Επιστήμες και στοχασμός στον κόσμο τον 19ο αιώνα 🔬

Ο χαρακτήρας της επιστημονικής εξέλιξης

Οι εξελίξεις στον επιστημονικό χώρο τον 19ο αιώνα σφραγίστηκαν κυρίως από τα πολλά νέα επιστημονικά επιτεύγματα, αλλά και από την ακόμη πιο στενή σύνδεση της επιστήμης με την οικονομία. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι η χημεία κυριάρχησε αυτή την εποχή, καθώς πολλές από τις εφαρμογές της —όπως τα συνθετικά υφάσματα και τα χρώματα— εξυπηρετούσαν τη σπουδαιότερη βιομηχανία της εποχής, την υφαντουργία, ενώ άλλες, όπως τα λιπάσματα, διευκόλυναν τη γεωργία και την καταπολέμηση ασθενειών μέσω εμβολίων και φαρμάκων.

Καθώς η επιστήμη άρχιζε πλέον να γίνεται επάγγελμα, περισσότεροι από τους μισούς επαγγελματίες επιστήμονες του 19ου αιώνα ήταν χημικοί.

Τα μεγάλα επιστημονικά επιτεύγματα

Στο πλαίσιο της επιστημονικής προόδου του 19ου αιώνα, ο Φαραντέι ανακάλυψε τη σχέση ανάμεσα σε ηλεκτρισμό και μαγνητισμό. Ο Μάξγουελ έδειξε ότι υπό ορισμένες συνθήκες παράγονται ηλεκτρομαγνητικά κύματα που μεταδίδονται μέσω του αέρα, διαμορφώνοντας έτσι τη βάση εφαρμογών όπως ο ηλεκτροφωτισμός, το τηλέφωνο και ο κινηματογράφος.

Ο Μπελ κατασκεύασε το τηλέφωνο, ο Έντισον επινόησε τον λαμπτήρα και δημιούργησε τον πρώτο ηλεκτροπαραγωγικό σταθμό στη Νέα Υόρκη, την πρώτη πόλη του κόσμου που ηλεκτροφωτίστηκε, ενώ ο Μορς εγκατέστησε το πρώτο τηλεγραφικό δίκτυο στις ΗΠΑ. Παράλληλα, ο Παστέρ και ο συνεργάτης του Κοχ μελέτησαν τα μικρόβια, επινόησαν εμβόλιο για τη λύσσα και μεθόδους αποστείρωσης των τροφίμων, γνωστές ως παστερίωση.

Δαρβίνος: η θεωρία της εξέλιξης

Σταθμός στην εξέλιξη της επιστημονικής σκέψης υπήρξε η δημοσίευση, από τον Άγγλο ερευνητή Κάρολο Δαρβίνο, του έργου Η καταγωγή των ειδών το 1859. Ο Δαρβίνος υποστήριξε ότι τα ζώα και τα φυτά προήλθαν, με αργή εξέλιξη, από λίγα και απλούστερα αρχικά είδη. Αυτά τα είδη μεταλλάχθηκαν πολλές φορές, και τελικά επικράτησαν εκείνα που μπορούσαν να προσαρμοστούν καλύτερα στις εκάστοτε συνθήκες. Αυτή ήταν η δαρβινική θεωρία της εξέλιξης μέσω της φυσικής επιλογής.

Ο ίδιος ο Δαρβίνος περιέγραφε τη δυσκολία αποδοχής της θεωρίας του ως εξής:

Πρώτα απ' όλα, τίποτα δεν μπορεί να φαίνεται πιο δύσκολο από το να πιστέψει κανείς ότι τα πιο σύνθετα όργανα και οι πιο σύνθετοι οργανισμοί έχουν εξελιχθεί όχι ως αποτέλεσμα της δράσης κάποιου ανώτερου όντος, αλλά από τη συσσώρευση αναρίθμητων μικρών αλλαγών. Εντούτοις, η δυσκολία να πιστέψουμε την παραπάνω θέση παύει να υφίσταται αν συνειδητοποιήσουμε τις ακόλουθες αλήθειες: ότι όλα τα όργανα και οι οργανισμοί που μπορούμε να εξετάσουμε εμφανίζουν ή θα μπορούσαν να εμφανίζουν διαβαθμίσεις ως προς την εξέλιξή τους, ότι όλα τα όργανα και οι οργανισμοί συνεχίζουν, σε κάποιο βαθμό, να μεταβάλλονται και ότι, τελικά, στη φύση βρίσκεται σε εξέλιξη μια αέναη προσπάθεια για ζωή που οδηγεί στην επιβίωση κάθε νέας παραλλαγής που έχει κάτι να προσφέρει.

Το έργο διαβάστηκε και συζητήθηκε προκαλώντας έντονες αντιδράσεις, ιδίως από την εκκλησία, καθώς αμφισβητούσε τη δημιουργία του ανθρώπου από τον Θεό.

