Τα επαναστατικά κύματα του 1830 και του 1848 στην Ευρώπη 🌊

Οι επαναστάσεις του 1830

Γύρω στα 1830 μια σειρά επαναστάσεων συγκλόνισε την Ευρώπη δυτικά της Ρωσίας.

Η επανάσταση στη Γαλλία

Η επανάσταση στη Γαλλία στρεφόταν εναντίον του βασιλιά Καρόλου Ι', ο οποίος επιχείρησε να αποδώσει στους αριστοκράτες και στην εκκλησία κάποια από τα προνόμια που είχαν πριν από το 1789. Η μεγαλοαστική τάξη και τα λαϊκά στρώματα αντέδρασαν έντονα. Η κρίση κορυφώθηκε όταν ο αυταρχικός Κάρολος Ι' διέλυσε τη Βουλή (Μάρτιος 1830), περιόρισε δραστικά τα εκλογικά δικαιώματα των αστών και επέβαλε αυστηρή λογοκρισία.

Αμέσως, πλήθη λαού, με επικεφαλής ριζοσπάστες δημοκρατικούς, έστησαν οδοφράγματα στους δρόμους του Παρισιού, εξαναγκάζοντας τον Κάρολο Ι' σε παραίτηση και αξιώνοντας την εγκαθίδρυση αβασίλευτης δημοκρατίας. Οι φιλελεύθεροι αστοί, όμως, που έλεγχαν την κατάσταση, ευνόησαν την άνοδο στον θρόνο του μετριοπαθούς βασιλιά Λουδοβίκου-Φιλίππου.

Η επανάσταση στο Βέλγιο

Το Βέλγιο ήταν τμήμα του Βασιλείου των Κάτω Χωρών. Η επανάσταση εκεί προκλήθηκε κυρίως επειδή ο βασιλιάς Γουλιέλμος Α' της Οράγγης ευνοούσε τα ολλανδικά οικονομικά συμφέροντα σε βάρος των βελγικών. Ενισχύθηκε επίσης από τις θρησκευτικές διαφορές που υπήρχαν ανάμεσα στους προτεστάντες Ολλανδούς και τους καθολικούς Βέλγους. Έτσι, οι Βέλγοι επαναστάτησαν και ίδρυσαν το ανεξάρτητο βασίλειο του Βελγίου το 1830.

Η επανάσταση στην Πολωνία

Η επανάσταση στην Πολωνία ξεκίνησε με κύριο αίτημα την ανεξαρτησία από τη Ρωσία, τμήμα της οποίας ήταν έως τότε τα πολωνικά εδάφη. Η επέμβαση όμως ισχυρών ρωσικών δυνάμεων και οι διαφωνίες μεταξύ των επαναστατών οδήγησαν τελικά στην αποτυχία της επανάστασης και στην επιβολή ενός ιδιαίτερα αυταρχικού καθεστώτος.

Τα κίνητρα των επαναστατών του 1848

Όσοι συμμετείχαν στις επαναστάσεις του 1848 αντλούσαν τα κίνητρά τους από το φαινομενικά ανεξάντλητο οπλοστάσιο ιδεών που κληροδότησε η γαλλική επανάσταση. Αυτό που κυρίως παρακινούσε ακόμη τους λαούς ήταν δύο μεγάλες διεκδικήσεις που είχαν καταπνιγεί από τους πρωτεργάτες του συνεδρίου της Βιέννης: ο φιλελευθερισμός και ο εθνικισμός.

Άρχισαν, ωστόσο, να διαφαίνονται, κυρίως στη Γαλλία και την Ιταλία, νέες επιδιώξεις με κοινωνικό χαρακτήρα, που προβάλλονταν από ένα στρώμα του πληθυσμού του οποίου η σημασία αύξανε μαζί με τις προόδους της εκβιομηχάνισης: τους εργάτες. Όπως σημειώνουν οι ιστορικοί S. Berstein και P. Milza, «καθένας αντλεί τα κίνητρα που ταιριάζουν στη δράση του από το κατά τα φαινόμενα ανεξάντλητο οπλοστάσιο των ιδεών που κληροδοτήθηκαν από τη γαλλική επανάσταση».

