Ο Ι. Καποδίστριας ως κυβερνήτης της Ελλάδας (1828-1831) 🏛️
Η άφιξη του Καποδίστρια και η κατάσταση της χώρας
Ο Ιωάννης Καποδίστριας εκλέχτηκε κυβερνήτης της Ελλάδας από την Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας την άνοιξη του 1827 και έφτασε στο Ναύπλιο στις αρχές του 1828. Η κατάσταση που βρήκε ήταν τραγική: η χώρα ήταν κατερειπωμένη και ο λαός εξαθλιωμένος. Ληστές και πειρατές έλεγχαν μεγάλες περιοχές, ενώ αιγυπτιακός στρατός παρέμενε ακόμη στη νοτιοδυτική Πελοπόννησο και τουρκικός στρατός στη Στερεά Ελλάδα.
Όταν ο Καποδίστριας ανέλαβε καθήκοντα, το νεαρό ελληνικό κράτος δεν ήταν απλώς φτωχό· ήταν ουσιαστικά ανοργάνωτο, με ξένους στρατούς ακόμη στο έδαφός του και εσωτερική ανομία (ληστεία, πειρατεία) να απειλεί την καθημερινότητα των κατοίκων.
Πολίτευμα και διοίκηση
Ο Καποδίστριας ανέστειλε την ισχύ του συντάγματος της Τροιζήνας και συγκέντρωσε στα χέρια του όλες τις εξουσίες, κρίνοντας ότι αυτό ήταν αναγκαίο για να αντιμετωπιστούν τα επείγοντα προβλήματα της χώρας. Η Δ΄ Εθνοσυνέλευση, που συνήλθε στο Άργος το καλοκαίρι του 1829, επικύρωσε αυτές τις αποφάσεις και έθεσε τις βασικές αρχές μιας μελλοντικής συνταγματικής αναθεώρησης.
Ένοπλες δυνάμεις
Ο Κυβερνήτης ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τη συγκρότηση τακτικών ενόπλων δυνάμεων, καθώς έπρεπε να εκκαθαριστεί η Στερεά Ελλάδα από τον τουρκικό στρατό αλλά και να αντιμετωπιστούν σοβαρά προβλήματα εσωτερικής τάξης, όπως η ληστεία και η πειρατεία. Ορισμένοι από τους αγωνιστές της επανάστασης αξιοποιήθηκαν για τη δημιουργία τακτικού στρατού. Επιπλέον ιδρύθηκε ο Λόχος των Ευελπίδων, πρόδρομος της σημερινής Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων. Παράλληλα έγιναν τα πρώτα βήματα για την οργάνωση τακτικού πολεμικού ναυτικού, ενώ η πειρατεία καταπολεμήθηκε αποτελεσματικά χάρη και στη δράση του Ανδρέα Μιαούλη.
Οικονομία
Ο Καποδίστριας σχημάτισε ένα πρώτο κρατικό ταμείο, το οποίο προήλθε από εισφορές Ελλήνων του εξωτερικού και φιλελλήνων. Με τη συνεργασία του φίλου του, του Γαλλοελβετού τραπεζίτη Εϋνάρδου, προχώρησε στην ίδρυση τράπεζας και στην κοπή νομίσματος, του φοίνικα. Παράλληλα εφάρμοσε αυστηρή λιτότητα στις δημόσιες δαπάνες και επιχείρησε να εκσυγχρονίσει τη γεωργία, εισάγοντας νέες καλλιέργειες (όπως η πατάτα) και νέες καλλιεργητικές μεθόδους, όπως τη χρήση του σιδερένιου άροτρου.
Εκπαίδευση
Μία από τις κύριες προτεραιότητες του Κυβερνήτη υπήρξε η οργάνωση της εκπαίδευσης. Ίδρυσε το Ορφανοτροφείο της Αίγινας, στο οποίο λειτούργησαν:
| Σχολείο | Αντιστοιχία σήμερα |
|---|---|
| Τρία αλληλοδιδακτικά σχολεία | Δημοτικά σχολεία, τετραετούς φοίτησης |
| Τρία ελληνικά σχολεία | Γυμνάσια, τριετούς φοίτησης |
| Αρκετά χειροτεχνεία | Επαγγελματικές σχολές |
| Πρότυπον Σχολείον | Σχολή για την κατάρτιση δασκάλων των αλληλοδιδακτικών σχολείων |
Επίσης ιδρύθηκε το Κεντρικόν Σχολείον, στο οποίο φοιτούσαν όσοι προορίζονταν για σπουδές σε πανεπιστήμια του εξωτερικού. Επιπλέον δημιουργήθηκε στην Τίρυνθα, περιοχή ανάμεσα στο Άργος και το Ναύπλιο, το Πρότυπον Αγροκήπιον, μια γεωργική σχολή.
