Η ωρίμανση της βιομηχανικής επανάστασης 🏭

Το φαινόμενο της βιομηχανικής επανάστασης

Οι πρώτες βιομηχανίες δημιουργήθηκαν στη Μεγάλη Βρετανία γύρω στα 1750-1780. Η διαδικασία αυτή, γνωστή ως εκβιομηχάνιση, είχε συγκεκριμένα γνωρίσματα:

• Εκτεταμένη χρήση νέων τεχνικών μέσων —κυρίως της ατμομηχανής— που περιόριζαν τη χειρωνακτική εργασία, αύξαναν την παραγωγή και μείωναν το κόστος των προϊόντων.
• Αξιοποίηση νέων μορφών ενέργειας, κυρίως του άνθρακα, που ήταν το καύσιμο των ατμομηχανών.
• Εφαρμογή καινοτομιών στη μεταλλουργία.
• Συγκέντρωση των εργαζομένων στα εργοστάσια, δηλαδή το λεγόμενο βιομηχανικό σύστημα.
• Υψηλοί ρυθμοί ανάπτυξης.

Κύριοι πόλοι της εκβιομηχάνισης ήταν η υφαντουργία και η μεταλλουργία.

Από τις αρχές του 19ου αιώνα το φαινόμενο άρχισε να επεκτείνεται, αρχικά στη δυτική Ευρώπη και στη συνέχεια στον υπόλοιπο κόσμο. Η επέκταση αυτή οδήγησε στη μετάβαση από την αγροτική-χειροτεχνική οικονομία στη βιομηχανική οικονομία, προκαλώντας βαθιές οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές αλλαγές.

Η εξάπλωση της βιομηχανικής επανάστασης

Στα μέσα του 19ου αιώνα η εκβιομηχάνιση περιοριζόταν ακόμη σε λίγες περιοχές: στη Μεγάλη Βρετανία, στη βόρεια και ανατολική Γαλλία, στο Βέλγιο, στις Κάτω Χώρες, σε κάποιες περιοχές στις όχθες του ποταμού Ρήνου και σε ορισμένα κέντρα της βόρειας Ιταλίας.

Από τα μέσα του 19ου αιώνα, όμως, το φαινόμενο εξαπλώθηκε με γρήγορους ρυθμούς σε νέες περιοχές της Ευρώπης, καθώς και στις ΗΠΑ, χάρη στην αδιάκοπη πρόοδο των παραδοσιακών βιομηχανικών τομέων —της υφαντουργίας και της μεταλλουργίας.

Νέοι βιομηχανικοί κλάδοι και η σύζευξη επιστήμης-βιομηχανίας

Μετά το 1880 πρωτοπόροι έγιναν νέοι βιομηχανικοί κλάδοι που συνδέονταν στενά με την επιστημονική έρευνα. Γύρω στα μέσα του 19ου αιώνα είχαν ήδη αναπτυχθεί δύο κλάδοι που βασίζονταν σε επαναστατική τεχνολογία: η χημική και η ηλεκτρική βιομηχανία.

Η χημεία πέρασε από τον χώρο του εργαστηρίου στη μαζική παραγωγή. Επαναστατικές επιστημονικές ανακαλύψεις γέννησαν την οργανική χημεία και επέτρεψαν την παραγωγή μεγάλων ποσοτήτων συνθετικών βαφών, λιπασμάτων, πλαστικών υλών και εκρηκτικών, όπως η δυναμίτιδα. Χάρη στη χημεία αναπτύχθηκαν επίσης οι βιομηχανίες φαρμάκων, ψυγείων, φωτογραφικών και κινηματογραφικών ειδών. Πρωτοπόρος στον τομέα αυτόν αναδείχτηκε η Γερμανία.

