Πρώτες προσπάθειες των επαναστατημένων Ελλήνων για συγκρότηση κράτους 🏛️

Καθώς η Επανάσταση του 1821 εξελισσόταν, οι Έλληνες αντιλήφθηκαν ότι δεν αρκούσε μόνο ο πολεμικός αγώνας κατά των Οθωμανών. Χρειαζόταν ανεφοδιασμός των στρατευμάτων, πολιτική οργάνωση των περιοχών που απελευθερώνονταν και διαχείριση των εθνικών γαιών, δηλαδή των πρώην οθωμανικών περιουσιών που είχαν πλέον περάσει στον έλεγχο των επαναστατών. Η προσπάθεια συγκρότησης κράτους ήταν εξίσου κρίσιμη με τις μάχες, αφού χωρίς οργάνωση ο Αγώνας κινδύνευε να καταρρεύσει από εσωτερικές διαμάχες.

Οι τοπικοί οργανισμοί 🗺️

Για να καλυφθούν αυτές οι ανάγκες, δημιουργήθηκαν οι τοπικοί οργανισμοί: πολιτικοί σχηματισμοί τοπικού χαρακτήρα, ένα είδος τοπικών κυβερνήσεων. Τους περισσότερους τους έλεγχαν προεστοί, Φαναριώτες και ιεράρχες, ενώ η παρουσία εκπροσώπων των κατώτερων τάξεων σε αυτούς ήταν σπάνια.

Ανάμεσα στα πολλά τέτοια σώματα που δημιουργήθηκαν, τα σημαντικότερα ήταν:

• Η Πελοποννησιακή Γερουσία, που συστάθηκε με πρωτοβουλία Πελοποννήσιων προεστών, χωρίς τη συμμετοχή κανενός άλλου φορέα του Αγώνα.
• Η Γερουσία της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος (Δυτική Στερεά Ελλάδα), με επικεφαλής τον έμπειρο Φαναριώτη πολιτικό Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο.
• Ο Άρειος Πάγος, που διοικούσε την Ανατολική Στερεά Ελλάδα, με επικεφαλής τον επίσης Φαναριώτη Θεόδωρο Νέγρη.

Η συγκρότηση των τοπικών οργανισμών βοήθησε στην αντιμετώπιση επειγόντων προβλημάτων, αλλά έφερε στην επιφάνεια και σοβαρές διαμάχες. Οι εντάσεις κλιμακώθηκαν από το καλοκαίρι του 1821, όταν έφτασε στην Πελοπόννησο ο Δημήτριος Υψηλάντης, αδερφός του ηγέτη της Φιλικής Εταιρείας Αλέξανδρου Υψηλάντη, ως εκπρόσωπός του, με σκοπό να αναλάβει την ηγεσία του Αγώνα. Αρκετοί οπλαρχηγοί και Φιλικοί, που κατηγορούσαν τους προεστούς, τους Φαναριώτες και τους ιεράρχες ότι επιχειρούσαν να μονοπωλήσουν τη διαχείριση της εξουσίας, συσπειρώθηκαν γύρω από τον Υψηλάντη. Όταν οι προεστοί της Πελοποννήσου αρνήθηκαν να συνεργαστούν μαζί του, απειλήθηκαν δύο φορές με σφαγή από εξοργισμένους αγωνιστές και σώθηκαν τελικά μόνο χάρη στις παρεμβάσεις του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη.

Η Α΄ Εθνοσυνέλευση και το σύνταγμα της Επιδαύρου 📜

Η ανάγκη ενιαίας διεύθυνσης του Αγώνα οδήγησε σύντομα στην απόφαση κατάργησης των τοπικών οργανισμών και δημιουργίας κεντρικής διοίκησης. Προκηρύχθηκαν εκλογές για την ανάδειξη παραστατών, δηλαδή εκπροσώπων του λαού που θα αποτελούσαν την Εθνική Συνέλευση.

