Τα Βαλκάνια των αλληλοσυγκρουόμενων εθνικών επιδιώξεων 🏔️
Η ιστορία των Βαλκανίων κατά τον 19ο αιώνα σφραγίστηκε από την ανάδυση αλληλοσυγκρουόμενων βαλκανικών εθνικών επιδιώξεων. Κάθε λαός της περιοχής επιδίωκε να δημιουργήσει ή να επεκτείνει το δικό του εθνικό κράτος, συχνά διεκδικώντας τα ίδια εδάφη με τους γείτονές του.
Αρχικά οι Σέρβοι κέρδισαν την αυτονομία τους (1812-1815). Στη συνέχεια οι Έλληνες, πρώτοι απ' όλους τους Βαλκάνιους, ίδρυσαν ανεξάρτητο εθνικό κράτος. Οι αντίστοιχες κινήσεις των Βουλγάρων εκφράστηκαν με τη δημιουργία της Εξαρχίας, της ανεξάρτητης βουλγαρικής εκκλησίας, το 1870.
Ως το τέλος του 19ου αιώνα, τέσσερις τουλάχιστον λαοί —Έλληνες, Σέρβοι, Βούλγαροι και αργότερα Νεότουρκοι— διεκδικούσαν ταυτόχρονα εδάφη και πληθυσμούς της ίδιας περιοχής, της Οθωμανικής αυτοκρατορίας στα Βαλκάνια. Αυτή η αλληλοεπικάλυψη επιδιώξεων έκανε τα Βαλκάνια μόνιμη εστία κρίσεων.
Η βαλκανική κρίση των ετών 1875-1878 ⚔️
Η ανάδυση των εθνικών ιδεών προκάλεσε επαναστάσεις στην Ερζεγοβίνη, στη Βοσνία και στη Βουλγαρία (1875-1876). Η Οθωμανική αυτοκρατορία απάντησε με μαζικές σφαγές και η Ρωσία, αντιδρώντας, της κήρυξε τον πόλεμο (1877). Λίγο αργότερα ξέσπασαν στη Θεσσαλία, στη Μακεδονία, στην Ήπειρο και στην Κρήτη επαναστάσεις των ελληνικών πληθυσμών (1878).
Η συνθήκη του Αγίου Στεφάνου (Φεβρουάριος 1878)
Η ρωσική επικράτηση στον ρωσοτουρκικό πόλεμο υποχρέωσε τον σουλτάνο να υπογράψει τη συνθήκη του Αγίου Στεφάνου (Φεβρουάριος 1878). Κύριος όρος της ήταν η δημιουργία της αυτόνομης ηγεμονίας της Βουλγαρίας, της «Μεγάλης Βουλγαρίας» όπως ονομάστηκε, που περιλάμβανε πολλές περιοχές με πυκνή ελληνική παρουσία. Με τις αποφάσεις του Αγίου Στεφάνου, υπονομεύονταν τόσο οι ελληνικές επιδιώξεις όσο και τα αγγλικά συμφέροντα στην περιοχή.
Το συνέδριο του Βερολίνου (Ιούνιος 1878)
Αντιδρώντας, η Μεγάλη Βρετανία και η Γερμανία απαίτησαν αναθεώρηση της συνθήκης. Με πρωτοβουλία τους συγκλήθηκε, τον Ιούνιο του 1878, το συνέδριο του Βερολίνου. Εκεί η βρετανική και η γερμανική διπλωματία δήλωσαν ότι δεν θα αποδέχονταν την ίδρυση ενός μεγάλου βουλγαρικού κράτους.
Έτσι, αντί της «Μεγάλης Βουλγαρίας» δημιουργήθηκαν μια πολύ μικρότερη αυτόνομη Βουλγαρία και μια αυτόνομη Ανατολική Ρωμυλία (τότε νότια της Βουλγαρίας, σήμερα η νότια Βουλγαρία), και οι δύο υπό την επικυριαρχία του σουλτάνου. Η Σερβία, η Ρουμανία και το Μαυροβούνιο κηρύχθηκαν ανεξάρτητες. Η Μακεδονία, η Θράκη και η Ήπειρος παρέμειναν στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Η διοίκηση της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης ανατέθηκε στην Αυστροουγγαρία. Η Κύπρος παραχωρήθηκε στην Αγγλία.
Μην τα συγχέεις: η συνθήκη του Αγίου Στεφάνου (Φεβρουάριος 1878) δημιούργησε μια τεράστια «Μεγάλη Βουλγαρία». Το συνέδριο του Βερολίνου (Ιούνιος 1878), μόλις τέσσερις μήνες αργότερα, την ανέτρεψε και τη συρρίκνωσε σημαντικά, ύστερα από πίεση της Βρετανίας και της Γερμανίας. Το αποτέλεσμα που τελικά ίσχυσε ήταν αυτό του Βερολίνου.
