Κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις της βιομηχανικής επανάστασης 🏭

Η βιομηχανική επανάσταση δεν άλλαξε μόνο τον τρόπο παραγωγής· έφερε μαζί της βαθιές κοινωνικές και πολιτικές ανακατατάξεις που μεταμόρφωσαν την ευρωπαϊκή κοινωνία στη διάρκεια του 19ου αιώνα.

Πληθυσμιακές μεταβολές 🌍

Η βελτίωση του βιοτικού επιπέδου προκάλεσε στην Ευρώπη, ιδίως μετά το 1850, εντυπωσιακή πληθυσμιακή αύξηση. Ένα μέρος αυτής της αύξησης διοχετεύτηκε στη μετανάστευση:

• Εσωτερική μετανάστευση: πληθυσμός μετακινούνταν προς τις βιομηχανικές πόλεις, πυκνώνοντας τις στρατιές των εργατών. Τότε άρχισαν να δημιουργούνται εργατικά προάστια, κοντά ή και ανάμεσα στα εργοστάσια.
• Εξωτερική μετανάστευση: κατευθυνόταν κυρίως προς τις ΗΠΑ, τον Καναδά και την Αυστραλία, καθώς πολλοί αναζητούσαν καλύτερη τύχη μακριά από τις δύσκολες συνθήκες ζωής στην Ευρώπη.

Κοινωνικοί μετασχηματισμοί 🏛️

Παράλληλα με τις πληθυσμιακές μεταβολές, άλλαζαν ριζικά και τα κοινωνικά δεδομένα. Η κοινωνία διαρθρωνόταν πλέον σε νέες τάξεις, με διαφορετική δύναμη και ρόλο η καθεμία.

Οι αριστοκράτες-μεγαλογαιοκτήμονες

Οι αριστοκράτες-μεγαλογαιοκτήμονες παρέμεναν πανίσχυροι στην ανατολική και μεσογειακή Ευρώπη, καθώς η περιορισμένη διάδοση της βιομηχανίας στις περιοχές αυτές δεν έθιγε τις προϋπάρχουσες κοινωνικές δομές.

Η στάση τους απέναντι στη βιομηχανική οικονομία διέφερε από χώρα σε χώρα:

Οι αστοί: η νέα κυρίαρχη τάξη

Οι αστοί αποτελούσαν πλέον την κυρίαρχη κοινωνική τάξη και διακρίνονταν σε τρεις κατηγορίες:

Οι μεγαλοαστοί συγκροτούσαν την άρχουσα κοινωνική τάξη: διέθεταν πλούτο, υψηλό κοινωνικό κύρος και πολιτική επιρροή, αντικαθιστώντας σταδιακά την παλιά αριστοκρατία στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας.

Οι αγρότες

Οι αγρότες αποτελούσαν την πλειονότητα των Ευρωπαίων κατά τον 19ο αιώνα και ζούσαν υπό εξαιρετικά ασταθείς συνθήκες, εκτεθειμένοι στις διαθέσεις των μεγαλοκτηματιών και στις διακυμάνσεις των τιμών. Πολλοί από αυτούς μετανάστευαν αναζητώντας καλύτερη τύχη.

Οι εργάτες

Ο αριθμός των εργατών —ανδρών, γυναικών και παιδιών— αυξανόταν όσο αναπτυσσόταν η βιομηχανία. Οι συνθήκες εργασίας και ζωής τους ήταν εξαιρετικά σκληρές:

Σοσιαλιστικές θεωρίες 📖

Τα έντονα κοινωνικά προβλήματα που δημιούργησε η βιομηχανική επανάσταση γέννησαν, τον 19ο αιώνα, μια σειρά θεωρίες που τόνιζαν την προτεραιότητα του κοινωνικού συμφέροντος έναντι του ατομικού. Οι θεωρίες αυτές έγιναν γνωστές με τον γενικό όρο σοσιαλισμός.

Ο ουτοπικός σοσιαλισμός

Οι πρώτοι σοσιαλιστές —ο Σαιν Σιμόν, ο Φουριέ, ο Όουεν, ο Μπλαν και ο Προυντόν— μιλούσαν για μια εξιδανικευμένη μορφή κοινωνίας που θα έπρεπε, κατά τη γνώμη τους, να επικρατήσει. Γι' αυτό οι απόψεις τους ονομάστηκαν ουτοπικός σοσιαλισμός.