Η Α΄ Εθνοσυνέλευση πραγματοποιήθηκε κοντά στην Επίδαυρο (Δεκέμβριος 1821 - Ιανουάριος 1822) και έμεινε γνωστή ως Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου. Ψήφισε το πρώτο ελληνικό σύνταγμα, γνωστό ως σύνταγμα της Επιδαύρου, ένα κείμενο έντονα επηρεασμένο από τα συντάγματα της γαλλικής επανάστασης. Με αυτό ανακηρυσσόταν η ελληνική ανεξαρτησία και θεσπιζόταν το πολίτευμα της αβασίλευτης δημοκρατίας — μια ρύθμιση μοναδική για την εποχή της σε όλη την Ευρώπη, όπου τότε επικρατούσε η βασιλεία.

Το σύνταγμα της Επιδαύρου διακήρυττε, μεταξύ άλλων, ότι όλοι οι Έλληνες ήταν όμοιοι ενώπιον των νόμων, χωρίς καμία εξαίρεση λόγω κοινωνικής τάξης ή αξιώματος, και ότι η ιδιοκτησία, η τιμή και η ασφάλεια κάθε Έλληνα τελούσαν υπό την προστασία των νόμων.

Έχοντας επίγνωση ότι η αβασίλευτη δημοκρατία αποτελούσε εξαίρεση στην τότε Ευρώπη, η Εθνοσυνέλευση έσπευσε να διακηρύξει ότι η επανάσταση ήταν εθνική και δεν είχε κοινωνικοανατρεπτικές προθέσεις. Η διοίκηση ορίστηκε να αποτελείται από δύο σώματα με ετήσια θητεία: το Εκτελεστικό (κυβέρνηση), με πέντε μέλη, και το Βουλευτικό, με 70 μέλη. Πρόεδρος του Εκτελεστικού εκλέχτηκε ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος και πρόεδρος του Βουλευτικού ο Δημήτριος Υψηλάντης.

Η Β΄ Εθνοσυνέλευση ⚖️

Σε συνθήκες πολιτικής έντασης πραγματοποιήθηκε στο Άστρος της Κυνουρίας η Β΄ Εθνοσυνέλευση (Μάρτιος-Απρίλιος 1823). Εγκρίθηκε μια νέα, ελαφρώς τροποποιημένη εκδοχή του συντάγματος της Επιδαύρου, γνωστή ως νόμος της Επιδαύρου. Καταργήθηκαν όλοι οι τοπικοί οργανισμοί, καθώς και το αξίωμα του αρχιστράτηγου, που έφερε έως τότε ο Κολοκοτρώνης. Πρόεδρος του Εκτελεστικού ορίστηκε ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης και πρόεδρος του Βουλευτικού ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος.

Ο εμφύλιος πόλεμος ⚔️

Η πολιτική ένταση δεν άργησε να οδηγήσει σε εμφύλια σύρραξη, που εκδηλώθηκε το φθινόπωρο του 1823, αρχικά ως σφοδρή πολιτική σύγκρουση και λίγο αργότερα ως ανοιχτή ένοπλη αναμέτρηση.

Οι αντιθέσεις προέκυψαν ανάμεσα:

• σε όσους Έλληνες κατείχαν εξουσία ήδη πριν από την Επανάσταση και τώρα επιδίωκαν να τη διατηρήσουν (πρόκριτοι, ιεράρχες, Φαναριώτες)
• και σε όσους αναδείχτηκαν στα πεδία των μαχών και θεωρούσαν αυτονόητο δικαίωμά τους την πρωταγωνιστική συμμετοχή στα κοινά (οπλαρχηγοί, Φιλικοί)

Σε αυτές τις αντιθέσεις προστέθηκαν οι τοπικιστικές διαφωνίες, οι διαφωνίες για τη διαχείριση των χρημάτων του δανείου που είχε συναφθεί στην Αγγλία, καθώς και καθαρά προσωπικές αντιπαλότητες και φιλοδοξίες.

Σε επιστολή που απευθυνόταν σε Στερεοελλαδίτες οπλαρχηγούς, προκειμένου να ενταχθούν στο στρατόπεδο των αντιπάλων του Κολοκοτρώνη, τους υπενθυμιζόταν πως οι Πελοποννήσιοι είχαν πλουτίσει από τα λάφυρα που άρπαξαν από τους Τούρκους και προσπαθούσαν να πάρουν τη θέση των μπέηδων και των αγάδων, ενώ οι ίδιοι οι Στερεοελλαδίτες ζούσαν χωρίς ψωμί, τσαρούχια και ρούχα, ταλαιπωρημένοι. Τους καλούσε να εκμεταλλευτούν την ευκαιρία, καθώς είχαν πλέον ανοίξει γι' αυτούς δύο πηγές πλούτου: οι λίρες του δανείου και τα λάφυρα του Μοριά.