Η ενσωμάτωση της Θεσσαλίας και της Άρτας στην Ελλάδα (1881)
Μετά από ελληνοτουρκικές διαπραγματεύσεις, η Θεσσαλία (εκτός από την περιοχή της Ελασσόνας) και η επαρχία της Άρτας ενσωματώθηκαν στο ελληνικό κράτος το 1881.
Η προσάρτηση της Ανατολικής Ρωμυλίας από τη Βουλγαρία (1885)
Το 1885, ωστόσο, οι Βούλγαροι, παραβιάζοντας τις αποφάσεις του συνεδρίου του Βερολίνου, προσάρτησαν την Ανατολική Ρωμυλία, περιοχή με σημαντική ελληνική παρουσία. Αντιδρώντας, η Σερβία κήρυξε τον πόλεμο στη Βουλγαρία. Στην Ελλάδα, η κοινή γνώμη αξίωνε ένοπλη επέμβαση, αλλά η κυβέρνηση, πιεζόμενη από τις Μεγάλες Δυνάμεις, έμεινε ουδέτερη.
Το μακεδονικό ζήτημα 🗺️
Ο αγώνας για τον έλεγχο της Μακεδονίας, που ήταν τότε τμήμα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, ονομάστηκε μακεδονικό ζήτημα. Έλληνες, Βούλγαροι και Σέρβοι διεκδίκησαν, με βάση τις δικές τους εθνικές επιδιώξεις ο καθένας, την ενσωμάτωση ολόκληρης ή ενός τμήματος της Μακεδονίας. Η σύγκρουση εκδηλώθηκε αρχικά ως αγώνας για τον έλεγχο της εκπαίδευσης και της θρησκευτικής συνείδησης των κατοίκων. Σύντομα, όμως, πήρε ένοπλη μορφή.
Η εκπαιδευτική-ιδεολογική διάσταση
Η σύγκρουση για τη Μακεδονία ξεκίνησε ως ανταγωνισμός σχολείων: κάθε πλευρά προσπαθούσε να καλλιεργήσει εθνική συνείδηση στους μαθητές μέσα από τη διδασκαλία. Έκθεση του ελληνικού προξενείου Θεσσαλονίκης του 1892 περιέγραφε με ανησυχία την κατάσταση: οι Έλληνες δάσκαλοι περιορίζονταν στην απλή διδασκαλία της γραμματικής, χωρίς να έχουν εκπαιδευτεί οι ίδιοι ώστε να καλλιεργούν εθνικό φρόνημα στους μαθητές τους. Αντίθετα, οι Βούλγαροι δάσκαλοι καταρτίζονταν ειδικά για να εργαστούν στη Μακεδονία υπέρ των βουλγαρικών εθνικών συμφερόντων, γεγονός που οδήγησε στην πρόταση να συσταθούν και ελληνικά διδασκαλεία με ειδικό σκοπό την προετοιμασία «διδασκάλων πατριωτών» για τη Μακεδονία.
Η οικονομική διάσταση
Παράλληλα με την εκπαίδευση, ο ανταγωνισμός πήρε και οικονομική μορφή. Σύμφωνα με μαρτυρία στελέχους της ελληνικής «Οργάνωσης Θεσσαλονίκης», μία από τις κύριες φροντίδες της οργάνωσης ήταν ο οικονομικός πόλεμος κατά των Βουλγάρων: οι γενικές οδηγίες ήταν να μην αγοράζει κανείς Έλληνας καταναλωτής από σχισματικούς εμπόρους και να μη χρησιμοποιεί κανείς Βούλγαρους επαγγελματίες, εκτός αν η γενικότερη ωφέλεια δικαιολογούσε εξαίρεση.
Ένοπλες οργανώσεις και ο μακεδονικός αγώνας
Το 1893 ιδρύθηκε στη Θεσσαλονίκη από Βούλγαρους της Μακεδονίας η Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση (ΕΜΕΟ), που διακήρυττε ότι είχε σκοπό την ένωση των πληθυσμών της Μακεδονίας και της Θράκης, ανεξαρτήτως εθνικότητας, για την αποτίναξη του οθωμανικού ζυγού και την αυτονόμηση της Μακεδονίας. Το 1895 σχηματίστηκε στη Σόφια η Ανώτατη Μακεδονική Επιτροπή (Komitet), με στόχο τον ξεσηκωμό όλων των κατοίκων της Μακεδονίας κατά της οθωμανικής εξουσίας, για τη δημιουργία μιας αυτόνομης Μακεδονίας που θα ενωνόταν με τη Βουλγαρία. Γύρω στα 1898 οργανώθηκαν στη Μακεδονία ένοπλες ομάδες Βουλγάρων, γνωστές ως κομιτατζήδες.
Παράλληλα, άρχισε και η ενεργή, αν και ανεπίσημη, ελληνική ανάμειξη. Στα 1896-1897 έφτασαν στη Μακεδονία οι πρώτες ελληνικές ένοπλες ομάδες και άρχισαν να εμπλέκονται σε συγκρούσεις με ομάδες κομιτατζήδων. Στην περιοχή δραστηριοποιούνταν επίσης διάφοροι Έλληνες, όπως ο μητροπολίτης Καστοριάς Γερμανός Καραβαγγέλης και οι διπλωμάτες Ίων Δραγούμης και Λάμπρος Κορομηλάς.