Ο μαρξισμός

Το 1848 οι Γερμανοί Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Ένγκελς δημοσίευσαν το Κομμουνιστικό Μανιφέστο. Στο κείμενο αυτό διακήρυτταν ανοιχτά ότι οι σκοποί των κομμουνιστών μπορούσαν να πραγματοποιηθούν μόνο με τη βίαιη ανατροπή του κοινωνικού καθεστώτος:

Αργότερα ο Μαρξ δημοσίευσε ένα τρίτομο έργο, Το Κεφάλαιο (Das Kapital), στο οποίο υποστήριζε ότι κύρια αιτία της κοινωνικής αδικίας ήταν το γεγονός πως οι σχετικά ολιγάριθμοι αστοί ήταν ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής.

Κατά τον Μαρξ, η εργατική τάξη έπρεπε να οργανωθεί σε δικό της πολιτικό κόμμα, να ανατρέψει τον καπιταλισμό και να πάρει στα χέρια της τα μέσα παραγωγής. Έτσι θα δημιουργούνταν μια νέα κοινωνία χωρίς τάξεις (αταξική κοινωνία), όπου δεν θα υπήρχε εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. Οι θέσεις αυτές έγιναν γνωστές ως μαρξισμός.

Το εργατικό κίνημα ✊

Το εργατικό κίνημα ήταν όργανο αυτοάμυνας, διαμαρτυρίας και επανάστασης για τους φτωχούς εργαζομένους, αλλά ήταν και κάτι περισσότερο: ήταν τρόπος ζωής. Ο συλλογικός, μαχητικός και ιδεαλιστικός τρόπος ζωής που οι ίδιοι οι εργάτες σφυρηλατούσαν προϋπέθετε το κίνημα, γιατί ο αγώνας ήταν η ουσία του· με τη σειρά του, το κίνημα έδινε στους εργάτες συνοχή και λόγο ύπαρξης.

Η ανάπτυξη του συνδικαλισμού

Οι άθλιες συνθήκες ζωής έκαναν τους εργάτες να ξεσηκώνονται αυθόρμητα. Όμως μόνο μετά το 1830 άρχισαν να διεκδικούν οργανωμένα την ικανοποίηση αιτημάτων τους, όπως η οκτάωρη εργασία, μέσα από τον συνδικαλισμό.

Το 1838 η αγγλική Ένωση Εργατών δημοσίευσε τη Χάρτα του Λαού, με την οποία οι χαρτιστές, όπως ονομάστηκαν τα μέλη της κίνησης αυτής, διατύπωναν πολιτικά αιτήματα, όπως η θέσπιση της καθολικής ψηφοφορίας για τους άνδρες.

Κύριος τρόπος διεκδίκησης ήταν οι απεργίες, που συχνά καταστέλλονταν βίαια.

Στα τέλη του 19ου αιώνα το εργατικό κίνημα είχε πετύχει σημαντικές κατακτήσεις:

• τη μείωση των ωρών εργασίας σε δέκα,
• τη δημιουργία ταμείων ασφάλισης που στήριζαν οικονομικά τους εργάτες σε περίπτωση εργατικού ατυχήματος, ασθένειας ή απόλυσης,
• την υπογραφή συλλογικών συμβάσεων εργασίας με τους εργοδότες, που όριζαν τις κατώτερες αμοιβές και προστάτευαν, σε κάποιο βαθμό, τους εργάτες από την υπερεκμετάλλευση.

Η πολιτική οργάνωση των εργατών

Το 1864 ιδρύθηκε στο Λονδίνο η πρώτη Διεθνής Ένωση Εργατών (πρώτη Διεθνής), η οποία όμως διαλύθηκε το 1876 εξαιτίας διαφωνιών μεταξύ των σοσιαλιστών. Το 1889, στο Παρίσι, ιδρύθηκε η δεύτερη Διεθνής, με τη συμμετοχή μόνο πολιτικών κομμάτων που δέχονταν, τουλάχιστον θεωρητικά, τον μαρξισμό.

Τα επόμενα χρόνια δημιουργήθηκαν σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες σοσιαλιστικά και εργατικά κόμματα. Πολλά από αυτά επιδίωκαν να ανέλθουν στην κυβέρνηση μέσα από εκλογές.

Το κίνημα για τη χειραφέτηση της γυναίκας 🗳️

Στη διάρκεια του 19ου αιώνα πολλές γυναίκες άρχισαν να εργάζονται σε εργοστάσια και άλλες επιχειρήσεις. Έτσι απέκτησαν οικονομική ανεξαρτησία και άρχισαν να διεκδικούν τη νομική και πολιτική τους χειραφέτηση.

Το 1903 η Αγγλίδα Έμελιν Πάνκχορστ ίδρυσε την Κοινωνική και Πολιτική Ένωση Γυναικών, που αγωνιζόταν για την παραχώρηση πολιτικών δικαιωμάτων στις γυναίκες.