Ελληνική επανάσταση και Ευρώπη 🌍
Από τις πρώτες κιόλας μέρες του Αγώνα, οι επαναστατημένοι Έλληνες αναζήτησαν τη συμπαράσταση των Ευρωπαίων ηγετών και λαών. Στις πρώτες προκηρύξεις της επανάστασης, αλλά και στη Διακήρυξη της Α΄ Εθνοσυνέλευσης, τονιζόταν ότι η ελληνική επανάσταση δεν είχε στόχο την κοινωνική ανατροπή, αλλά ότι επρόκειτο για έναν εθνικό αγώνα με αποκλειστικό σκοπό την ελευθερία.
Χαρακτηριστική είναι η έκκληση του Αχαϊκού Διευθυντηρίου προς τους ξένους προξένους στην Πάτρα, λίγο μετά την έναρξη της επανάστασης: οι Έλληνες δήλωναν αποφασισμένοι «ή ν' αποθάνωμεν όλοι, ή να ελευθερωθώμεν», ζητούσαν τα δίκαιά τους και εξέφραζαν την πεποίθηση ότι τα χριστιανικά βασίλεια της Ευρώπης, γνωρίζοντας τη δικαιοσύνη του αιτήματός τους και θυμούμενα την προσφορά των αρχαίων προγόνων στην ανθρωπότητα, θα τους συνέδραμαν και θα τους έθεταν υπό την προστασία τους.
Παρά τις ελπίδες των Ελλήνων, η κατάσταση στην Ευρώπη δεν ήταν ευνοϊκή για την υποστήριξη επαναστάσεων. Οι μεγάλες δυνάμεις (Αγγλία, Ρωσία, Αυστρία, Πρωσία) είχαν μόλις νικήσει τον Ναπολέοντα και επιδίωκαν να διαμορφώσουν ισορροπίες που θα απέτρεπαν νέους πολέμους μεγάλης κλίμακας. Η Ευρώπη βίωνε την περίοδο της Παλινόρθωσης, δηλαδή μια προσπάθεια αποκατάστασης της παλιάς τάξης πραγμάτων. Σε αυτό το κλίμα, η ελληνική επανάσταση αντιμετωπίστηκε από τους Ευρωπαίους διπλωμάτες απλώς ως ένα ακόμη πρόβλημα, μία από τις πτυχές του λεγόμενου ανατολικού ζητήματος, δηλαδή του συνόλου των διεθνών ανταγωνισμών γύρω από το μέλλον της εδαφικής κυριαρχίας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η αρνητική στάση των Δυνάμεων στα πρώτα χρόνια (1821-1822) 🚫
Κατά τα δύο πρώτα χρόνια της επανάστασης, οι Δυνάμεις (Αγγλία, Ρωσία, Αυστρία, Γαλλία, Πρωσία) κράτησαν σταθερά αρνητική στάση απέναντί της. Η πολιτική τους καθορίστηκε, πέρα από τα επιμέρους συμφέροντα της κάθε χώρας, από την κοινή τους επιθυμία να αποτρέψουν τη διάλυση του οθωμανικού κράτους, καθώς φοβούνταν ότι κάτι τέτοιο θα προκαλούσε νέες διενέξεις μεταξύ τους.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της στάσης ήταν η αντίδραση της Ρωσίας: όταν ο Αλέξανδρος Υψηλάντης κήρυξε την επανάσταση στις Ηγεμονίες και προσπάθησε να εξασφαλίσει τη ρωσική υποστήριξη, η Ρωσία όχι μόνο δεν ανταποκρίθηκε, αλλά καταδίκασε την ελληνική επανάσταση. Χρειάστηκαν καθοριστικές παρεμβάσεις του Ιωάννη Καποδίστρια, ο οποίος τότε υπηρετούσε ως υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας, προκειμένου να διαμορφωθεί μια κάπως πιο ευνοϊκή ρωσική και ευρωπαϊκή πολιτική απέναντι στους επαναστατημένους Έλληνες.
Η κατάσταση άρχισε να αλλάζει το 1823, όταν ο νέος Άγγλος υπουργός Εξωτερικών, Τζορτζ Κάνιγκ, εκτίμησε ότι ένα δυναμικό ελληνικό κράτος θα μπορούσε να λειτουργήσει ως χρήσιμος σύμμαχος της Αγγλίας στη νοτιοανατολική Μεσόγειο. Αναθεώρησε έτσι την πολιτική της χώρας του και αναγνώρισε τους Έλληνες ως εμπόλεμη δύναμη.
