Εξελίξεις στην αμερικανική ήπειρο, στην Κίνα και στην Ιαπωνία 🌎

Ο 19ος αιώνας δεν έφερε αλλαγές μόνο στην Ευρώπη. Στη Λατινική Αμερική γεννήθηκαν νέα ανεξάρτητα κράτη, οι Ηνωμένες Πολιτείες πέρασαν από έναν καταστροφικό εμφύλιο πόλεμο για να αναδειχθούν σε μεγάλη δύναμη, ενώ η Κίνα και η Ιαπωνία βρέθηκαν αντιμέτωπες με την πίεση των δυτικών αποικιακών δυνάμεων —με εντελώς διαφορετική έκβαση η καθεμία.

Επαναστάσεις και νέα κράτη στη Λατινική Αμερική 🗺️

Η διάδοση του φιλελευθερισμού και η ανάδυση των εθνικών ιδεών στη Λατινική Αμερική οδήγησαν, στις αρχές του 19ου αιώνα, σε επαναστάσεις κατά της ισπανικής και της πορτογαλικής αποικιακής κυριαρχίας. Αποτέλεσμα ήταν η ίδρυση πολλών ανεξάρτητων κρατών: Αργεντινή, Παραγουάη, Χιλή, Περού, Μεξικό, Βραζιλία, Βολιβία, Ισημερινός, Βενεζουέλα και Κολομβία.

Ηγετικές φυσιογνωμίες των απελευθερωτικών αγώνων υπήρξαν ο Σιμόν Μπολίβαρ (1783-1830) από τη Βενεζουέλα και ο Αργεντινός Χοσέ ντε Σαν Μαρτίν. Ο Μπολίβαρ απελευθέρωσε μεγάλο τμήμα της Λατινικής Αμερικής (Βενεζουέλα, Κολομβία, Βολιβία) και προσπάθησε να δημιουργήσει συνομοσπονδία λατινοαμερικανικών κρατών, χωρίς όμως επιτυχία.

Παρά την ανεξαρτησία, η κατάσταση δεν άλλαξε θεαματικά:

• Η οικονομία παρέμεινε για πολλά χρόνια αγροτική.
• Λίγοι μεγάλοι γαιοκτήμονες μονοπωλούσαν τη γη και τη διαχείριση της πολιτικής εξουσίας.
• Οι αγρότες, που αποτελούσαν τη συντριπτική πλειονότητα του πληθυσμού, ζούσαν σε άθλιες συνθήκες.

Σε πολιτικό επίπεδο, μετά την ανεξαρτησία ακολούθησε περίοδος μεγάλης αστάθειας, με αποτέλεσμα σε αρκετά κράτη να εγκαθιδρυθούν δικτατορίες που όξυναν τα προβλήματα.

Οι εξελίξεις στις ΗΠΑ 🇺🇸

Το οικονομικό υπόβαθρο του αμερικανικού εμφυλίου πολέμου

Στα μέσα του 19ου αιώνα, ο Βορράς και ο Νότος των ΗΠΑ ακολουθούσαν αντίθετα οικονομικά συμφέροντα. Ο Νότος λειτουργούσε ουσιαστικά ως ημιαποικία των Βρετανών, στους οποίους προμήθευε τη μεγαλύτερη ποσότητα του ακατέργαστου βαμβακιού τους, γι' αυτό και έβρισκε το ελεύθερο εμπόριο επωφελές. Αντίθετα, η βιομηχανία του Βορρά ζητούσε επίμονα προστατευτικούς δασμούς, τους οποίους όμως αδυνατούσε να επιβάλει εξαιτίας της πολιτικής επιρροής των νότιων πολιτειών, που το 1850 αποτελούσαν το μισό του συνόλου των πολιτειών.

Σύμφωνα με τον ιστορικό E. J. Hobsbawm, η βιομηχανία του Βορρά ανησυχούσε περισσότερο για ένα έθνος όπου το μισό εφάρμοζε το ελεύθερο εμπόριο και το άλλο μισό τον προστατευτισμό, παρά για ένα έθνος όπου το μισό χρησιμοποιούσε δούλους και το άλλο μισό είχε καταργήσει τη δουλεία — δηλαδή η οικονομική αντιπαράθεση Βορρά-Νότου ήταν εξίσου καθοριστική με το ζήτημα της δουλείας.

