Αποικιοκρατία και αποικιακοί ανταγωνισμοί 🌍

Ορισμένα από τα ευρωπαϊκά κράτη που πέτυχαν υψηλούς ρυθμούς καπιταλιστικής ανάπτυξης άρχισαν, από ένα σημείο και έπειτα, να αναζητούν περιοχές και εκτός Ευρώπης για να τις εκμεταλλευτούν. Το φαινόμενο αυτό, άρρηκτα συνδεδεμένο με την ανάπτυξη του καπιταλισμού στη συγκεκριμένη ιστορική φάση, ονομάστηκε ιμπεριαλισμός. Εκφράστηκε με την προσπάθεια απόκτησης αποικιών, δηλαδή με την αποικιοκρατία, και εκδηλώθηκε με ιδιαίτερη ένταση την περίοδο 1870-1914.

Τα αίτια της αποικιοκρατίας 💰

Τα υλικά συμφέροντα έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην εξάπλωση της αποικιοκρατίας. Οι βιομηχανικές επαναστάσεις του 19ου αιώνα εντατικοποίησαν τις ανάγκες της Ευρώπης σε πολύτιμα μέταλλα και πρώτες ύλες. Παράλληλα, τα κεφάλαια απέδιδαν υψηλότερα κέρδη στα υπερπόντια εδάφη απ' ό,τι στην ίδια την ευρωπαϊκή ήπειρο. Σε μια εποχή που το εθνικό συμφέρον μετριόταν με την ισχύ και το κύρος, η θέληση των κυβερνήσεων να οικοδομήσουν απέραντες αποικιακές αυτοκρατορίες αποτελούσε τρόπο ενίσχυσης των ζωτικών δυνάμεων του έθνους, καθώς οι αποικίες παρείχαν στρατιώτες, βάσεις για τον στόλο και πρώτες ύλες για τη βιομηχανία.

Συνοπτικά, τα κύρια αίτια του φαινομένου εντοπίζονται στα εξής:

• Την ανάγκη των εκβιομηχανισμένων κρατών της Ευρώπης να βρουν νέες αγορές για τα βιομηχανικά τους προϊόντα.
• Την αναζήτηση νέων πηγών πρώτων υλών (μεταλλεύματα, μαλλί, βαμβάκι) και καυσίμων (πετρέλαιο).
• Την ανάγκη για νέες περιοχές επένδυσης των κεφαλαίων τους.
• Την εξασφάλιση του ελέγχου των θαλασσών και του απρόσκοπτου εφοδιασμού των πολεμικών πλοίων, μέσω της απόκτησης αποικιών, εμπορικών σταθμών και βάσεων.
• Την ενίσχυση του εθνικού γοήτρου των ισχυρών ευρωπαϊκών κρατών.

Η κοινωνική βάση της αποικιοκρατίας 👥

Σε όλες τις αποικιοκρατικές χώρες, οι πολιτικοί άνδρες και οι ομάδες πίεσης με ιμπεριαλιστικό προσανατολισμό βρήκαν στήριξη σε ισχυρά ρεύματα της κοινής γνώμης, τα οποία απέρρεαν από το μεγάλο εθνικιστικό κύμα του τέλους του 19ου αιώνα. Για πολλούς Ευρωπαίους η αποικιοκρατία επιβεβαίωνε τη δύναμη και το πνεύμα του λαού τους και έδινε διέξοδο στην επιθυμία τους για ισχύ.

Η κοινωνική βάση της αποικιοκρατίας περιλάμβανε τόσο την αστική τάξη όσο και ευρύτερα κοινωνικά στρώματα:

• Η αποικιακή πολιτική υπαγορευόταν, σε μεγάλο βαθμό, από τους αστούς, οι οποίοι ωφελούνταν περισσότερο από αυτήν.
• Υποστηριζόταν όμως και από άλλες κοινωνικές ομάδες, καθώς πολλοί έβλεπαν την οικονομική και κοινωνική τους θέση να ενισχύεται ως αποτέλεσμα της αποικιακής επέκτασης.
• Η κατάκτηση αποικιών επιβεβαίωνε την υποτιθέμενη «ανωτερότητα» των κατακτητών, ενισχύοντας την εθνική τους αυταρέσκεια.

Οι πρωτοπόροι της αποικιοκρατίας ⛪

Πρωτοπόροι της αποικιοκρατίας υπήρξαν οι εξερευνητές, οι χριστιανοί ιεραπόστολοι και οι έμποροι:

• Οι εξερευνητές, αναζητώντας νέες γνώσεις, ανακάλυπταν συχνά νέες περιοχές, τις οποίες καταλάμβαναν στο όνομα της χώρας τους, επεκτείνοντας έτσι την κυριαρχία της.
• Οι ιεραπόστολοι, διαδίδοντας τον χριστιανισμό, προετοίμαζαν το έδαφος για μια μονιμότερη ευρωπαϊκή παρουσία.
• Οι έμποροι, αναζητώντας νέες αγορές, λειτουργούσαν ως εμπροσθοφυλακή των αποικιοκρατών.

Τα εγχειρήματα των ιεραποστόλων είχαν στην αρχή καθαρά θρησκευτικό και ανθρωπιστικό χαρακτήρα: ζητούσαν να κηρύξουν το ευαγγέλιο στους ιθαγενείς πληθυσμούς και να τους προστατεύσουν από την εκμετάλλευση. Ωστόσο, η εγκατάσταση των ιεραποστολών συνοδευόταν γρήγορα από εκείνη του ευρωπαϊκού πολιτισμού, και η ανάγκη προστασίας τους οδηγούσε συχνά τα αποικιακά κράτη να επέμβουν στρατιωτικά σε ορισμένες περιοχές και να εγκαταστήσουν άμεσο ή έμμεσο έλεγχο από τη μητρόπολη.

