Από την έξωση του Όθωνα (1862) έως το κίνημα στο Γουδί (1909) 👑
Ο νέος βασιλιάς και η ενσωμάτωση των Επτανήσων
Μετά την έξωση του Όθωνα, οι Δυνάμεις αναγόρευσαν βασιλιά των Ελλήνων τον 18χρονο Δανό πρίγκιπα Γουλιέλμο-Γεώργιο Γκλύξμπουργκ, ο οποίος πήρε το όνομα Γεώργιος Α΄. Παράλληλα, η Αγγλία, πιεζόμενη σοβαρά από τους αγώνες των ριζοσπαστών Επτανησίων που αξίωναν ένωση με την Ελλάδα, πρόσφερε στον νέο βασιλιά τα Επτάνησα το 1863. Η επίσημη ενσωμάτωσή τους στο ελληνικό κράτος πραγματοποιήθηκε το 1864.
Τα Επτάνησα δεν κατακτήθηκαν ούτε αγοράστηκαν· προσφέρθηκαν από την Αγγλία στον νέο βασιλιά ως χειρονομία, αποτέλεσμα όμως και της πίεσης που ασκούσε το ίδιο το κίνημα των Επτανησίων για ένωση με την Ελλάδα.
Το Σύνταγμα του 1864
Όταν ο Γεώργιος έφτασε στην Ελλάδα το 1863, είχε ήδη συγκληθεί Εθνοσυνέλευση με σκοπό την ψήφιση νέου συντάγματος. Το Σύνταγμα του 1864 θεμελιωνόταν στη δημοκρατική αρχή, δηλαδή αναγνώριζε τον λαό ως κυρίαρχο παράγοντα του πολιτεύματος, ενώ ο βασιλιάς οριζόταν ανώτατος άρχοντας της πολιτείας. Έτσι θεσπιζόταν το πολίτευμα της βασιλευόμενης δημοκρατίας.
Οι βασικές διατάξεις του νέου συντάγματος ήταν οι εξής:
| Θεσμός | Ρύθμιση |
|---|---|
| Νομοθετική εξουσία | Ασκούνταν από κοινού από τον βασιλιά και τη Βουλή |
| Γερουσία | Καταργήθηκε ως θεσμός αντιδημοκρατικός |
| Δικαίωμα ψήφου | Αναγνωριζόταν στους άνδρες άνω των 21 ετών |
| Εκτελεστική εξουσία | Ασκούνταν από τον βασιλιά με τη συνεργασία υπουργών που διόριζε ο ίδιος |
| Δικαστική εξουσία | Κηρύχθηκε ανεξάρτητη |
Το δικαίωμα ψήφου αναγνωριζόταν μόνο στους άνδρες που είχαν συμπληρώσει το 21ο έτος της ηλικίας τους. Παρά τον δημοκρατικό χαρακτήρα του συντάγματος, οι γυναίκες δεν είχαν δικαίωμα ψήφου.
Ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος και οι εσωτερικές εξελίξεις (1864-1881)
Ο πολιτικός που δέσποσε στην περίοδο 1864-1881 ήταν ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος. Ως πρωθυπουργός προχώρησε στη διανομή των εθνικών γαιών το 1871, δηλαδή εκτάσεων γης που είχαν μείνει αδιάθετες, και επιδίωξε τη διεύρυνση των ελληνικών συνόρων.
Αρκετές επιλογές του, ιδίως στην εξωτερική πολιτική, έβρισκαν αντίθετο τον βασιλιά Γεώργιο, ο οποίος τον απομάκρυνε από την εξουσία όταν ο Κουμουνδούρος αποφάσισε την αποστολή ελληνικού στρατού για την ενίσχυση της κρητικής επανάστασης των ετών 1866-1869.