Στις ΗΠΑ, ο συνδυασμός πλούσιων φυσικών πόρων, άφθονων εργατικών χεριών, σχετικά υψηλού μορφωτικού επιπέδου, σταθερότητας και ριψοκίνδυνης επιχειρηματικής νοοτροπίας έφερε ραγδαία οικονομική ανάπτυξη, ιδίως στις βόρειες πολιτείες. Έκφραση αυτής της ανάπτυξης υπήρξε και η επέκταση προς τα δυτικά: άλλοτε με εξαγορά εδαφών κι άλλοτε με προσάρτησή τους ύστερα από συγκρούσεις με τους ντόπιους πληθυσμούς, οι ΗΠΑ κατάφεραν, στα μέσα του 19ου αιώνα, να εκτείνονται από τον Ατλαντικό έως τον Ειρηνικό ωκεανό. Οι τεράστιες αυτές εκτάσεις ήταν σχεδόν έρημες, προσφέρονταν όμως για εκμετάλλευση.

Ο εμφύλιος πόλεμος και οι συνέπειές του

Γύρω στα μέσα του 19ου αιώνα οι σχέσεις μεταξύ βόρειων και νότιων πολιτειών οξύνθηκαν. Στον Νότο, οι μεγάλοι γαιοκτήμονες διατηρούσαν φυτείες στις οποίες εργάζονταν μαύροι δούλοι. Στον Βορρά, οι αστοί θεωρούσαν ότι η δουλεία εμπόδιζε τη βιομηχανική ανάπτυξη —αφού οι δούλοι δεν είχαν εισόδημα και άρα δεν μπορούσαν να αγοράζουν βιομηχανικά προϊόντα— και ότι ήταν ηθικά απαράδεκτη, οπότε έπρεπε να καταργηθεί.

Μετά την εκλογή του δεδηλωμένου πολέμιου της δουλείας Αβραάμ Λίνκολν ως προέδρου των ΗΠΑ το 1860, οι νότιες πολιτείες αποσχίστηκαν και συγκρότησαν δικό τους κράτος. Η κρίση οδήγησε σε σκληρό εμφύλιο πόλεμο (πόλεμος Βορείων-Νοτίων), που έληξε με νίκη των Βορείων το 1865, αφήνοντας πίσω του πάνω από 600.000 νεκρούς.

Η ανάδειξη των ΗΠΑ σε μεγάλη δύναμη

Μετά τον αμερικανικό εμφύλιο πόλεμο άρχισε η συστηματική διείσδυση των ΗΠΑ στη Λατινική Αμερική, αρχικά με τη μορφή επένδυσης κεφαλαίων. Παράλληλα, οι ΗΠΑ φρόντιζαν να ελέγχουν και τα πολιτικά καθεστώτα της περιοχής, ώστε να διασφαλίζουν τις επενδύσεις τους. Έτσι, στις παραμονές του Α' Παγκοσμίου Πολέμου (1914) οι ΗΠΑ είχαν αποκτήσει τον οικονομικό έλεγχο ολόκληρης της αμερικανικής ηπείρου.

Στα χρόνια μετά τον εμφύλιο πόλεμο, οι ΗΠΑ σημείωσαν τους υψηλότερους ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης στον κόσμο. Κορμός της αμερικανικής οικονομίας υπήρξε η βιομηχανία, η οποία επεκτάθηκε αυτή την εποχή και στον, έως τότε, αγροτικό Νότο. Καταλυτικό ρόλο έπαιξαν επίσης η άφιξη νέων μεταναστών και η ανάπτυξη του σιδηροδρόμου.

Την ίδια εποχή άρχισε και ο εποικισμός της αμερικανικής ενδοχώρας, η γνωστή «κατάκτηση της Δύσης», που συνοδεύτηκε από τον αφανισμό των ντόπιων Ινδιάνων.

