυμνάσια.

Τα αντίπαλα στρατόπεδα 🤝

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες σχηματίστηκαν στην Ευρώπη δύο στρατόπεδα:

Η δεύτερη συμμαχία έγινε γνωστή ως Αντάντ — λέξη που στα γαλλικά σημαίνει «συνεννόηση».

Η αφορμή: η δολοφονία στο Σεράγεβο 🔫

Η αφορμή για την κήρυξη του πολέμου δόθηκε όταν στο Σεράγεβο της Βοσνίας δολοφονήθηκε ο διάδοχος του αυστριακού θρόνου Φραγκίσκος Φερδινάνδος από έναν νεαρό Σέρβο εθνικιστή (Ιούνιος 1914).

Η αλυσίδα των γεγονότων που ακολούθησε ήταν ραγδαία:

• Σχεδόν αμέσως η Αυστροουγγαρία κήρυξε τον πόλεμο στη Σερβία (Ιούλιος 1914).
• Η Ρωσία και η Γαλλία εκδήλωσαν τη συμπαράστασή τους στη Σερβία.
• Η Γερμανία τάχθηκε στο πλευρό της Αυστροουγγαρίας.

Στα επόμενα τέσσερα χρόνια έγιναν συνολικά εξήντα κηρύξεις πολέμων. Αυτός ήταν ο Μεγάλος Πόλεμος ή Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος, όπως ονομάστηκε αργότερα.

Τα κύρια μέτωπα 🗺️

Το δυτικό μέτωπο

Οι Γερμανοί εισέβαλαν στο Βέλγιο και κινήθηκαν προς το Παρίσι, αλλά αποκρούστηκαν από τον γαλλικό στρατό στη μάχη του Μάρνη. Αμέσως, η Βρετανία κήρυξε τον πόλεμο στη Γερμανία.

Γερμανοί και Γάλλοι έσκαψαν τότε, σε μια γραμμή εκατοντάδων χιλιομέτρων, χαρακώματα. Έτσι διαμορφώθηκε το δυτικό μέτωπο, όπου οι συνθήκες ζωής ήταν τραγικές.

Η φρίκη της καθημερινότητας στα χαρακώματα αποτυπώνεται σε μια μαρτυρία που παραθέτει ο A. Horne στην Ιστορία του 20ού αιώνα: «Τρως, πίνεις δίπλα στους νεκρούς, κοιμάσαι ανάμεσα στους ετοιμοθάνατους, γελάς και τραγουδάς συντροφιά με τα πτώματα […]. Οι νεκροί ήταν χωμένοι στα τοιχώματα των χαρακωμάτων, κεφάλια, πόδια και κορμιά μισά, έτσι όπως τα είχανε παραμερίσει οι αξίνες και τα φτυάρια της ομάδας που έσκαβε».

Το ανατολικό μέτωπο

Παράλληλα, η ρωσική προέλαση στην Ανατολική Πρωσία ανακόπηκε από γερμανικές δυνάμεις. Εκεί διαμορφώθηκε το ανατολικό μέτωπο.

Στα τέλη του 1914 τα μέτωπα σταθεροποιήθηκαν: κανένας δεν μπορούσε πια να προελάσει αποφασιστικά. Τον Οκτώβριο του 1914 μπήκε στον πόλεμο και η Οθωμανική αυτοκρατορία στο πλευρό των Κεντρικών Δυνάμεων.

Συμμαχίες και ανακατατάξεις (1915) 🔄

Το 1915 η Βουλγαρία συμμάχησε με τις Κεντρικές Δυνάμεις, οι οποίες, έχοντας και τη συνεργασία του σουλτάνου, σχεδόν κυριάρχησαν στα Βαλκάνια.