Το πρόβλημα της πολιτικής αστάθειας
Ο κοινοβουλευτισμός στην Ελλάδα εκείνης της εποχής λειτουργούσε με σοβαρά προβλήματα. Καθώς οι δημόσιοι υπάλληλοι δεν ήταν μόνιμοι, πολλοί πολίτες πίεζαν τους βουλευτές για να εξασφαλίσουν κάποιον διορισμό στο δημόσιο. Επιπλέον, επειδή δεν υπήρχαν συγκροτημένα κόμματα, οι βουλευτές στήριζαν με την ψήφο τους εκείνον τον πολιτικό αρχηγό που τους εξασφάλιζε διορισμούς για τους οπαδούς τους.
Ο κυριότερος όμως παράγοντας πολιτικής αστάθειας ήταν ο ίδιος ο βασιλιάς, ο οποίος, όταν διαφωνούσε με μια κυβέρνηση, δεν δίσταζε να την ανατρέψει, ακόμη κι αν αυτή είχε την εμπιστοσύνη της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας.
Την αντίθεσή του σε αυτή την πρακτική εξέφρασε το 1874 ο νέος τότε πολιτικός Χαρίλαος Τρικούπης, σε άρθρο του με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Τις πταίει;». Ο Τρικούπης κατήγγειλε ότι καλούνταν στην εξουσία κυβερνήσεις που απορρίπτονταν από την πλειοψηφία του Έθνους, στις οποίες παραχωρούνταν το δικαίωμα της διάλυσης της Βουλής, καθώς και κάθε μέσο επηρεασμού της συνείδησης του λαού και νόθευσης των εκλογών· κατόπιν όμως θεωρούνταν υπεύθυνος ο ίδιος ο λαός για την κατάσταση αυτή. Υποστήριζε ότι, εφόσον η Ελλάδα δεν αυτοδιοικούνταν πραγματικά αλλά κυβερνιόταν, λόγω της διαστροφής του Συντάγματος και της εικονικότητας της Βουλής, ουσιαστικά ως απόλυτη μοναρχία, δεν μπορούσε να αποδοθεί ευθύνη ούτε στον λαό ούτε στους πολιτευόμενους, αφού το ίδιο το νόθο καθεστώς ήταν εκείνο που τους διέπλαθε.
Κατά τον Τρικούπη, ο βασιλιάς θα έπρεπε να διορίζει πρωθυπουργό μόνο εκείνον τον πολιτικό που είχε τη «δεδηλωμένη» εμπιστοσύνη της Βουλής, δηλαδή τη ρητή υποστήριξη της πλειοψηφίας των βουλευτών.
Η καθιέρωση της αρχής της δεδηλωμένης
Αντιμέτωπος με αυτή την κριτική, ο βασιλιάς Γεώργιος διόρισε το 1875 τον επικριτή του Χαρίλαο Τρικούπη προσωρινό πρωθυπουργό, προκειμένου να πραγματοποιήσει εκλογές. Κατά την έναρξη των εργασιών της νέας Βουλής, ο Γεώργιος εκφώνησε λόγο γραμμένο από τον ίδιο τον Τρικούπη, τον λεγόμενο Λόγο του Θρόνου, στον οποίο αναγνώριζε την αρχή της δεδηλωμένης. Έτσι άρχισε μια νέα φάση στην πολιτική ζωή της Ελλάδας.
Ο βασιλιάς, αντί να αγνοήσει την κριτική του Τρικούπη, τον διόρισε ο ίδιος προσωρινό πρωθυπουργό το 1875 και μάλιστα εκφώνησε λόγο γραμμένο από εκείνον, αναγνωρίζοντας επίσημα την αρχή που ο Τρικούπης είχε διατυπώσει έναν μόλις χρόνο νωρίτερα.
