Η Φιλική Εταιρεία και η κήρυξη της ελληνικής επανάστασης στις παραδουνάβιες ηγεμονίες 🕯️
Η ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας
Η Φιλική Εταιρεία ήταν μια μυστική οργάνωση που δημιουργήθηκε το 1814 στην Οδησσό της Ρωσίας, με σκοπό την προετοιμασία του ένοπλου αγώνα των Ελλήνων για ανεξαρτησία. Άλλες οργανώσεις που είχαν προηγηθεί δεν έθεταν ως πρώτο στόχο την επανάσταση, αλλά την απόκτηση παιδείας.
Πρωτεργάτες της Φιλικής Εταιρείας υπήρξαν οι Νικόλαος Σκουφάς, Αθανάσιος Τσακάλωφ, Εμμανουήλ Ξάνθος και Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος.
Ο ελληνισμός εκείνη την εποχή ήταν διάσπαρτος σε έναν πολύ ευρύ γεωγραφικό χώρο. Οι Φιλικοί έπρεπε να οργανώσουν ανθρώπους σε μεγάλες αποστάσεις, να δράσουν με απόλυτη μυστικότητα ώστε να μη γίνουν αντιληπτοί ούτε από την οθωμανική διοίκηση ούτε από τις ευρωπαϊκές απολυταρχίες, να ξεπεράσουν τους δισταγμούς όσων είχαν δει παλαιότερα επαναστατικά κινήματα να αποτυγχάνουν, και να κινητοποιήσουν ανθρώπους με πολύ διαφορετικά συμφέροντα και επιδιώξεις.
Παρά τις δυσκολίες αυτές, το έργο των Φιλικών ευνοήθηκε από τρεις παράγοντες: την Οθωμανική αυτοκρατορία που αντιμετώπιζε σοβαρά εσωτερικά προβλήματα, τη διάδοση των ιδεών της γαλλικής επανάστασης ανάμεσα στους Έλληνες, και το γεγονός ότι για μεγάλο τμήμα του ελληνισμού είχε πια ωριμάσει η επιθυμία για τη δημιουργία ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.
Οργάνωση και λειτουργία της Εταιρείας
Η Φιλική Εταιρεία υιοθέτησε το οργανωτικό πρότυπο των μυστικών εταιρειών που δρούσαν τότε στην Ευρώπη, όπως οι καρμπονάροι. Τα υποψήφια μέλη δοκιμάζονταν για ένα διάστημα και στη συνέχεια εντάσσονταν στην οργάνωση, αφού ορκίζονταν πίστη και αφοσίωση σε αυτήν. Για όσους παρέβαιναν τον όρκο τους η προβλεπόμενη τιμωρία ήταν ο θάνατος. Οι Φιλικοί χρησιμοποιούσαν ψευδώνυμα και επικοινωνούσαν μεταξύ τους με κρυπτογραφικό αλφάβητο, ώστε να προστατεύεται το μυστικό της οργάνωσης.
Μέσα από τον όρκο τους, τα μέλη δεσμεύονταν να μην αποκαλύψουν ποτέ τίποτα σχετικό με την Εταιρεία, ακόμη και σε στενά τους πρόσωπα:
«Ορκίζομαι ενώπιον του αληθινού Θεού οικειοθελώς, ότι θέλω είμαι επί ζωής μου πιστός εις την Εταιρείαν κατά πάντα. Να μη φανερώσω το παραμικρόν από τα σημεία και λόγους της, μήτε να σταθώ κατ' ουδένα λόγον η αφορμή τού να καταλάβωσιν άλλοι ποτέ ότι γνωρίζω τι περί τούτων, μήτε εις συγγενείς μου, μήτε εις πνευματικόν, μήτε εις φίλον μου. […] Τέλος πάντων ορκίζομαι εις σε, ω Ιερά Πατρίς […] και εις την μέλλουσαν ελευθερίαν των ομογενών μου, ότι αφιερώνομαι όλος εις σε.»