Ο Καποδίστριας πίστευε ότι, στη δεδομένη στιγμή, η εκπαίδευση έπρεπε να παρέχει πρώτα απ' όλα βασικές γνώσεις και επαγγελματική κατάρτιση. Αυτός ήταν και ο λόγος που δεν προχώρησε τότε στην ίδρυση πανεπιστημίου.
Αντί να επενδύσει σε ανώτατη εκπαίδευση, ο Καποδίστριας έδωσε προτεραιότητα σε στοιχειώδη μόρφωση, επαγγελματική κατάρτιση και γεωργική εκπαίδευση, καθώς αυτό εκτιμούσε ότι χρειαζόταν περισσότερο μια χώρα βγαλμένη από τα ερείπια ενός μακρόχρονου πολέμου.
Η ολοκλήρωση της επανάστασης το 1829
Όταν έφτασε στην Ελλάδα ο Καποδίστριας, η επανάσταση βρισκόταν ακόμη σε εξέλιξη. Εκκρεμούσε ο βαθμός ανεξαρτησίας του κράτους και ο καθορισμός των συνόρων του· ακόμη, δεν είχαν σταματήσει οι πολεμικές επιχειρήσεις.
Η τελευταία μάχη της επανάστασης δόθηκε στις 12 Σεπτεμβρίου 1829 στην Πέτρα της Βοιωτίας, όπου ελληνικές δυνάμεις με επικεφαλής τον Δημήτριο Υψηλάντη επικράτησαν επίλεκτων τουρκικών δυνάμεων.
Λίγο αργότερα, χάρη και στους επιδέξιους διπλωματικούς χειρισμούς του Κυβερνήτη, η Ελλάδα:
- Αναγνωρίστηκε ως ανεξάρτητο κράτος με το πρωτόκολλο της Ανεξαρτησίας το 1830.
- Διεύρυνε τα σύνορά της, ενσωματώνοντας όλα τα εδάφη νότια της γραμμής Αμβρακικού κόλπου - Παγασητικού κόλπου, με τη συνθήκη της Κωνσταντινούπολης το 1832.
Το ελληνικό κράτος, όπως διαμορφώθηκε, θα περιελάμβανε τη Στερεά Ελλάδα, την Πελοπόννησο, τα νησιά του Αργοσαρωνικού, την Εύβοια, τις Κυκλάδες και τις Σποράδες.
Η οριστική διεύρυνση των συνόρων του ελληνικού κράτους δεν κερδήθηκε μόνο με τα όπλα· η μάχη της Πέτρας το 1829 ήταν η τελευταία στρατιωτική αναμέτρηση, όμως τα τελικά σύνορα καθορίστηκαν στη συνέχεια μέσα από διπλωματικές διαπραγματεύσεις που ολοκληρώθηκαν με τη συνθήκη της Κωνσταντινούπολης το 1832.
Δύο αντίθετες απόψεις για τον Καποδίστρια και το έργο του
Το έργο και ο τρόπος διακυβέρνησης του Καποδίστρια προκάλεσαν έντονα αντίθετες κρίσεις στους συγχρόνους του.
Ο Ιωάννης Κωλέττης, αρχηγός του γαλλικού κόμματος και πολιτικός αντίπαλος του Κυβερνήτη, τον κατηγορούσε ότι απομάκρυνε από τη διακυβέρνηση όλους τους αρχηγούς των Ελλήνων, όσους είχαν επιρροή και όσους ήταν μορφωμένοι· ότι καταπάτησε τα ψηφίσματα της Εθνοσυνέλευσης του Άργους, ότι καταφρόνησε τα δικαιώματα του πολίτη, ότι κατεδίωξε την ελευθεροτυπία και ότι συγκρότησε δικαστήρια πλήρως εξαρτημένα από τη θέλησή του, καλλιεργώντας έτσι την κακοήθεια, την επιβουλή και την προδοσία.