Ο δικομματισμός
Η καθιέρωση της αρχής της δεδηλωμένης οδήγησε τα μικρά κόμματα, τα οποία δεν μπορούσαν πλέον να παίζουν αυτόνομα κάποιον σημαντικό ρόλο, είτε στην εξαφάνιση είτε στην ενσωμάτωσή τους σε μεγαλύτερα κόμματα. Έτσι, την περίοδο 1885-1895 εναλλάσσονταν στην εξουσία δύο μεγάλα κόμματα, με επικεφαλής το ένα τον Χαρίλαο Τρικούπη και το άλλο τον Θεόδωρο Δηλιγιάννη. Το πολιτικό αυτό σύστημα ονομάστηκε δικομματισμός.
Το πρόγραμμα του Χαρίλαου Τρικούπη
Οι στόχοι του Χαρίλαου Τρικούπη συνοψίζονταν στη δημιουργία ενός κράτους σύγχρονου και οικονομικά αναπτυγμένου. Οι κύριες πλευρές της πολιτικής του ήταν:
- Η κατασκευή μεγάλων έργων υποδομής, όπως το σιδηροδρομικό δίκτυο, η οδοποιία και η διάνοιξη της διώρυγας της Κορίνθου, που θα στήριζαν την οικονομική ανάπτυξη της χώρας.
- Η ανασυγκρότηση των ενόπλων δυνάμεων.
- Η εξυγίανση της δημόσιας διοίκησης μέσω της θέσπισης αντικειμενικών κριτηρίων πρόσληψης των δημοσίων υπαλλήλων.
- Η επιδίωξη ειρηνικής συμβίωσης με την Οθωμανική αυτοκρατορία.
Για να πετύχει τους στόχους αυτούς, ο Τρικούπης επέβαλε βαρύτατη φορολογία και σύναψε μεγάλα δάνεια με τράπεζες του εξωτερικού. Επίσης, προσέφερε στους Έλληνες κεφαλαιούχους του εξωτερικού προνομιακούς όρους για επενδύσεις.
Οι θέσεις του Θεόδωρου Δηλιγιάννη
Ο Θεόδωρος Δηλιγιάννης εξέφραζε αντίθετες πολιτικές θέσεις από τον Τρικούπη. Υποστήριζε ότι η φορολόγηση έπρεπε να είναι η μικρότερη δυνατή, τόνιζε τις αρνητικές συνέπειες των τρικουπικών μέτρων για τα μεσαία και τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα και κατηγορούσε τον Τρικούπη ότι έδειχνε εύνοια προς τους οικονομικά ισχυρούς. Θεωρώντας επίσης θεμιτή την εναλλαγή των οπαδών της εκάστοτε κυβέρνησης στις κρατικές θέσεις, όταν έγινε πρωθυπουργός κατάργησε τον τρικουπικό νόμο περί «προσόντων των δημοσίων υπαλλήλων».
Μην συγχέεις τις θέσεις των δύο πολιτικών: ο Τρικούπης επιδίωκε αντικειμενικά κριτήρια πρόσληψης στο δημόσιο και βαριά φορολογία για μεγάλα έργα, ενώ ο Δηλιγιάννης ήθελε χαμηλότερη φορολογία και υποστήριζε την εναλλαγή των οπαδών κάθε κυβέρνησης στις δημόσιες θέσεις — δηλαδή κατάργησε τα αντικειμενικά κριτήρια του Τρικούπη.
Η πορεία προς την οικονομική και εθνική κρίση
Η αδυναμία της Ελλάδας να ανταποκριθεί στις οικονομικές της υποχρεώσεις οδήγησε τον Χαρίλαο Τρικούπη στην απόφαση να κηρύξει, το 1893, τη χώρα σε πτώχευση. Στις εκλογές που έγιναν το 1895 ο Τρικούπης δεν εκλέχτηκε ούτε καν βουλευτής.
Ο νέος πρωθυπουργός, Θεόδωρος Δηλιγιάννης, ήρθε αντιμέτωπος με πλήθος προβλημάτων. Το 1896 ξέσπασε επανάσταση στην Κρήτη και ο Δηλιγιάννης, πιεζόμενος από την κοινή γνώμη που εμπνεόταν από τη Μεγάλη Ιδέα, έστειλε στρατό στην Κρήτη τον Φεβρουάριο του 1897.