Η Κίνα 🏮

Ο 19ος αιώνας ήταν η εποχή της ευρωπαϊκής αποικιακής επέκτασης σε παγκόσμια κλίμακα. Όπως σημειώνει ο ιστορικός E. J. Hobsbawm, η παγκόσμια επανάσταση που ξεκίνησε από την Αγγλία και τη Γαλλία —η βιομηχανική επανάσταση σε οικονομικό επίπεδο και η γαλλική επανάσταση σε πολιτικό-ιδεολογικό επίπεδο— πήρε αρχικά τη μορφή ευρωπαϊκής επέκτασης και κατάκτησης του υπόλοιπου κόσμου. Η πιο εντυπωσιακή συνέπειά της ήταν ότι κυρίαρχησαν στη Γη μερικά δυτικά καθεστώτα, κι ιδίως το βρετανικό· ένα γεγονός χωρίς παράλληλο στην ιστορία. Μπροστά στους εμπόρους, τις ατμομηχανές, τα πλοία και τα κανόνια της Δύσης —και μπροστά στις ιδέες της— οι πανάρχαιοι πολιτισμοί και οι αυτοκρατορίες του κόσμου υποχώρησαν και κατέρρευσαν.

Η Κίνα ήταν μια αχανής χώρα με πλούσιο πολιτισμό, που δεν είχε όμως καταφέρει να εκσυγχρονιστεί. Κατά τον 19ο αιώνα δέχτηκε τις επιθέσεις ισχυρών αποικιακών δυνάμεων —Αγγλίας, Γαλλίας, Ιαπωνίας— χωρίς να μπορέσει να αντιδράσει αποτελεσματικά.

Μια σειρά από στρατιωτικές ήττες, με πρώτο τον πόλεμο του οπίου (1839-1842), υποχρέωσαν την Κίνα να ανοίξει τις αγορές της στους δυτικούς εμπόρους. Παράλληλα:

• Οι Κινέζοι έχασαν από τους Γάλλους τον έλεγχο της Ινδοκίνας το 1885.
• Έχασαν από τους Ιάπωνες τον έλεγχο της Ταϊβάν το 1895.
• Βαθμιαία, η Ρωσία, η Γερμανία, η Μεγάλη Βρετανία και η Γαλλία χώρισαν την Κίνα σε ζώνες επιρροής.

Μορφές αντίδρασης σε αυτή την κατάσταση υπήρξαν:

• Το κίνημα των Τάιπινγκ: αγροτικό, εξισωτικό και αντιδυναστικό κίνημα που συγκλόνισε τη νοτιοανατολική Κίνα κατά τη δεκαετία του 1850.
• Η επανάσταση του 1911, με την οποία καταργήθηκε η μοναρχία και καθιερώθηκε η προεδρική δημοκρατία.

Παρ' όλα αυτά, η κατάσταση δεν άλλαξε ουσιαστικά. Η Κίνα, δείχνοντας μεγάλη δυσκολία στην αποδοχή και αφομοίωση του εκσυγχρονισμού, παρέμεινε εύκολο θήραμα των αποικιοκρατών.

Η Ιαπωνία 🎌

Σε πλήρη αντίθεση με την Κίνα, η Ιαπωνία κατάφερε να αντιμετωπίσει με επιτυχία την πρόκληση του εκσυγχρονισμού. Λίγο μετά τα μέσα του 19ου αιώνα άρχισαν να συντελούνται στη χώρα σημαντικές μεταρρυθμίσεις:

• Το παλαιό, φεουδαλικού τύπου καθεστώς που στηριζόταν σε ισχυρούς ευγενείς γαιοκτήμονες-κυβερνήτες ανατράπηκε.
• Δόθηκε έμφαση στην ανάπτυξη της βιομηχανίας.
• Υιοθετήθηκαν δυτικοί θεσμοί: σύνταγμα, κοινοβουλευτισμός, εκπαίδευση.

Έτσι η Ιαπωνία άρχισε να ενσωματώνεται βαθμιαία στον δυτικό κόσμο.

Η περίπτωση της Ιαπωνίας δείχνει καθαρά τη διαφορά με την Κίνα: ενώ η Κίνα δυσκολεύτηκε να αφομοιώσει τον εκσυγχρονισμό και παρέμεινε θύμα των δυτικών δυνάμεων, η Ιαπωνία αξιοποίησε τις δυτικές μεθόδους και θεσμούς για να μετατραπεί η ίδια σε αποικιακή δύναμη της περιοχής.