Η αυθαίρετη μεταφορά, από ορισμένους, της δαρβινικής θεωρίας στο κοινωνικό επίπεδο γέννησε τον κοινωνικό δαρβινισμό, σύμφωνα με τον οποίο η διαδικασία φυσικής επιλογής ισχύει και στην κοινωνία. Μέσω του κοινωνικού δαρβινισμού έγινε προσπάθεια να δικαιολογηθεί, δήθεν επιστημονικά, η κυριαρχία των πλουσίων στους φτωχούς, των λευκών στους μαύρους, του δυτικού πολιτισμού στους άλλους πολιτισμούς.

Ο στοχασμός του 19ου αιώνα

Οι μεταβολές του 19ου αιώνα σημάδεψαν και τον στοχασμό, με σημαντικούς διανοητές να διαμορφώνουν νέες θεωρίες για την κοινωνία, την ιστορία και τον άνθρωπο.

Αύγουστος Κοντ και ο θετικισμός

Ο διανοητής Αύγουστος Κοντ (1798-1857) υιοθέτησε τον νόμο των τριών σταδίων, σύμφωνα με τον οποίο κάθε ανθρώπινη γνώση περνά από τρία διαδοχικά στάδια: το θεολογικό, το μεταφυσικό και το επιστημονικό ή θετικό. Επιχείρησε λοιπόν να εφαρμόσει τον νόμο αυτό στην ιστορία.

Υποστήριξε ότι κατά το πρώτο στάδιο ο άνθρωπος θεωρούσε τα πάντα εξαρτημένα από υπερφυσικά όντα. Κατά το δεύτερο στάδιο ερμήνευε τα πάντα με βάση αφηρημένες ιδέες. Στο τρίτο στάδιο, το θετικό, ο άνθρωπος ερμηνεύει τα πάντα επιστημονικά, δηλαδή με βάση φυσικούς νόμους. Κατά τον Κοντ, η κοινωνία έπρεπε να οργανωθεί με βάση αυτούς τους νόμους, και η επιστήμη που θα βοηθούσε σε αυτό ήταν η κοινωνιολογία, ή όπως ο ίδιος την ονόμαζε, η «κοινωνική φυσική». Η αντίληψη αυτή ονομάστηκε θετικισμός.

Φρίντριχ Χέγκελ και η διαλεκτική μέθοδος

Ο φιλόσοφος Φρίντριχ Χέγκελ (1770-1831) πίστευε ότι το σύμπαν διακρίνεται σε τρεις σφαίρες: τον Λόγο, τη Φύση και το Πνεύμα. Το Πνεύμα είναι εκείνο που κυριαρχεί, καθώς τόσο η Φύση όσο και ο Λόγος βασίζουν την ύπαρξή τους σε αυτό και στις ιδέες.

Ο Χέγκελ ήταν αυτός που εισηγήθηκε στους νεότερους χρόνους τη διαλεκτική μέθοδο. Σύμφωνα με αυτή, υπάρχουν τρεις αρχές —η θέση, η αντίθεση και η σύνθεση— μέσω των οποίων μπορούν να ερμηνευθούν τα ιστορικά φαινόμενα. Με βάση αυτή την αφετηρία, ο Χέγκελ υπήρξε ο πρώτος διανοητής της νεότερης εποχής που ερμήνευσε τον κόσμο θεωρώντας ότι βρίσκεται σε συνεχή μεταβολή.

Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Ένγκελς: ο ιστορικός υλισμός

Οι διανοητές Καρλ Μαρξ (1818-1883) και Φρίντριχ Ένγκελς (1820-1895) υιοθέτησαν τη διαλεκτική μέθοδο του Χέγκελ, κάνοντας ωστόσο μια σημαντική τροποποίηση: στη θέση του κινητήριου παράγοντα της ιστορίας τοποθέτησαν όχι το πνεύμα και τις ιδέες, όπως υποστήριζε ο Χέγκελ, αλλά τον άνθρωπο και την ύλη.

Γι' αυτούς κινητήρια δύναμη της ιστορίας είναι η πάλη των τάξεων, δηλαδή η αδιάκοπη σύγκρουση ανάμεσα στην κοινωνική τάξη που έχει την εξουσία σε μια κοινωνία και την τάξη που επιχειρεί να της την αφαιρέσει. Θεωρούσαν λοιπόν ότι η σύγκρουση ανάμεσα στην κυρίαρχη αστική τάξη και την εργατική τάξη θα είχε ως αποτέλεσμα την επανάσταση, που θα άλλαζε συνολικά την κοινωνία εξαλείφοντας την κυριαρχία μιας κοινωνικής τάξης και θα οδηγούσε στον κομμουνισμό.

Φρίντριχ Νίτσε και ο υπεράνθρωπος

Ο Φρίντριχ Νίτσε (1844-1900) υποστήριζε ότι αποτελεί πλάνη η πεποίθηση πως ο άνθρωπος μπορεί να συλλάβει την απόλυτη αλήθεια. Δίδασκε ότι η αξία του ανθρώπου δεν βρίσκεται σε αυτό που είναι, αλλά σε αυτό που μπορεί να γίνει, δηλαδή στον υπεράνθρωπο. Κύριο γνώρισμα του υπερανθρώπου είναι η αποθέωση της δύναμης.