Παράλληλα, ο ηλεκτρισμός αποτέλεσε ίσως την κυριότερη καινοτομία του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, τόσο ως πηγή ενέργειας για τους ηλεκτρικούς κινητήρες όσο και ως μέσο φωτισμού, καθώς άρχισε να αντικαθιστά το φωταέριο και τις λάμπες πετρελαίου. Την εποχή αυτή επινοήθηκαν ο ηλεκτρικός λαμπτήρας πυρακτώσεως, καθώς και μέθοδοι μετατροπής της ενέργειας των υδάτων σε ηλεκτρική ενέργεια και μεταφοράς της σε μεγάλες αποστάσεις.

Η σύνδεση επιστήμης και βιομηχανίας άλλαξε και τον ρόλο των ανθρώπων της γνώσης: ο επιστήμονας-καθηγητής έγινε πολύ πιο σημαντική μορφή για τη βιομηχανία απ' ό,τι στο παρελθόν, ενώ το ερευνητικό εργαστήριο έγινε αναπόσπαστο στοιχείο της βιομηχανικής ανάπτυξης. Συνέπεια αυτής της διείσδυσης της επιστήμης στη βιομηχανία ήταν ότι το εκπαιδευτικό σύστημα έγινε όλο και πιο ζωτικό για τη βιομηχανική ανάπτυξη — η εκπαίδευση των εργατών και των στελεχών άρχισε να θεωρείται προϋπόθεση της οικονομικής προόδου.

Η επανάσταση στις συγκοινωνίες και στις επικοινωνίες

Οι πρόοδοι στις συγκοινωνίες και στις επικοινωνίες επιτάχυναν τη βιομηχανική ανάπτυξη.

Ο σιδηρόδρομος και το ατμόπλοιο

Όλα άρχισαν με τον σιδηρόδρομο. Το 1825 ο Άγγλος μηχανικός Στίβενσον κίνησε την πρώτη ατμάμαξα στη σιδηροδρομική γραμμή Λίβερπουλ-Μάντσεστερ. Το επίτευγμα ήταν τεράστιο, αν σκεφτεί κανείς ότι έως τότε τα χερσαία μέσα μεταφοράς λίγο διέφεραν από εκείνα της αρχαιότητας.

Ξεκίνησε έτσι μια διαδικασία συνεχών βελτιώσεων του σιδηροδρόμου, που έφτασε στα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι την κατασκευή ηλεκτροκίνητων τραμ και αστικών υπόγειων ηλεκτρικών σιδηροδρόμων, δηλαδή του μετρό.

Η χρησιμοποίηση της ατμομηχανής για την κίνηση στη θάλασσα οδήγησε στο σιδερένιο ατμόπλοιο, που αντικατέστησε βαθμιαία το ξύλινο ιστιοφόρο πλοίο. Ο χρόνος και το κόστος του ταξιδιού μειώθηκαν θεαματικά. Ο σιδηρόδρομος και το ατμόπλοιο έγιναν τα σύμβολα της βιομηχανικής ανάπτυξης, τα σύμβολα της νέας εποχής.

Ο σιδηρόδρομος, ειδικότερα, θεωρήθηκε από τους συγχρόνους κινητήρια δύναμη ολόκληρου του πολιτισμού: με τη γρήγορη βελτίωση των εργαλείων παραγωγής και την απεριόριστη διευκόλυνση των συγκοινωνιών, θεωρούνταν ότι εξαναγκάζει ακόμη και τα πιο απομακρυσμένα έθνη να υιοθετήσουν τον νέο, αστικό τρόπο παραγωγής, αν δεν ήθελαν να μείνουν πίσω — διαμορφώνοντας έναν κόσμο φτιαγμένο «κατ' εικόνα» της νέας βιομηχανικής τάξης.

Αυτοκίνητο και αεροπλάνο

Στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, η εξέλιξη των κινητήρων και η ενσωμάτωσή τους σε οχήματα οδήγησε στη δημιουργία του αυτοκινήτου, αλλά και στον πειραματισμό για τη δημιουργία ιπτάμενων μηχανών, των πρώτων αεροπλάνων. Παράλληλα, το καύσιμο των κινητήρων, το πετρέλαιο, άρχιζε να αποκτά μεγάλη αξία και σημασία.