Η Αντάντ, για να ανοίξει τα Στενά και να βοηθήσει τη Ρωσία, οργάνωσε μεγάλη επιχείρηση κατάληψης των Δαρδανελίων (Φεβρουάριος 1915) — η οποία όμως αποκρούστηκε από τον οθωμανικό στρατό. Τότε η Αντάντ αποβίβασε στρατεύματά της στη Θεσσαλονίκη (Οκτώβριος 1915) και μετέφερε τον πόλεμο στην Ελλάδα, που παρέμενε ακόμη ουδέτερη.

Παράλληλα, η Ιταλία εγκατέλειψε τους έως τότε συμμάχους της, τη Γερμανία και την Αυστροουγγαρία, και συμμάχησε με την Αντάντ. Το έκανε αφού έλαβε υποσχέσεις ότι μετά το τέλος του πολέμου θα της παραχωρηθούν εδάφη, ανάμεσα στα οποία και τμήμα της Μικράς Ασίας.

Οι επιχειρήσεις το 1916 💥

Τον Φεβρουάριο του 1916 οι Γερμανοί έκαναν μεγάλη επίθεση στο Βερντέν, η οποία κόστισε χιλιάδες νεκρούς αλλά δεν άλλαξε τα δεδομένα.

Η γαλλοβρετανική επίθεση στο Σομ επανέφερε το δυτικό μέτωπο στην αρχική θέση του.

Η καμπή του 1917 ⚡

Το 1917 άρχισαν να αποκαλύπτονται οι κοινωνικές διεργασίες που είχε πυροδοτήσει ο πόλεμος. Είναι η χρονιά-καμπή, η χρονιά που αλλάζει την πορεία της σύγκρουσης.

Ανταρσίες στη Γαλλία

Στη Γαλλία, όπου είχε αναπτυχθεί ένα ισχυρό αντιπολεμικό κίνημα με σοσιαλιστική ιδεολογία, εκδηλώθηκαν ανταρσίες στο μέτωπο, οι οποίες καταπνίγηκαν με εκτελέσεις δεκάδων Γάλλων στρατιωτών.

Οι δύο επαναστάσεις στη Ρωσία

Στη Ρωσία εκδηλώθηκε, τον Φεβρουάριο του 1917, επανάσταση που ανέτρεψε τον τσάρο. Η φιλελεύθερη ρωσική κυβέρνηση που ακολούθησε θέλησε να συνεχίσει τον πόλεμο — και γι' αυτό ανατράπηκε και αυτή από νέα, σοσιαλιστική επανάσταση τον Οκτώβριο του 1917.

Η σοσιαλιστική Ρωσία σύναψε αμέσως συνθήκη ειρήνης με τη Γερμανία (συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ, 3 Μαρτίου 1918) και αποσύρθηκε από τον πόλεμο.

Η είσοδος των ΗΠΑ

Σχεδόν ταυτόχρονα, τον Απρίλιο του 1917, συμμάχησαν με την Αντάντ οι ΗΠΑ. Με περίπου 1.000.000 στρατιώτες και τα άφθονα υλικά μέσα που διέθεσαν, επηρέασαν καταλυτικά την έκβαση του πολέμου.

Η είσοδος της Ελλάδας

Τον Ιούνιο του 1917 εισήλθε στον πόλεμο και η Ελλάδα ως σύμμαχος της Αντάντ, μετά από βαθιά εσωτερική κρίση.

Προς το τέλος του πολέμου 🕊️

Το φθινόπωρο του 1918, οι Κεντρικές Δυνάμεις και οι σύμμαχοί τους άρχισαν να συνθηκολογούν.

Στη Γερμανία ξέσπασε σοσιαλιστική επανάσταση, που ανέτρεψε τον κάιζερ Γουλιέλμο Β΄ και έφερε στην εξουσία το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα.

Ο απολογισμός του πολέμου ήταν συντριπτικός:

Η Ευρώπη έβγαινε από τον πόλεμο αλλαγμένη, εξαντλημένη και με την παγκόσμια πρωτοκαθεδρία της κλονισμένη: δεν ήταν πια αυτονόητα το κέντρο του κόσμου.