Τον Ιούλιο του 1903 οργανώθηκε από την ΕΜΕΟ εξέγερση στη Μακεδονία, γνωστή ως εξέγερση του Ίλιντεν, η οποία καταπνίγηκε από τον οθωμανικό στρατό. Από τις αρχές του 1904 άρχισαν να φτάνουν στη Μακεδονία Έλληνες αξιωματικοί, ενώ στις συγκρούσεις εμπλέκονταν πλέον και τουρκικά στρατεύματα. Από τους Έλληνες που πήραν μέρος στον μακεδονικό αγώνα, ξεχωριστή μορφή υπήρξε ο Παύλος Μελάς, που έχασε τη ζωή του στη Μακεδονία.
Ο μακεδονικός αγώνας δεν ήταν μόνο ένοπλη σύγκρουση. Ξεκίνησε ως πόλεμος σχολείων και εκκλησιών —ποιος θα διαμόρφωνε την εθνική συνείδηση των κατοίκων— και μόνο αργότερα, στα τέλη της δεκαετίας του 1890, εξελίχθηκε σε ένοπλη αναμέτρηση με τη συμμετοχή ελληνικών και βουλγαρικών ομάδων.
Το κίνημα των Νεοτούρκων (1908) 🇹🇷
Ενώ αυτά συνέβαιναν στη Μακεδονία, τα όλο και πιο έκδηλα συμπτώματα παρακμής της Οθωμανικής αυτοκρατορίας ώθησαν Τούρκους αξιωματικούς, αστούς και διανοούμενους στην ίδρυση της οργάνωσης Ένωση και Πρόοδος, με στόχο την αντίδραση στην κατάσταση παρακμής της αυτοκρατορίας. Τα μέλη της έγιναν γνωστά ως Νεότουρκοι, ονομασία που δείχνει ότι προέτασσαν την εθνική τους ταυτότητα και όχι τη θρησκευτική (μουσουλμανική).
Το καλοκαίρι του 1908 ξέσπασε στη Θεσσαλονίκη το κίνημα των Νεοτούρκων, που με τις φιλελεύθερες εξαγγελίες του προκάλεσε, αρχικά, τη συμπάθεια των βαλκανικών λαών. Οι Νεότουρκοι υποχρέωσαν τον σουλτάνο να παραχωρήσει σύνταγμα. Παράλληλα, δόθηκε αμνηστία στους ένοπλους Έλληνες και Βούλγαρους και έτσι έλαβε τέλος ο μακεδονικός αγώνας.
Το κίνημα των Νεοτούρκων ξεκίνησε με φιλελεύθερες υποσχέσεις που κέρδισαν αρχικά τη συμπάθεια των βαλκανικών λαών, καθώς έδειχνε να τερματίζει το απολυταρχικό καθεστώς του σουλτάνου. Η αρχική αυτή στάση δεν πρέπει να συγχέεται με μόνιμη ελληνοτουρκική ή βαλκανική συνεννόηση· επρόκειτο για μια σύντομη κοινή προσδοκία αλλαγής, που ακολούθησε η λήξη —όχι όμως η οριστική επίλυση— του μακεδονικού ζητήματος.
Η ελληνική Οργάνωση Κωνσταντινουπόλεως 🕊️
Μετά το κίνημα των Νεοτούρκων, δημιουργήθηκε η Οργάνωση Κωνσταντινουπόλεως, ένας ανεπίσημος σύνδεσμος μεταξύ Ελλήνων και Νεοτούρκων. Με επικεφαλής τους Ίωνα Δραγούμη και Αθανάσιο Σουλιώτη-Νικολαΐδη, η οργάνωση αφοσιώθηκε, όπως σημειώνει ο ιστορικός Θ. Βερέμης, στο κάπως ευφάνταστο έργο της μεταμόρφωσης της Οθωμανικής αυτοκρατορίας σε ένα πολυεθνικό κράτος, όπου η ισότητα και η αδελφότητα θα επικρατούσαν χάρη στους κοινούς πολιτιστικούς δεσμούς και το κοινό πεπρωμένο των κατοίκων της Ανατολής.
Οι Ίων Δραγούμης και Αθανάσιος Σουλιώτης-Νικολαΐδης πρωταγωνίστησαν τόσο στον μακεδονικό αγώνα όσο και στην Οργάνωση Κωνσταντινουπόλεως. Από πολεμική δράση για τον έλεγχο της Μακεδονίας πέρασαν, μετά το 1908, σε μια προσπάθεια ειρηνικής συνύπαρξης των λαών μέσα σε ένα μεταρρυθμισμένο οθωμανικό κράτος — ένα εγχείρημα που τελικά δεν ευοδώθηκε.