Ο Ελευθέριος Βενιζέλος πρωθυπουργός: η βενιζελική πολιτική της περιόδου 1910-1912 🇬🇷
Η άρνηση του Βενιζέλου και η επιλογή της αναθεωρητικής Βουλής 🗳️
Μετά το κίνημα του 1909, ο Σύνδεσμος κάλεσε τον Ελευθέριο Βενιζέλο στην Αθήνα και του πρότεινε την πρωθυπουργία. Ο Κρητικός πολιτικός, όμως, αρνήθηκε.
Επίσης, δεν συμφώνησε με εκείνους που ζητούσαν την κατάργηση της μοναρχίας. Έκρινε ότι μια τέτοια απόφαση θα δίχαζε τον λαό σε μια στιγμή που αναμένονταν κρίσιμες εξελίξεις στην περιοχή.
Έτσι, συμφωνήθηκε ανάμεσα στον Σύνδεσμο, τον βασιλιά, τα παλαιά κόμματα και τον Βενιζέλο να γίνουν εκλογές για την ανάδειξη αναθεωρητικής Βουλής και όχι συντακτικής, όπως ζητούσαν ορισμένοι.
Η συντακτική Βουλή φτιάχνει νέο Σύνταγμα από την αρχή και μπορεί να αλλάξει το πολίτευμα — γι' αυτό τη ζητούσαν όσοι ήθελαν να καταργηθεί η μοναρχία. Η αναθεωρητική Βουλή, που τελικά επιλέχθηκε, αλλάζει μόνο συγκεκριμένα άρθρα και αφήνει άθικτο το πολίτευμα.
Τελικά, μετά από δύο εκλογικές αναμετρήσεις (Αύγουστος και Νοέμβριος 1910), το Κόμμα των Φιλελευθέρων, που μόλις είχε ιδρυθεί από τον Βενιζέλο και αποτελούνταν κυρίως από νέους πολιτικούς, κέρδισε την πλειοψηφία στη Βουλή.
Η μαρτυρία του ίδιου του Βενιζέλου 🎙️
Στην πρώτη ομιλία του προς τον αθηναϊκό λαό, στις 22 Αυγούστου 1910, ο Βενιζέλος εξήγησε δημόσια τη θέση του — και συνάντησε αντιδράσεις από μέρος του πλήθους, που φώναζε «Όχι, όχι», ενώ άλλοι απαντούσαν «Σιωπή, σιωπή». Όπως καταγράφεται στη Βίβλο Ελευθερίου Βενιζέλου, είπε:
...έδωκα την γνώμην να αφοσιωθή ο Στρατός εις το επείγον έργον της ανασυντάξεως των στρατιωτικών δυνάμεων της χώρας και συγχρόνως έδωκα εις την Επανάστασιν την συμβουλήν να αξιώση και να επιβάλη την σύγκλησιν Αναθεωρητικής Βουλής... ήτις θα προέβαινε εις την αναθεώρησιν των διατάξεων εκείνων του Συντάγματος, την ανάγκην της μεταρρυθμίσεως των οποίων είχε καταδείξη η πείρα ημίσεος σχεδόν αιώνος [...]. Αλλά θα παραγνώριζε τις προφανή αλήθειαν, εάν δεν ανεγνώριζεν ότι εύρυνσις του κύκλου των εργασιών της όπως αναθεωρηθώσι και άλλαι διατάξεις του Συντάγματος μη θίγουσαι ούτε την μορφήν της Πολιτείας, ούτε την Εξουσίαν και το πρόσωπον του Βασιλέως, ούτε την τάξιν της Διαδοχής, ανταποκρίνεται προς ισχυράν αξίωσιν της Κοινής Γνώμης [...].
Με απλά λόγια, ο Βενιζέλος υποστήριζε ότι:
- ο στρατός έπρεπε να αφοσιωθεί στο επείγον έργο της ανασύνταξης των στρατιωτικών δυνάμεων και όχι στην πολιτική·
- έπρεπε να συγκληθεί αναθεωρητική Βουλή, που θα άλλαζε όσες διατάξεις του Συντάγματος είχε δείξει η πείρα σχεδόν μισού αιώνα ότι χρειάζονταν μεταρρύθμιση·
- ο κύκλος των αναθεωρήσεων μπορούσε να διευρυνθεί και σε άλλες διατάξεις, επειδή αυτό το ζητούσε έντονα η κοινή γνώμη·
- υπήρχε όμως ένα σαφές όριο: δεν θα θίγονταν ούτε η μορφή του πολιτεύματος, ούτε η εξουσία και το πρόσωπο του βασιλιά, ούτε η τάξη της διαδοχής του θρόνου.