— Από τον όρκο των Φιλικών, όπως καταγράφηκε από τον Ι. Φιλήμονα στο έργο του «Δοκίμιον ιστορικόν περί της Φιλικής Εταιρείας»
Μέχρι τα 1817-1818, η Φιλική Εταιρεία απευθυνόταν κυρίως σε πλούσιους Έλληνες εμπόρους, προκειμένου να εξασφαλιστούν τα οικονομικά μέσα για την ανάπτυξή της. Ωστόσο, οι περισσότεροι από αυτούς στάθηκαν αρνητικοί. Στη συνέχεια, όταν η Εταιρεία άρχισε να απευθύνεται σε όλες τις κοινωνικές ομάδες του ελληνισμού, ιδίως σε μικρεμπόρους και διανοούμενους, αναπτύχθηκε γρήγορα.
Γυναίκες γίνονταν δεκτές στη Φιλική Εταιρεία μόνο κατ' εξαίρεση. Η οργάνωση απευθυνόταν κατά κύριο λόγο σε άνδρες από διαφορετικές κοινωνικές ομάδες του ελληνισμού.
Η ηγεσία της Εταιρείας: από την «Αόρατη Αρχή» στον Αλέξανδρο Υψηλάντη
Η ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας ονομαζόταν Αόρατη Αρχή και παρέμενε μυστική· σκόπιμα μάλιστα αφηνόταν να εννοηθεί ότι αποτελούνταν από ισχυρά πρόσωπα, ώστε να εμπνέει εμπιστοσύνη. Στην πραγματικότητα, όμως, την αποτελούσαν τα ίδια τα ιδρυτικά της στελέχη.
Καθώς περνούσε ο καιρός, οι ιδρυτές της Εταιρείας κατάλαβαν ότι τα άσημα ονόματά τους δύσκολα θα ενέπνεαν τους συμπατριώτες τους να συμμετάσχουν σε ένα τόσο τολμηρό εγχείρημα. Αποφάσισαν λοιπόν να αναθέσουν την ηγεσία σε ένα γνωστό πρόσωπο. Αρχικά απευθύνθηκαν στον Ιωάννη Καποδίστρια, τότε υπουργό Εξωτερικών της Ρωσίας, ο οποίος όμως αρνήθηκε, θεωρώντας ότι οι συνθήκες δεν ήταν ακόμη ώριμες για επανάσταση.
Τελικά, η ηγεσία ανατέθηκε στον Αλέξανδρο Υψηλάντη, ανώτερο αξιωματικό του ρωσικού στρατού, ο οποίος ανακηρύχθηκε Γενικός Επίτροπος της Αρχής.
Η προετοιμασία της επανάστασης στις παραδουνάβιες ηγεμονίες
Αποφασίστηκε η επανάσταση να ξεκινήσει από τις παραδουνάβιες ηγεμονίες (στη σημερινή Ρουμανία), για δύο λόγους: εκεί δεν υπήρχε τουρκικός στρατός, σύμφωνα με παλαιότερες ρωσοτουρκικές συνθήκες, ενώ λίγο βορειότερα βρισκόταν ρωσικός στρατός, από τον οποίο υπήρχε η ελπίδα ότι θα παρείχε βοήθεια.
Παράλληλα, οι Φιλικοί προσέγγισαν διάφορους βαλκάνιους ηγέτες, ώστε να εξασφαλίσουν τη συμμετοχή τους στην επανάσταση:
- Ο Σέρβος ηγέτης Καραγεώργεβιτς έγινε μέλος της Φιλικής Εταιρείας· οι οθωμανικές αρχές, όμως, τον συνέλαβαν και τον εκτέλεσαν.
- Ο Βλαντιμηρέσκου, τοπικός ηγέτης στις ηγεμονίες, συμμετείχε στο κίνημα, αλλά μόνο στην αρχή του.
Η κήρυξη της επανάστασης από τον Αλέξανδρο Υψηλάντη
Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, ξεκινώντας από ρωσικό έδαφος, πέρασε τον ποταμό Προύθο, μπήκε στις ηγεμονίες και στις 24 Φεβρουαρίου 1821 κήρυξε την επανάσταση στο Ιάσιο της Βλαχίας. Κυκλοφόρησε επαναστατικές προκηρύξεις με τις οποίες κάλεσε τους Έλληνες στα όπλα, αφήνοντας μάλιστα να εννοηθεί ότι πίσω από την κίνησή του βρισκόταν η Ρωσία —εντύπωση που δεν ανταποκρινόταν στην πραγματικότητα. Παράλληλα, ο Υψηλάντης συγκροτούσε το στράτευμά του.