Ο ανταγωνισμός των Δυνάμεων και τα «κόμματα» ⚖️
Η αγγλική μεταστροφή ανησύχησε τη Ρωσία, η οποία φοβήθηκε ότι θα έχανε την επιρροή της στους Έλληνες. Έτσι, στις αρχές του 1824, η Ρωσία γνωστοποίησε το σχέδιο των τριών τμημάτων, που προέβλεπε τη δημιουργία τριών αυτόνομων ελληνικών ηγεμονιών. Το σχέδιο όμως απορρίφθηκε τόσο από τον σουλτάνο όσο και από τους ίδιους τους Έλληνες.
Η αγγλική στροφή ενίσχυσε την επιρροή της Αγγλίας ανάμεσα στους Έλληνες. Στο πλαίσιο αυτό, η κυβέρνηση Κουντουριώτη προχώρησε στη σύναψη δύο δανείων με αγγλικές τράπεζες, το 1824 και το 1825. Λίγο αργότερα, το 1825, η δυσχερής θέση στην οποία είχε περιέλθει η επανάσταση εξαιτίας της επέμβασης του αιγυπτιακού στρατού διευκόλυνε τους αγγλόφιλους να πείσουν τους περισσότερους Έλληνες ηγέτες να υπογράψουν την πράξη προστασίας, ένα έγγραφο με το οποίο ζητούσαν από την Αγγλία να αναλάβει την προστασία τους. Από τους λίγους που αρνήθηκαν να την υπογράψουν ήταν ο Δημήτριος Υψηλάντης.
Καθώς η Αγγλία, η Ρωσία και η Γαλλία αναμειγνύονταν ολοένα και περισσότερο στα ελληνικά πράγματα, πολλοί Έλληνες πείστηκαν ότι η λύση θα ερχόταν τελικά από τις ίδιες τις Δυνάμεις. Έτσι, ανάμεσα στο 1823 και το 1825, δημιουργήθηκαν πολιτικές ομάδες που ταυτίζονταν με τα συμφέροντα των ξένων δυνάμεων: το αγγλικό κόμμα, με επικεφαλής τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, το γαλλικό κόμμα, με ηγέτη τον Ιωάννη Κωλέττη, και το ρωσικό κόμμα, με αρχηγούς τον Ανδρέα Μεταξά και τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη.
Το κίνημα του φιλελληνισμού ❤️
Παράλληλα με τις κινήσεις της επίσημης διπλωματίας, αναπτυσσόταν τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Αμερική ο φιλελληνισμός, ένα κίνημα συμπαράστασης στους Έλληνες. Βασικοί παράγοντες που το γέννησαν ήταν ο φιλελευθερισμός και ο επαναστατικός ριζοσπαστισμός που είχε σπείρει η γαλλική επανάσταση. Ως πολιτική στάση, ο φιλελληνισμός στρεφόταν τόσο εναντίον της οθωμανικής απολυταρχίας όσο και εναντίον της Ιερής Συμμαχίας, και αποτέλεσε μία από τις κορυφαίες στιγμές του πολιτικού Ρομαντισμού του 19ου αιώνα.
Ο φιλελληνισμός ευνοήθηκε επίσης από τον θαυμασμό των Ευρωπαίων για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, από τον αποτροπιασμό τους για τις βιαιότητες των Τούρκων εναντίον άμαχων Ελλήνων, καθώς και από τη συγκίνηση που προκαλούσαν οι ελληνικές επιτυχίες στο πεδίο της μάχης. Βέβαια, υπήρχαν και κάποιοι που, ενώ παρουσιάζονταν ως φιλέλληνες, στην πραγματικότητα συμπεριφέρονταν τυχοδιωκτικά, ενδιαφερόμενοι μόνο για χρήματα και αξιώματα.
Ενδεικτική της πνευματικής απήχησης του φιλελληνισμού είναι η περίπτωση του ριζοσπάστη Βρετανού ποιητή Σέλεϊ, ο οποίος, μόλις έμαθε για την έκρηξη της ελληνικής επανάστασης, συνέθεσε το λυρικό δράμα «Hellas». Στον πρόλογό του έγραφε: «Είμαστε όλοι Έλληνες. Οι νόμοι μας, η φιλολογία μας, η θρησκεία μας, οι τέχνες μας έχουν όλα τις ρίζες τους στην Ελλάδα». Ο πρώτος εκδότης του έργου αφαίρεσε από τον πρόλογο μια εκτενή παράγραφο στην οποία ο ποιητής τόνιζε ότι επρόκειτο για «την εποχή του πολέμου των καταπιεσμένων εναντίον των καταπιεστών». Έχει υποστηριχθεί ότι το «Hellas» αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για τον Διονύσιο Σολωμό, όταν συνέθεσε τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν», που αργότερα έγινε ο εθνικός ύμνος των Ελλήνων.