Ο πόλεμος του 1897 και οι συνέπειές του
Σχεδόν αμέσως ξέσπασε στη Θεσσαλία ελληνοτουρκικός πόλεμος, στον οποίο ο ελληνικός στρατός, με αρχιστράτηγο τον διάδοχο Κωνσταντίνο, ηττήθηκε. Οι οθωμανικές δυνάμεις έφτασαν μέχρι τη Λαμία και σταμάτησαν τις επιχειρήσεις, εκκενώνοντας τη Θεσσαλία μόνο αφού ο σουλτάνος έλαβε διαβεβαίωση από τις Δυνάμεις ότι η Ελλάδα θα πλήρωνε τεράστια πολεμική αποζημίωση.
Προκειμένου να πληρώσει την αποζημίωση αυτή, η Ελλάδα αναγκάστηκε να συνάψει νέο δάνειο. Επιπλέον, οι Δυνάμεις, για να διασφαλίσουν την αποπληρωμή των ελληνικών χρεών, υποχρέωσαν τη χώρα να δεχτεί μια επιτροπή Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου (ΔΟΕ), η οποία ανέλαβε τη διαχείριση των κυριότερων ελληνικών δημοσίων εσόδων.
Η ήττα δεν είχε μόνο στρατιωτικές συνέπειες: η επιβολή της Διεθνούς Οικονομικής Επιτροπής σήμαινε ότι η διαχείριση σημαντικού μέρους των εσόδων του ελληνικού κράτους περνούσε πλέον στα χέρια ξένων δυνάμεων.
Μαρτυρία της εποχής περιγράφει το κλίμα που επικρατούσε στη χώρα μετά την ήττα: το ολιγαρχικό καθεστώς θα μπορούσε να ανατραπεί από το πρώτο τυχόν πραξικόπημα, τόση ήταν η εξωτερική ταπείνωση και ο εσωτερικός εκπεσμός του τόπου. Ωστόσο, δεν υπήρχαν ακόμη δυνάμεις έτοιμες να προχωρήσουν σε ανατροπή: οι αστοί βρίσκονταν ακόμη στο στάδιο της πολιτικής τους διαμόρφωσης και δεν αποτελούσαν ακόμη ηγετική τάξη, ενώ οι αξιωματικοί, που συνήθως αναλάμβαναν την πρωτοβουλία των επαναστάσεων, δοκίμαζαν τις συνέπειες της ήττας και είχαν γίνει αντικείμενο άδικου και γενικευμένου χλευασμού.
Από την ήττα στο κίνημα του Γουδί
Μετά την ήττα του 1897, η λαϊκή δυσαρέσκεια εναντίον των πολιτικών και των Ανακτόρων συνεχώς μεγάλωνε. Ο βασιλιάς Γεώργιος, ωστόσο, εξακολουθούσε να παρεμβαίνει αποφασιστικά τόσο στην εσωτερική όσο και στην εξωτερική πολιτική.
Παρότι η αρχή της δεδηλωμένης είχε αναγνωριστεί από το 1875, ο Γεώργιος και άλλα μέλη της βασιλικής οικογένειας συνέχισαν να παρεμβαίνουν στην πολιτική ζωή και στη λειτουργία των ενόπλων δυνάμεων. Αυτές οι συνεχείς παρεμβάσεις ήταν ένας από τους κύριους παράγοντες που οδήγησαν στην εκδήλωση στρατιωτικού κινήματος στο Γουδί το 1909.
Οι συνεχείς αυτές παρεμβάσεις, τόσο του βασιλιά Γεώργιου όσο και άλλων μελών της βασιλικής οικογένειας, στην πολιτική ζωή και στη λειτουργία των ενόπλων δυνάμεων, υπήρξαν ένας από τους κύριους παράγοντες που οδήγησαν στην εκδήλωση, το 1909, του στρατιωτικού κινήματος στο Γουδί.