Τα επαναστατικά κινήματα των ετών 1820-1821 στην Ευρώπη 🔥
Οι ευρωπαϊκοί λαοί αμφισβήτησαν από νωρίς τις αποφάσεις του συνεδρίου της Βιέννης (1815), διατυπώνοντας πολιτικές και εθνικές διεκδικήσεις.
Πολιτικές διεκδικήσεις 🏛️
Σε πολιτικό επίπεδο προβάλλονταν τα αιτήματα της παραχώρησης συντάγματος, της θέσπισης κοινοβουλευτικών θεσμών, της αναγνώρισης ατομικών ελευθεριών και πολιτικών δικαιωμάτων. Στη βάση αυτή μορφοποιήθηκαν τρία κύρια πολιτικά ρεύματα, που αμφισβητούσαν τις αποφάσεις των ηγεμόνων της Ευρώπης, το καθένα από τη δική του σκοπιά και με τον δικό του τρόπο.
- Οι μετριοπαθείς φιλελεύθεροι επιδίωκαν την καθιέρωση συνταγματικών μοναρχιών, στις οποίες εκλογικό δικαίωμα θα είχαν μόνο όσοι διέθεταν κάποια περιουσία, όπως συνέβαινε στην Αγγλία.
- Οι ριζοσπάστες δημοκρατικοί προσδοκούσαν την εγκαθίδρυση αβασίλευτων δημοκρατιών που θα αναγνώριζαν πολιτικά δικαιώματα σε όλους ανεξαιρέτως τους ενήλικους άνδρες και θα προστάτευαν τις αδύναμες κοινωνικές ομάδες.
- Οι σοσιαλιστές, που εμφανίστηκαν μετά το 1850, θεωρούσαν ότι η καταλληλότερη μορφή πολιτικής οργάνωσης θα ήταν ένα καθεστώς οικονομικής και κοινωνικής ισότητας.
Μετριοπαθείς φιλελεύθεροι, ριζοσπάστες δημοκρατικοί και σοσιαλιστές δεν διεκδικούσαν το ίδιο πράγμα: οι πρώτοι ήθελαν μοναρχία με σύνταγμα και περιορισμένο εκλογικό δικαίωμα, οι δεύτεροι δημοκρατία χωρίς βασιλιά και καθολικό δικαίωμα ψήφου για τους άνδρες, ενώ οι σοσιαλιστές έθεταν πάνω απ' όλα την οικονομική και κοινωνική ισότητα.
Εθνικές διεκδικήσεις και η αρχή των εθνοτήτων 🌍
Οι εθνικές διεκδικήσεις προέκυψαν ως αποτέλεσμα της σταδιακής συνειδητοποίησης των εθνών. Στις αρχές του 19ου αιώνα διαμορφώθηκαν δύο διαφορετικές αντιλήψεις για το τι είναι έθνος.
Δύο αντιλήψεις για το έθνος
Η πρώτη αντίληψη έλεγε ότι στο έθνος ανήκουν όλοι όσοι αισθάνονται ότι ανήκουν σε αυτό. Σύμφωνα με αυτή τη θέση, το έθνος είναι η συνένωση όλων των ανθρώπων που ζουν μαζί —είτε λόγω γλώσσας είτε λόγω γεωγραφικών παραγόντων είτε λόγω του ρόλου που τους όρισε η ιστορία— και που αναγνωρίζουν την ίδια αρχή και βαδίζουν για την επίτευξη ενός κοινού σκοπού. Όπως το διατύπωσε ο Ιταλός πολιτικός Τζουζέπε Ματσίνι, πατρίδα είναι πρώτα απ' όλα η συνείδηση της πατρίδας.
Η δεύτερη αντίληψη υποστήριζε αντίθετα ότι το έθνος υπήρχε πάντα, ανεξάρτητα από το τι αισθάνονταν οι άνθρωποι. Ο Γερμανός φιλόσοφος Γιόχαν Φίχτε διατύπωσε την άποψη ότι τα πραγματικά εθνικά σύνορα των κρατών είναι τα εσωτερικά σύνορα των ανθρώπων: όσοι μιλούν την ίδια γλώσσα συνδέονται μεταξύ τους με αόρατους δεσμούς που προϋπάρχουν κάθε ανθρώπινης δραστηριότητας, καταλαβαίνουν ο ένας τον άλλον και αποτελούν εκ φύσεως ένα ενιαίο και αδιάσπαστο σύνολο. Από αυτά τα εσωτερικά σύνορα, που χαράσσονται από την ίδια την πνευματική φύση του ανθρώπου, προκύπτουν κατά συνέπεια και τα εξωτερικά σύνορα των κρατών.
Η μία αντίληψη (Ματσίνι) βλέπει το έθνος ως κάτι που δημιουργείται από τη συνείδηση και τη θέληση των ανθρώπων να ανήκουν σε αυτό. Η άλλη (Φίχτε) βλέπει το έθνος ως κάτι που προϋπάρχει αντικειμενικά, κυρίως μέσω της κοινής γλώσσας, ανεξάρτητα από το αν οι άνθρωποι το συνειδητοποιούν.
Λαοί χωρίς κράτος και η αρχή των εθνοτήτων
Στην Ευρώπη του 1815, πληθυσμοί που θεωρούσαν τους εαυτούς τους έθνη δεν διέθεταν δικά τους κράτη, είτε γιατί ζούσαν σε μεγάλες πολυεθνικές αυτοκρατορίες (κυρίως στην Αυστριακή και στην Οθωμανική) είτε γιατί ζούσαν διάσπαρτοι σε διάφορα κράτη, όπως συνέβαινε με το γερμανικό, το ιταλικό και το πολωνικό έθνος.