Οι μέθοδοι αποικιακής πολιτικής ⚔️

Οι μέθοδοι της αποικιοκρατικής πολιτικής ήταν δύο:

1. Η κατάκτηση εδαφών και η καθυπόταξη των κατοίκων τους — πρακτική που εφαρμόστηκε στις περισσότερες περιπτώσεις.
2. Η οικονομική διείσδυση σε ανεξάρτητα κράτη και η μετατροπή τους σε ημιαποικίες — τακτική που εφαρμόστηκε όπου η κατάκτηση ήταν αδύνατη για λόγους διεθνών ισορροπιών (για παράδειγμα, η γερμανική διείσδυση στην Οθωμανική αυτοκρατορία στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα).

Η αποικιακή εξάπλωση 🗺️

Τα ευρωπαϊκά κράτη κατέλαβαν εδάφη στην Ασία και στην Αφρική. Η Αφρική μετατράπηκε, μέσα σε λίγα χρόνια, σε μια μεγάλη αποικία.

Η Μεγάλη Βρετανία

Η Μ. Βρετανία ήταν αναμφισβήτητα η ισχυρότερη αποικιακή δύναμη, με μια τεράστια αποικιακή αυτοκρατορία. Κατείχε:

• Αποικίες με πληθυσμούς κυρίως λευκών (Καναδάς, Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία).
• Αποικίες με πληθυσμούς κυρίως ντόπιων (Ινδία, Πακιστάν, Αφγανιστάν, Νότια Αφρική κ.ά.).
• Διάφορα στρατηγικά σημεία υπό τον έλεγχό της (Γιβραλτάρ, Μάλτα, Κύπρος κ.ά.).

Η Γαλλία και τα υπόλοιπα ευρωπαϊκά κράτη

Η Γαλλία διέθετε αποικίες στην Αφρική (Τυνησία, Αλγερία, Μαρόκο, Σενεγάλη, Μαυριτανία κ.ά.) και στην Άπω Ανατολή, στην Ινδοκίνα (Βιετνάμ, Λάος, Καμπότζη).

Άλλα ευρωπαϊκά κράτη —το Βέλγιο, η Πορτογαλία, η Ισπανία, η Ιταλία, η Ολλανδία και η Γερμανία— διέθεταν μικρότερο αριθμό αποικιών.

Την ίδια εποχή, η Ρωσία, καταλαμβάνοντας και εποικίζοντας ολόκληρη τη βόρεια Ασία, επέκτεινε την κυριαρχία της μέχρι τις ακτές του Ειρηνικού Ωκεανού. Παράλληλα, η Αγγλία και η Γαλλία άρχισαν να διεισδύουν στην Κίνα.

Τα αποτελέσματα της αποικιοκρατίας 📊

Η αποικιακή εξάπλωση επηρέασε καταλυτικά τόσο τις περιοχές που εντάχθηκαν στο αποικιακό σύστημα όσο και την ίδια την Ευρώπη.

Οι επιπτώσεις στις αποικίες

Οι αποικίες σφραγίστηκαν βαθιά από την αποικιοκρατία:

• Ο πλούτος τους λεηλατήθηκε.
• Οι λαοί τους αντιμετωπίστηκαν σαν να ήταν κατώτεροι και μετατράπηκαν σχεδόν σε δούλους.
• Οι πολιτισμοί τους υποτιμήθηκαν.

Παράλληλα, οι αποικιοκράτες μετέφεραν στις αποικίες στοιχεία των δικών τους πολιτισμών: γλώσσες, τεχνολογικά επιτεύγματα (σιδηρόδρομος, ατμόπλοιο), θρησκείες, θεσμούς, ιδεολογίες (φιλελευθερισμός, εθνικισμός, σοσιαλισμός) και τρόπο ζωής. Απέναντι σε αυτή την επέλαση, οι λαοί των αποικιών εκδήλωσαν ποικίλες αντιδράσεις, από την απόλυτη υποταγή έως την επανάσταση.

Οι επιπτώσεις στην Ευρώπη

Τα αποικιοκρατικά κράτη και οι λαοί τους είδαν τη θέση τους να ενισχύεται με την κατάκτηση αποικιών:

• Οι Ευρωπαίοι εκμεταλλεύτηκαν στο έπακρο τις αποικίες, και πολλοί στις ευρωπαϊκές κοινωνίες καρπώθηκαν μέρος αυτού του πλούτου.
• Η Ευρώπη έγινε το κέντρο του κόσμου.
• Οι κατακτήσεις αποικιών θεωρήθηκαν από τους Ευρωπαίους επαρκής απόδειξη της πνευματικής τους ανωτερότητας και της οικονομικής και τεχνολογικής τους παντοδυναμίας.
• Ο ευρωπαϊκός πολιτισμός θεωρήθηκε ανώτερος, και οι Ευρωπαίοι έφτασαν στην πολιτισμική αλαζονεία.
• Σημειώθηκε όξυνση του ανταγωνισμού ανάμεσα στους ίδιους τους αποικιοκράτες: η Γερμανία, έχοντας σημειώσει εκρηκτική οικονομική ανάπτυξη, θεωρούσε ότι είχε αδικηθεί στην αποικιακή διανομή και στρεφόταν εναντίον της Αγγλίας και της Γαλλίας.