Οι επαναστάσεις του 1848

Λίγα χρόνια αργότερα, στα 1848, ξέσπασαν νέες επαναστάσεις με ποικίλα αίτια.

• Οικονομικά και κοινωνικά αίτια: σχετίζονταν με τη σταθερή πτώση του βιοτικού επιπέδου των λαϊκών στρωμάτων σε πολλές περιοχές της Ευρώπης, ήδη από τη δεκαετία του 1820, με αποτέλεσμα την ανάπτυξη γενικευμένης κοινωνικής δυσαρέσκειας.
• Εθνικά αίτια: συνδέονταν με την ανάδυση των εθνικών ιδεών στην Ευρώπη και την επιδίωξη πολλών ευρωπαϊκών εθνών να δημιουργήσουν ανεξάρτητα κράτη.
• Πολιτικά αίτια: προέκυπταν από τις διαρκώς αυξανόμενες απαιτήσεις των ευρωπαϊκών κρατών από τους υπηκόους τους (αύξηση της φορολογίας, καθιέρωση της υποχρεωτικής στράτευσης κ.ά.), αλλά και από την ενίσχυση των πολιτικών δυνάμεων που επιδίωκαν την ανατροπή των αποφάσεων του συνεδρίου της Βιέννης.

Η επανάσταση στη Γαλλία

Η επανάσταση στη Γαλλία πυροδοτήθηκε από ριζοσπάστες δημοκρατικούς που απαιτούσαν κοινωνικές και πολιτικές μεταρρυθμίσεις και εξανάγκασε τον βασιλιά σε παραίτηση. Σχηματίστηκε δημοκρατική κυβέρνηση, με τη συμμετοχή τόσο μετριοπαθών όσο και ριζοσπαστών, που παραχώρησε πολιτικά δικαιώματα σε όλους τους άνδρες και πήρε μέτρα οικονομικής ανακούφισης των λαϊκών τάξεων.

Ωστόσο, οι εκλογές που έγιναν τον Απρίλιο του 1848 έδωσαν την πλειοψηφία στους μετριοπαθείς φιλελεύθερους, οι οποίοι συνέλαβαν τους ηγέτες των ριζοσπαστών και κατάργησαν τα κοινωνικά μέτρα της προηγούμενης κυβέρνησης. Το αποτέλεσμα ήταν να ξεσπάσει, το καλοκαίρι του 1848, ένας αληθινός κοινωνικός πόλεμος που τελείωσε με τη συντριβή των ριζοσπαστικών δυνάμεων.

Η κυριαρχία των μετριοπαθών φιλελεύθερων επιβεβαιώθηκε με την εκλογή ως προέδρου της Γαλλίας του πρίγκιπα Λουδοβίκου-Ναπολέοντα Βοναπάρτη, την αφαίρεση των πολιτικών δικαιωμάτων από τους εργάτες και τον περιορισμό της ελευθεροτυπίας.

Το κύριο μέτωπο της κοινωνικής αντιπαράθεσης μετατοπίστηκε οριστικά: από εδώ και πέρα οι κύριοι κοινωνικοί αντίπαλοι δεν θα ήταν πια οι ευγενείς και οι αστοί, αλλά οι αστοί και οι εργάτες.

Τα κοινά χαρακτηριστικά των επαναστάσεων του 1848

Ο ιστορικός E.J. Hobsbawm περιγράφει το κοινό μοτίβο των επαναστάσεων του 1848 σε όλη την Ευρώπη: «Πρώτα απ' όλα, όλες [οι επαναστάσεις] πέτυχαν και απέτυχαν γρήγορα και, στις περισσότερες περιπτώσεις, ολοκληρωτικά. Στους πρώτους λίγους μήνες όλες οι κυβερνήσεις στην επαναστατημένη ζώνη σαρώθηκαν ή παρέλυσαν. Όλες κατέρρευσαν ή παραιτήθηκαν ουσιαστικά χωρίς αντίσταση. Ωστόσο, μέσα σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα η επανάσταση είχε χάσει την πρωτοβουλία σχεδόν παντού». Κατά τον ίδιο ιστορικό, όλες οι επαναστάσεις είχαν και ένα άλλο κοινό σημείο, που σε μεγάλο βαθμό εξηγεί την αποτυχία τους: ήταν, πραγματικά ή εν σπέρματι, κοινωνικές επαναστάσεις των φτωχών εργαζομένων.

