Το κρητικό ζήτημα (1821-1905) 🏛️

Η επανάσταση του 1821 στην Κρήτη καταπνίγηκε από δυνάμεις του ηγεμόνα της Αιγύπτου Μοχάμετ Άλι, ο οποίος κράτησε υπό τον έλεγχό του το νησί έως το 1840. Τότε η Κρήτη τέθηκε ξανά υπό οθωμανική διοίκηση.

Οι προσπάθειες των Ελλήνων της Κρήτης, των ελεύθερων Ελλήνων και του ελληνικού κράτους για ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα, καθώς και η εμπλοκή της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και των Δυνάμεων σ' αυτές, ονομάστηκαν κρητικό ζήτημα.

Η κρητική επανάσταση του 1866-1869 και το ολοκαύτωμα της μονής Αρκαδίου 🔥

Στα 1866-1869 ξέσπασε η μεγάλη κρητική επανάσταση, που, παρά τις αρχικές επιτυχίες της, τελικά καταπνίγηκε. Στο πλαίσιό της, οι επαναστατημένοι Κρητικοί απηύθυναν έκκληση προς τους βασιλείς της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας, ζητώντας την ένωση με την Ελλάδα:

«Ικετεύομεν λοιπόν θερμώς την Υμετέραν Μεγαλειότητα και τους Μεγαλειοτάτους Μονάρχας των δύο ετέρων Μεγάλων και Προστάτιδων του Ελληνικού Έθνους Δυνάμεων να πραγματοποιήσωσι την μόνην ημών έφεσιν, την ένωσιν μετά των αδελφών ημών Ελλήνων […]. Αν όμως τούτο είναι σήμερον αδύνατον, τουλάχιστον […] ευδοκήσατε […] να μας χορηγηθή οργανισμός πολιτικός, να μας δοθώσι νόμοι, να συσταθώσι τακτικά δικαστήρια· η βαρεία φορολογία μας να μετριασθή και να τακτοποιηθή […]».

— Υπόμνημα μυστικό των επαναστατημένων Κρητών προς τους βασιλείς της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας, 15 Μαΐου 1866

Το υπόμνημα δείχνει καθαρά ότι το πρώτο και βασικό αίτημα των Κρητικών ήταν η ένωση με την Ελλάδα· αν όμως αυτή δεν ήταν εφικτή άμεσα, ζητούσαν τουλάχιστον πολιτική οργάνωση, νόμους, τακτικά δικαστήρια και ελάφρυνση της βαριάς φορολογίας. Η προσφυγή τους στις Δυνάμεις δείχνει ότι οι Κρητικοί αναγνώριζαν πως η τύχη του νησιού δεν κρινόταν μόνο από τη δική τους δράση, αλλά και από τις διεθνείς ισορροπίες που έλεγχαν οι ισχυρές ευρωπαϊκές χώρες.

Ιδιαίτερη και συγκλονιστική στιγμή της επανάστασης αυτής υπήρξε η ανατίναξη μιας ομάδας επαναστατών στη μονή Αρκαδίου κοντά στο Ρέθυμνο. Το ολοκαύτωμα της μονής Αρκαδίου, τον Νοέμβριο του 1866, προκάλεσε βαθιά συγκίνηση τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ευρώπη, ενισχύοντας το φιλελληνικό ρεύμα της εποχής.

Λίγο αργότερα, ο σουλτάνος παραχώρησε τον Οργανικό Νόμο (1868), ένα είδος τοπικού συντάγματος. Ο Οργανικός Νόμος προέβλεπε:

• την πρόσληψη και χριστιανών υπαλλήλων στη διοίκηση
• τη συμμετοχή χριστιανών αντιπροσώπων στη Γενική Διοίκηση
• την ισοτιμία της τουρκικής και της ελληνικής γλώσσας
• μεικτά δικαστήρια, αποτελούμενα τόσο από χριστιανούς όσο και από μουσουλμάνους

Η σύμβαση της Χαλέπας και το καθεστώς ημιαυτονομίας 📜

Μετά από νέα μεγάλη επανάσταση το 1878, ο σουλτάνος παραχώρησε τη σύμβαση της Χαλέπας (προάστιο των Χανίων). Σύμφωνα με αυτή:

• ο Γενικός Διοικητής της Κρήτης θα μπορούσε να είναι και χριστιανός
• στη Γενική Διοίκηση θα πλειοψηφούσαν οι χριστιανοί

Έτσι θεσπίστηκε στην Κρήτη καθεστώς ημιαυτονομίας, δηλαδή η Κρήτη παρέμενε τυπικά υπό οθωμανική κυριαρχία αλλά αποκτούσε ευρύτατη αυτοδιοίκηση.