Ο φιλελληνισμός πρόσφερε στους Έλληνες τόσο οικονομική ενίσχυση (χρήματα, εφόδια) όσο και ηθική συμπαράσταση, με ποικίλες εκδηλώσεις υποστήριξης. Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στους φιλέλληνες που συμμετείχαν προσωπικά στον Αγώνα και στις προσπάθειες συγκρότησης ελληνικού κράτους· πολλοί από αυτούς έχασαν τη ζωή τους πολεμώντας για την ελευθερία των Ελλήνων.
Ο Άγγλος λόρδος Μπάιρον (Βύρωνας), ένας από τους πιο γνωστούς φιλέλληνες, πέθανε στο πολιορκημένο Μεσολόγγι το 1824, αφού είχε σπεύσει προσωπικά να στηρίξει τον ελληνικό Αγώνα.
Προς την ίδρυση ανεξάρτητου ελληνικού κράτους (1826-1830) 🏛️
Μετά το 1826, οι Δυνάμεις φάνηκαν πλέον αποφασισμένες να λύσουν το ελληνικό ζήτημα. Με τη συνθήκη του Λονδίνου (6 Ιουλίου 1827), που υπέγραψαν η Αγγλία, η Ρωσία και η Γαλλία, προβλεπόταν η ίδρυση αυτόνομου ελληνικού κράτους. Η άρνηση του σουλτάνου να αποδεχτεί αυτή τη ρύθμιση προκάλεσε την ένοπλη επέμβαση των τριών Δυνάμεων: στη ναυμαχία του Ναβαρίνου (8 Οκτωβρίου 1827) οι στόλοι της Αγγλίας, της Ρωσίας και της Γαλλίας συνέτριψαν τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο.
Η νέα τουρκική ήττα, αυτή τη φορά στον ρωσοτουρκικό πόλεμο που ακολούθησε (1828-1829), ανάγκασε τον σουλτάνο να αποδεχτεί όλες τις μέχρι τότε αποφάσεις των Δυνάμεων σχετικά με το ελληνικό ζήτημα, με τη συνθήκη της Αδριανούπολης (14 Σεπτεμβρίου 1829). Καθώς η Ρωσία φαινόταν έτοιμη να αποκομίσει μόνη της όλα τα διπλωματικά οφέλη από τη διευθέτηση του ελληνικού ζητήματος, η Αγγλία και η Γαλλία πρότειναν τη δημιουργία ενός πλήρως ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.
Στις 22 Ιανουαρίου / 3 Φεβρουαρίου 1830 (με το νέο ημερολόγιο), η Αγγλία, η Ρωσία και η Γαλλία υπέγραψαν το πρωτόκολλο της Ανεξαρτησίας, την πρώτη επίσημη διεθνή διπλωματική πράξη που αναγνώρισε την Ελλάδα ως κράτος κυρίαρχο και ανεξάρτητο.
Σύμφωνα με τη συμφωνία, το ελληνικό κράτος θα εκτεινόταν νότια της συνοριακής γραμμής που όριζαν οι ποταμοί Αχελώος και Σπερχειός — σύνορα που αργότερα θα άλλαζαν. Παράλληλα, οι Δυνάμεις επέλεξαν τον πρίγκιπα Λεοπόλδο του Σαξ-Κόμπουργκ ως ηγεμόνα της Ελλάδας, ο οποίος όμως τελικά δεν αποδέχτηκε την εκλογή του.
Η ελληνική επανάσταση στο ευρωπαϊκό πολιτικό τοπίο της εποχής της 🔍
Ανάμεσα στα επαναστατικά κινήματα που ξέσπασαν στην Ευρώπη τα χρόνια 1820-1822, μόνο η ελληνική επανάσταση κατόρθωσε τελικά να επιβληθεί και να οδηγήσει στη δημιουργία ανεξάρτητου κράτους. Αυτό αποδίδεται εν μέρει στην ικανότητά της να αποκτήσει μορφή γνήσιας λαϊκής επανάστασης και εν μέρει στην ευνοϊκή διπλωματική συγκυρία που διαμορφώθηκε σταδιακά. Όπως έχει επισημανθεί από ιστορικούς που μελέτησαν την εποχή των επαναστάσεων, η Ελλάδα έγινε έτσι πηγή έμπνευσης για τον διεθνή φιλελευθερισμό.
Την ίδια περίοδο ξέσπασαν και άλλα επαναστατικά κινήματα στην Ευρώπη, τα οποία όμως καταπνίγηκαν από τις συντηρητικές δυνάμεις της Παλινόρθωσης. Η ελληνική επανάσταση ξεχώρισε ως η μοναδική που κατάφερε να πετύχει τον στόχο της — την ίδρυση ανεξάρτητου κράτους — μέσα σε ένα ευρωπαϊκό περιβάλλον γενικά εχθρικό προς τα επαναστατικά κινήματα.