Η επανάσταση στην Αυστρία

Η επανάσταση στην Αυστρία προκάλεσε αρχικά την παραίτηση και τη φυγή από τη Βιέννη του αυταρχικού πρωθυπουργού Μέτερνιχ, καθώς και την παραίτηση του αυτοκράτορα Φερδινάνδου. Ωστόσο, οι αντιθέσεις ανάμεσα στους μετριοπαθείς φιλελεύθερους, που συμμετείχαν στην κυβέρνηση, και τους ριζοσπάστες δημοκρατικούς, που αξίωναν μεταρρυθμίσεις, οδήγησαν σε νέα επανάσταση (Οκτώβριος 1848), η οποία καταπνίγηκε.

Η επανάσταση των Ούγγρων

Η επανάσταση των Ούγγρων ήταν η σημαντικότερη μιας σειράς επαναστάσεων (μαζί με τη Βοημία και την Ιταλία) που εκδηλώθηκαν στην επικράτεια της Αυστρίας, ευνοημένες από τον γενικότερο επαναστατικό αναβρασμό. Με επικεφαλής τον Λάγιος Κόσουτ, οι επαναστάτες κήρυξαν την ανεξαρτησία της Ουγγαρίας, σχημάτισαν κυβέρνηση και θέσπισαν νόμους. Τελικά, όμως, και αυτή η επανάσταση καταπνίγηκε.

Η επανάσταση στην Πρωσία και το γερμανικό ζήτημα

Η επανάσταση στην Πρωσία άρχισε με εξέγερση στο Βερολίνο. Αμέσως, ο βασιλιάς Φρειδερίκος Γουλιέλμος Γ' υποσχέθηκε παραχώρηση συντάγματος. Παράλληλα, καθώς δυνάμωναν οι φωνές που υποστήριζαν την ενοποίηση του γερμανικού χώρου, συγκροτήθηκε η συνέλευση της Φρανκφούρτης.

Σε αυτή τη συνέλευση διαμορφώθηκαν δύο ρεύματα:

• το ένα υποστήριζε τη δημιουργία μιας Μεγάλης Γερμανίας, με τη συμμετοχή και της Αυστρίας
• το άλλο υποστήριζε τη συγκρότηση μιας Μικρής Γερμανίας, υπό την καθοδήγηση της Πρωσίας

Αν και η πλειοψηφία της συνέλευσης τάχθηκε με τη δεύτερη άποψη, η αντίδραση της Αυστρίας εμπόδισε τη δημιουργία ενός ενιαίου γερμανικού κράτους.

Μια αποτίμηση των επαναστάσεων του 1848

Τα επαναστατικά κινήματα του 1848 ονομάστηκαν «η άνοιξη των λαών» και επηρέασαν ουσιαστικά το πολιτικό τοπίο της Ευρώπης. Η μεγαλοαστική τάξη, ο αληθινός κερδισμένος, αύξησε στα περισσότερα κράτη τον βαθμό συμμετοχής της στη διαχείριση της πολιτικής εξουσίας.

Η πολιτική κληρονομιά των επαναστάσεων του 1848

Οι επαναστάσεις του 1848 φανέρωσαν καθαρά ότι οι μεσαίες τάξεις, ο φιλελευθερισμός, η πολιτική δημοκρατία, ο εθνικισμός, ακόμα και οι εργατικές τάξεις, αποτελούσαν πια μόνιμα στοιχεία του πολιτικού σκηνικού. Όπως σημειώνει ο E.J. Hobsbawm, «η ήττα των επαναστάσεων μπορεί να τα έκανε προσωρινά αφανή, αλλά όταν ξαναπρόβαλλαν θα καθόριζαν τη δράση ακόμα και εκείνων των πολιτικών που έτρεφαν τις λιγότερες συμπάθειες γι' αυτά».