Αντίθετα, ο Εϋνάρδος, φιλέλληνας συνεργάτης του Καποδίστρια, μιλούσε γι' αυτόν με βαθύ θαυμασμό: τον περιέγραφε ως έναν ενάρετο άνθρωπο που θυσίασε τα πάντα για την πατρίδα του και έπεσε θύμα προσωπικής εκδίκησης. Εκτιμούσε πως οι Έλληνες, ανεξαρτήτως παράταξης, θα αντιλαμβάνονταν αργότερα το μέγεθος της απώλειάς τους, θα διαπίστωναν ότι κανείς δεν μπορούσε να αναπληρώσει την απουσία του, και πως, εξετάζοντας όσα είχε προσφέρει στην πατρίδα του, θα τον αναγνώριζαν τελικά ως έναν από τους καλύτερους ανθρώπους.
Οι δύο αυτές μαρτυρίες δείχνουν καθαρά πόσο διχαστική υπήρξε η προσωπικότητα του Καποδίστρια: για τους πολιτικούς του αντιπάλους ήταν αυταρχικός ηγέτης που καταπάτησε ελευθερίες, ενώ για τους θαυμαστές και συνεργάτες του ήταν αυτοθυσιαζόμενος πατριώτης. Η κρίση για το έργο του εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη σκοπιά του κρίνοντος.
Η αντιπολίτευση κατά του Καποδίστρια
Η επιλογή του Καποδίστρια να συγκροτήσει ένα ισχυρό, συγκεντρωτικό κράτος κατά τα δυτικά πρότυπα προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Δυσαρεστήθηκαν:
- Πρόκριτοι με τοπική εξουσία, όπως ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης.
- Πλούσιοι πλοιοκτήτες, όπως ο Γεώργιος Κουντουριώτης.
- Έμπειροι Φαναριώτες, όπως ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος.
Παράλληλα, φιλελεύθεροι διανοούμενοι, όπως ο Αδαμάντιος Κοραής, καυτηρίαζαν τον αυταρχισμό του Καποδίστρια και αξίωναν την παραχώρηση συνταγματικών ελευθεριών. Επιπλέον, η Αγγλία και η Γαλλία υποκινούσαν τις αντικαποδιστριακές κινήσεις, θεωρώντας τον Κυβερνήτη όργανο της Ρωσίας.
Η αντιπολίτευση στον Καποδίστρια δεν προήλθε από μία μόνο κατηγορία ανθρώπων, αλλά από πολλές διαφορετικές ομάδες με διαφορετικά κίνητρα: τοπικοί άρχοντες που έχαναν την εξουσία τους, οικονομικά ισχυροί που ένιωθαν παραγκωνισμένοι, φιλελεύθεροι διανοούμενοι που ήθελαν συνταγματικές ελευθερίες, αλλά και ξένες δυνάμεις με δικά τους γεωπολιτικά συμφέροντα.
Η δολοφονία του Καποδίστρια
Από τις αρχές του 1830 σημειώθηκαν εξεγέρσεις εναντίον της κυβέρνησης. Αργότερα, ο Ανδρέας Μιαούλης, πλέον αντίπαλος του Κυβερνήτη, ανατίναξε στον Πόρο τα δύο μεγαλύτερα ελληνικά πολεμικά πλοία. Στην Ύδρα, που αποτελούσε κέντρο της αντιπολίτευσης, η εφημερίδα «Απόλλων» προπαγάνδιζε ανοιχτά τη δολοφονία του Κυβερνήτη.
Η ένταση κορυφώθηκε όταν ο Καποδίστριας φυλάκισε τον πρόκριτο της Μάνης, Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, θεωρώντας τον υπεύθυνο για αντικυβερνητικές κινήσεις. Η αντίδραση δεν άργησε: στις 27 Σεπτεμβρίου 1831 ο Κωνσταντίνος και ο Γεώργιος Μαυρομιχάλης δολοφόνησαν τον Καποδίστρια στο Ναύπλιο.
Η δολοφονία του Καποδίστρια δεν ήταν μια μεμονωμένη πράξη εκδίκησης, αλλά η κορύφωση μιας μακράς σύγκρουσης ανάμεσα στο όραμα ενός ισχυρού, συγκεντρωτικού κράτους και στα συμφέροντα τοπικών αρχόντων, οικονομικών παραγόντων και ξένων δυνάμεων που ένιωθαν να απειλούνται από αυτό.