Το δίκτυο επικοινωνιών

Παράλληλα με τις συγκοινωνίες, εξελίχθηκε και η επανάσταση των μέσων μετάδοσης του ήχου σε μεγάλες αποστάσεις —ο ηλεκτρικός τηλέγραφος, το τηλέφωνο, ο ασύρματος τηλέγραφος— που είχε ξεκινήσει από το πρώτο μισό του 19ου αιώνα και συνεχιζόταν, κάνοντας ευκολότερη την επικοινωνία.

Έτσι, άρχισε να διαμορφώνεται ένα δίκτυο μεταφορών και επικοινωνιών που αγκάλιαζε βαθμιαία όλη τη Γη, ενσωματώνοντας συνεχώς νέες περιοχές, οι οποίες εντάσσονταν μέρα με την ημέρα στο νέο οικονομικό σύστημα.

Οικονομικός φιλελευθερισμός και καπιταλισμός

Ο νέος τρόπος οργάνωσης της οικονομίας ονομάστηκε οικονομία της ελεύθερης αγοράς, ή καπιταλισμός, ή κεφαλαιοκρατία. Ιδεολογική βάση του νέου συστήματος υπήρξε ο οικονομικός φιλελευθερισμός. Σύμφωνα με αυτόν, οι επιχειρηματίες είχαν το δικαίωμα να πράττουν ό,τι έκριναν οι ίδιοι αναγκαίο προκειμένου να κερδίζουν· το ατομικό συμφέρον θεωρούνταν σημαντικότερο από το κοινωνικό.

Μετοχές, τράπεζες και μεγάλες επιχειρήσεις

Η ανάγκη συγκέντρωσης τεράστιων κεφαλαίων για την ίδρυση μεγάλων βιομηχανιών οδήγησε στη δημιουργία εταιρειών με τη συμμετοχή πολλών κεφαλαιούχων. Το κεφάλαιο αυτών των επιχειρήσεων εκφραζόταν σε μετοχές. Κάθε κεφαλαιούχος, ανάλογα με το ποσοστό συμμετοχής του στην εταιρεία, κατείχε έναν αριθμό μετοχών.

Την ίδια εποχή δημιουργήθηκαν μεγάλες τράπεζες, οι οποίες συγκέντρωναν κεφάλαια και τα δάνειζαν σε επιχειρηματίες με τόκο.

Η ανάγκη μείωσης του κόστους παραγωγής προκάλεσε συγχωνεύσεις επιχειρήσεων και οδήγησε στη δημιουργία ολιγοπωλίων και μονοπωλίων — δηλαδή τεράστιων επιχειρήσεων που κατόρθωναν να επικρατήσουν μόνες τους στην αγορά.

Οι πρώτες κρίσεις και η αμφισβήτηση του φιλελευθερισμού

Παράλληλα, άρχισαν να ξεσπούν περιοδικά οικονομικές κρίσεις, όταν η αγορά αδυνατούσε να απορροφήσει την παραγωγή. Στο πλαίσιο αυτό, άρχισε να αμφισβητείται ο απόλυτος οικονομικός φιλελευθερισμός και να συζητείται η κρατική παρέμβαση στην οικονομία.

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό της περιόδου ήταν η σταδιακή διαμόρφωση μιας πραγματικής μαζικής αγοράς: με την αύξηση του πληθυσμού, την αστικοποίηση και την άνοδο των πραγματικών εισοδημάτων, η κατανάλωση —που παλαιότερα περιοριζόταν κυρίως στα βασικά είδη επιβίωσης— άρχισε να επιβάλλεται και στις βιομηχανίες παραγωγής καταναλωτικών αγαθών ευρύτερου κοινού. Αυτή η τάση προς τη μαζική κατανάλωση αποδείχθηκε μακροπρόθεσμα πιο σημαντική από την αύξηση της κατανάλωσης των πλουσιότερων στρωμάτων, καθώς άνοιξε τον δρόμο σε προϊόντα φτιαγμένα για τον μέσο καταναλωτή και όχι μόνο για μια μικρή, εύπορη μειονότητα.