Σε μία από τις προκηρύξεις του, ο Υψηλάντης καλούσε τους Έλληνες να πάρουν τα όπλα, επικαλούμενος τη στήριξη των φιλελεύθερων λαών της Ευρώπης:
«Η ώρα ήλθεν, ω Άνδρες Έλληνες! Προ πολλού οι λαοί της Ευρώπης, πολεμούντες υπέρ των ιδίων Δικαιωμάτων και ελευθερίας αυτών, μας επροσκάλουν εις μίμησιν […] Οι φωτισμένοι λαοί της Ευρώπης […] πλήρεις ευγνωμοσύνης διά τας προς αυτούς των Προπατόρων μας ευεργεσίας, επιθυμούσι την ελευθερίαν της Ελλάδος. […] Εις τα όπλα λοιπόν φίλοι, η Πατρίς μάς προσκαλεί!»
— Αλέξανδρος Υψηλάντης, προκήρυξη της 24ης Φεβρουαρίου 1821, από το γενικό στρατόπεδο του Ιασίου
Οι δυσκολίες και η κατάληξη του κινήματος
Γρήγορα, όμως, προέκυψαν σοβαρά προβλήματα:
- Οι πλούσιοι Έλληνες των ηγεμονιών δεν ανταποκρίθηκαν υλικά στο κάλεσμα, με αποτέλεσμα η στρατολόγηση να μην προχωρά.
- Ο τσάρος της Ρωσίας αποκήρυξε την επανάσταση και επέτρεψε την είσοδο τουρκικού στρατού στις ηγεμονίες για την καταστολή της.
- Ο πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄, πιεζόμενος από τον σουλτάνο, αφόρισε όσους συμμετείχαν στο κίνημα.
- Ο Βλαντιμηρέσκου θεωρήθηκε προδότης και εκτελέστηκε με εντολή της Φιλικής Εταιρείας.
Η επανάσταση στις ηγεμονίες στηριζόταν στην ελπίδα ρωσικής βοήθειας. Όταν ο τσάρος αποκήρυξε δημόσια το κίνημα και άφησε ελεύθερο το δρόμο στον τουρκικό στρατό να εισέλθει στις ηγεμονίες, το εγχείρημα του Υψηλάντη έχασε τη βασική του στήριξη και οδηγήθηκε σε αποτυχία.
Παρά τις δυσκολίες, ο Υψηλάντης συνέχισε τον αγώνα. Η κρίσιμη μάχη δόθηκε στο Δραγατσάνι (7 Ιουνίου 1821), όπου διακρίθηκε ιδιαίτερα ο Ιερός Λόχος, μια μονάδα που είχε συγκροτηθεί από εθελοντές σπουδαστές. Η ήττα, ωστόσο, δεν αποφεύχθηκε.
Ο Ιερός Λόχος αποτελούνταν κυρίως από νέους, μορφωμένους εθελοντές σπουδαστές, που πολέμησαν με ιδιαίτερη αυταπάρνηση στη μάχη του Δραγατσανίου, παρά την τελική ήττα του στρατεύματος του Υψηλάντη.
Μετά την ήττα, ο Υψηλάντης πέρασε στην Αυστρία, όπου οι αρχές τον συνέλαβαν. Ο τραγικός επίλογος του κινήματος γράφτηκε λίγους μήνες αργότερα: ένα τελευταίο απομονωμένο τμήμα αγωνιστών, με επικεφαλής τους οπλαρχηγούς Γιωργάκη Ολύμπιο και Ιωάννη Φαρμάκη, εγκλωβίστηκε στη μονή Σέκκου. Ο Ολύμπιος αποφάσισε τότε να ανατιναχθεί μαζί με τους συμπολεμιστές του, ενώ ο Φαρμάκης, μετά από σκληρή αντίσταση δύο εβδομάδων, πιάστηκε αιχμάλωτος και αποκεφαλίστηκε.