Το αναθεωρημένο Σύνταγμα του 1911 📜
Αποτέλεσμα των εργασιών της αναθεωρητικής Βουλής ήταν το αναθεωρημένο σύνταγμα του 1911. Οι βασικές του ρυθμίσεις ήταν οι εξής:
| Ρύθμιση | Τι σήμαινε |
|---|---|
| Ατομικές ελευθερίες | Προστατεύονταν αποτελεσματικότερα από πριν |
| Γη στους ακτήμονες | Το κράτος μπορούσε να αφαιρεί από τους ιδιοκτήτες, με αποζημίωση, μεγάλες εκτάσεις γης για να μοιραστούν σε ακτήμονες |
| Μονιμότητα δημοσίων υπαλλήλων | Οι δημόσιοι υπάλληλοι δεν μπορούσαν να απολυθούν αυθαίρετα, π.χ. με την αλλαγή κυβέρνησης |
| Ασυμβίβαστο | Απαγορευόταν στους στρατιωτικούς και στους δημοσίους υπαλλήλους να εκλέγονται βουλευτές |
| Εκπαίδευση | Καθιερωνόταν η υποχρεωτική και δωρεάν εκπαίδευση |
Στην προώθηση αυτών των μεταρρυθμίσεων καταλυτικό ρόλο έπαιξε και η ολιγομελής αλλά ιδιαίτερα δραστήρια ριζοσπαστική κοινοβουλευτική ομάδα των Κοινωνιολόγων, με επικεφαλής τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου. Λίγοι βουλευτές, δηλαδή, κατάφεραν να επηρεάσουν αποφασιστικά το περιεχόμενο του Συντάγματος.
Η αναδιοργάνωση των ενόπλων δυνάμεων 🛡️
Παράλληλα, ο Βενιζέλος:
- ασχολήθηκε με την αναδιοργάνωση των ενόπλων δυνάμεων·
- φρόντισε να αποκτήσει ισχυρή επιρροή στο στράτευμα·
- επιδίωξε την αξιοποίηση όλων των αξιωματικών.
Στο πλαίσιο αυτό, επανέφερε στην ηγεσία του στρατού τον διάδοχο Κωνσταντίνο — επιλογή που προκάλεσε αντιδράσεις ανάμεσα στους βενιζελικούς.
Το κίνημα του 1909 είχε στραφεί, μεταξύ άλλων, κατά της παρουσίας των πριγκίπων στον στρατό. Επαναφέροντας τον διάδοχο στην ηγεσία, ο Βενιζέλος έκανε ακριβώς το αντίθετο από αυτό που περίμεναν πολλοί οπαδοί του — γι' αυτό και η κίνηση δίχασε τους ίδιους τους βενιζελικούς.
Το κλειδί για να ερμηνεύσουμε τη βενιζελική πολιτική ⚔️
Όλες οι παραπάνω βενιζελικές πολιτικές πρωτοβουλίες συνδέονταν στενά με την εκτίμηση του Βενιζέλου ότι η Ελλάδα σύντομα θα έπρεπε να πάρει μέρος σε πόλεμο για να επιτύχει τους εθνικούς της στόχους.
Υπό αυτό το πρίσμα πρέπει να ερμηνευθούν:
- η συμβιβαστική στάση του απέναντι στη μοναρχία·
- τα μέτρα υπέρ των ασθενέστερων κοινωνικών τάξεων που προώθησε·
- η στρατιωτική ανασυγκρότηση της χώρας.
Η μοναρχία, η κοινωνική πολιτική και ο στρατός μοιάζουν άσχετα μεταξύ τους θέματα. Στην πραγματικότητα υπηρετούσαν τον ίδιο σκοπό: μια χώρα ενωμένη, με ικανοποιημένους πολίτες και ισχυρό στρατό, ήταν μια χώρα έτοιμη για πόλεμο.
Οι εκλογές του Μαρτίου 1912 🎉
Οι εκλογές του Μαρτίου 1912 εξελίχθηκαν σε θρίαμβο του Κόμματος των Φιλελευθέρων. Φάνηκε καθαρά ότι μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας πίστευε ότι ο Βενιζέλος ήταν ο ηγέτης που μπορούσε να επιλύσει μεγάλα κοινωνικά και εθνικά ζητήματα.
Παράλληλα, σημειώθηκε η ριζικότερη μέχρι τότε πολιτική ανανέωση, με την εκλογή μεγάλου αριθμού νέων βουλευτών.