Ωστόσο, μια νέα, αποτυχημένη επανάσταση το 1889 έδωσε στην οθωμανική διοίκηση το πρόσχημα να καταργήσει τη σύμβαση της Χαλέπας, αναιρώντας τα κεκτημένα των προηγούμενων χρόνων.

Η επανάσταση του 1896-1897 και η Κρητική Πολιτεία 🏝️

Νέα επανάσταση στα 1896-1897 εξελίχθηκε σε ελληνοτουρκικό πόλεμο, στον οποίο η Ελλάδα ηττήθηκε. Παρά την ήττα αυτή, μετά από παρέμβαση των Δυνάμεων, ο σουλτάνος αναγνώρισε τη δημιουργία της αυτόνομης Κρητικής Πολιτείας, με ύπατο αρμοστή (γενικό διοικητή) τον πρίγκιπα Γεώργιο, δευτερότοκο γιο του βασιλιά της Ελλάδας Γεωργίου.

Υπουργός Δικαιοσύνης της Κρητικής Πολιτείας διορίστηκε ένας νέος πολιτικός, ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο οποίος στα επόμενα χρόνια θα διαδραμάτιζε κεντρικό ρόλο στις εξελίξεις του κρητικού ζητήματος.

Η επανάσταση του Θερίσου (1905) ⚔️

Η ολιγωρία του ύπατου αρμοστή, πρίγκιπα Γεωργίου, στο ζήτημα της ένωσης με την Ελλάδα προκάλεσε την έκρηξη, το 1905, νέας επανάστασης στο Θέρισο των Χανίων. Επικεφαλής της ήταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο Κωνσταντίνος Φούμης και ο Κωνσταντίνος Μάνος, οι οποίοι κήρυξαν την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα.

Οι επαναστάτες του Θερίσου, συγκεντρωμένοι στα Χανιά στις 26 Φεβρουαρίου 1905, διατύπωσαν το πρόγραμμά τους ως εξής:

«Πρώτον και κύριον μέλημα ημών έστω η επίτευξις του από αιώνος επιδιωκομένου σκοπού, της ενώσεως της Κρήτης μετά της ελευθέρας Ελλάδος. Αδυνάτου αποβαίνοντος του σκοπού τούτου, θέλομεν επιδιώξει την πολιτικήν προσέγγισιν της πατρίδος προς την ελευθέραν Ελλάδα, μεταβαλλομένης από διεθνούς απόψεως της σημερινής καταστάσεως. Μη εκπληρουμένου μηδέ του σκοπού τούτου θέλομεν επιδιώξει την αναθεώρησιν του ημετέρου συντάγματος κατά το πρότυπον του ελληνικού, όπως απαλλαγή ο τόπος του δεσποτισμού. Του προγράμματος τούτου την πραγματοποίησιν θέλομεν επιδιώξει και δι' ενόπλων λαϊκών συναθροίσεων».

— Κ. Σβολόπουλος, «Η Κρητική Πολιτεία από το 1899», Ιστορία του ελληνικού έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τόμ. ΙΔ'

Το πρόγραμμα των επαναστατών του Θερίσου έθετε δηλαδή τρεις διαβαθμισμένους στόχους: πρώτα την άμεση ένωση με την ελεύθερη Ελλάδα· αν αυτό δεν ήταν εφικτό, την πολιτική προσέγγιση με την Ελλάδα μέσα από αλλαγή του διεθνούς καθεστώτος του νησιού· και, τέλος, αν ούτε αυτό πετύχαινε, την αναθεώρηση του συντάγματος της Κρήτης κατά το πρότυπο του ελληνικού, ώστε να απαλλαγεί ο τόπος από τον δεσποτισμό. Δήλωναν, τέλος, ότι θα επιδίωκαν την πραγματοποίηση του προγράμματός τους και με ένοπλες λαϊκές συγκεντρώσεις.

Η επανάσταση του Θερίσου, παρότι δεν πέτυχε την άμεση ένωση, ανέδειξε τον Ελευθέριο Βενιζέλο ως ηγετική πολιτική φυσιογνωμία της Κρήτης, με ρόλο που θα αποδεικνυόταν καθοριστικός στις μετέπειτα εξελίξεις του κρητικού ζητήματος και της ελληνικής ιστορίας γενικότερα.