Η εμφύλια σύγκρουση εξελίχθηκε σε δύο φάσεις:

Πρώτη φάση (φθινόπωρο 1823 - καλοκαίρι 1824): Συγκρούστηκαν δύο παρατάξεις με επικεφαλής τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, αντιπρόεδρο του Εκτελεστικού, και τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, πρόεδρο του Βουλευτικού. Όταν ο Μαυροκορδάτος εξασφάλισε την υποστήριξη των ισχυρότερων προκρίτων της Πελοποννήσου και της Ύδρας, ο Κολοκοτρώνης αναγκάστηκε να υποχωρήσει.

Δεύτερη φάση (Ιούλιος 1824 - Ιανουάριος 1825): Ο Μαυροκορδάτος και οι Υδραίοι συμμάχησαν με τον Ιωάννη Κωλέττη, ο οποίος επηρέαζε πολλούς οπλαρχηγούς της Στερεάς Ελλάδας, και απέκλεισαν τους Πελοποννήσιους από την εξουσία. Όταν οι Πελοποννήσιοι συνασπίστηκαν, στρατεύματα από τη Στερεά λεηλάτησαν τη βόρεια Πελοπόννησο, αναγκάζοντας τους Πελοποννήσιους να συνθηκολογήσουν. Οι νικητές φυλάκισαν τον Κολοκοτρώνη και τον Οδυσσέα Ανδρούτσο, ο οποίος λίγο αργότερα δολοφονήθηκε.

Η Γ΄ Εθνοσυνέλευση και το σύνταγμα της Τροιζήνας 🕊️

Η Γ΄ Εθνοσυνέλευση συγκλήθηκε το 1826 στην Επίδαυρο, αλλά διαλύθηκε σχεδόν αμέσως μόλις έγινε γνωστή η πτώση του Μεσολογγίου. Συγκλήθηκε ξανά την άνοιξη του 1827, στην Τροιζήνα, όπου εξέλεξε Κυβερνήτη της Ελλάδος τον Ιωάννη Καποδίστρια, με θητεία επτά ετών.

Η Γ΄ Εθνοσυνέλευση ψήφισε επίσης το Πολιτικό Σύνταγμα της Ελλάδος (σύνταγμα της Τροιζήνας, 1827), το οποίο βασιζόταν στην αρχή της διάκρισης των εξουσιών, διαπνεόταν από φιλελεύθερες ιδέες και ήταν το πιο δημοκρατικό σύνταγμα της εποχής του. Ανάμεσα στις διατάξεις του, όριζε ότι η κυριαρχία ανήκει στο Έθνος και ότι κάθε εξουσία πηγάζει από αυτό και υπάρχει προς όφελός του. Καθόριζε ακόμη ότι στην ελληνική επικράτεια δεν πωλείται ούτε αγοράζεται άνθρωπος, και ότι κάθε αργυρώνητος ή δούλος, ανεξαρτήτως καταγωγής και θρησκείας, γινόταν αυτόματα ελεύθερος μόλις πατούσε το ελληνικό έδαφος, χωρίς ο πρώην κύριός του να μπορεί να τον διεκδικήσει.

Σύνοψη της πορείας προς τη συγκρότηση κράτους 🧭

Μέσα σε λίγα χρόνια, οι επαναστατημένοι Έλληνες πέρασαν από τους αποσπασματικούς τοπικούς οργανισμούς σε μια ενιαία, συνταγματικά οργανωμένη διοίκηση:

Η πορεία αυτή δείχνει ότι η δημιουργία ελληνικού κράτους δεν ήταν μια γραμμική διαδικασία, αλλά συνοδεύτηκε από εσωτερικές συγκρούσεις και συνεχείς αναπροσαρμογές, μέχρι να διαμορφωθεί μια πιο σταθερή κεντρική εξουσία με την εκλογή του Καποδίστρια.