Η επιδίωξη συγκέντρωσης όλων των ομοεθνών σε ένα κράτος γέννησε την αρχή των εθνοτήτων: σύμφωνα με αυτή, οι πληθυσμοί που ανήκουν στο ίδιο έθνος έχουν το δικαίωμα να ιδρύσουν ενιαίο κράτος, και οι πληθυσμοί έθνους διαφορετικού από εκείνο που αποτελεί την πλειονότητα των κατοίκων ενός κράτους έχουν το δικαίωμα να αποσχιστούν. Σύμφωνα με αυτή την αρχή, τα όρια του κράτους πρέπει να συμπίπτουν με τα όρια του έθνους.
Οι δύο πηγές του εθνικού αισθήματος
Οι παραπάνω θέσεις αντλούνταν κυρίως από δύο πηγές.
Η πρώτη ήταν η γαλλική επανάσταση, που από τα πρώτα της βήματα αναγνώρισε το έθνος ως πηγή όλων των εξουσιών σε μια πολιτεία, διακηρύσσοντας ότι η βούληση των λαών είναι αυτή που πρέπει να καθορίζει το μέλλον τους και όχι οι αποφάσεις του ηγεμόνα. Οι ιδέες αυτές διαδόθηκαν σε ολόκληρη την Ευρώπη την περίοδο 1789-1815.
Η δεύτερη πηγή ήταν η άρνηση της γαλλικής κυριαρχίας, ενισχυμένη από μια ισχυρή τάση επιστροφής στις παραδόσεις. Στον γερμανικό χώρο, όπου κυρίως αναπτύχθηκε αυτή η αντίληψη στα χρόνια της ναπολεόντειας κατοχής, διατυπώθηκε η θέση ότι το έθνος είναι μια διαχρονική κοινότητα βασισμένη σε τρία κυρίως στοιχεία:
| Στοιχείο | Ο ρόλος του στη διαμόρφωση του έθνους |
|---|---|
| Ιστορία | Βιώθηκε ως ένα εξιδανικευμένο παρελθόν που χάνεται στα βάθη των αιώνων και πιστοποιεί την κοινή προέλευση των μελών του έθνους |
| Γλώσσα | Φιλόλογοι και γλωσσολόγοι αναζήτησαν τις αρχέγονες μορφές της, ενώ συγγραφείς την διέδωσαν· το εθνικό αίσθημα ενισχύθηκε μέσα από την υπεράσπισή της και τους αγώνες εναντίον του κατακτητή για το δικαίωμα χρήσης της |
| Θρησκεία | Λειτούργησε ως στοιχείο εθνικής συνοχής όταν ο κυρίαρχος ήταν αλλόθρησκος, όπως στην περίπτωση των Βαλκανίων, όπου χριστιανοί ήταν υποταγμένοι σε μουσουλμάνους Οθωμανούς |
Η γαλλική επανάσταση ως «μητέρα των επαναστάσεων» ⚡
Ο ιστορικός E.J. Hobsbawm, στο έργο του Η εποχή των επαναστάσεων, επισήμανε πως, αντίθετα από ό,τι συνέβαινε με τις επαναστάσεις στο τέλος του 18ου αιώνα, οι επαναστάσεις της περιόδου μετά τον Ναπολέοντα ήταν εσκεμμένες, ακόμη και προγραμματισμένες. Το σημαντικότερο κληροδότημα της ίδιας της γαλλικής επανάστασης ήταν τα πρότυπα και τα οργανωτικά σχήματα της πολιτικής αναταραχής που αυτή καθιέρωσε, τα οποία χρησιμοποίησαν στη συνέχεια επαναστάτες σε ολόκληρη την Ευρώπη.
Η γαλλική επανάσταση δεν ενέπνευσε μόνο ιδέες, αλλά έδωσε στους μεταγενέστερους επαναστάτες έτοιμα «σχέδια δράσης» — τρόπους οργάνωσης, κινητοποίησης και εξέγερσης — που αντέγραψαν και προσάρμοσαν επαναστατικά κινήματα σε πολλές χώρες της Ευρώπης μετά το 1815.
Οι πολιτικές και εθνικές διεκδικήσεις γέννησαν, την περίοδο 1815-1848, τρία μεγάλα επαναστατικά κύματα στην Ευρώπη: των ετών 1820-1821, του 1830 και του 1848.
Οι επαναστάσεις των ετών 1820-1821 🇪🇺
Οι ρυθμίσεις του συνεδρίου της Βιέννης αμφισβητήθηκαν για πρώτη φορά οργανωμένα με το επαναστατικό κύμα των ετών 1820-1821. Γεωγραφικά, το κύμα αυτό περιορίστηκε στη νότια, μεσογειακή Ευρώπη, και σε αυτό εντάσσονται οι επαναστάσεις στην Ισπανία (1820), στην Ιταλία (1820-1821) και στην Ελλάδα (1821).
Η επανάσταση στην Ισπανία (1820)
Η επανάσταση στην Ισπανία ξεκίνησε από στρατιωτικές μονάδες που στασίασαν κατά του αυταρχικού βασιλιά Φερδινάνδου Ζ΄, απαιτώντας την επαναφορά του συντάγματος του 1812 που είχε επιβληθεί από τον Ναπολέοντα. Ακολούθησε εμφύλιος πόλεμος μέχρι το 1823, οπότε, μετά από απόφαση και εντολή της Ιερής Συμμαχίας, γαλλικός στρατός κατέπνιξε την επανάσταση.
Η επαναστατική αναταραχή στην Ισπανία πυροδότησε σειρά απελευθερωτικών επαναστάσεων στη Λατινική Αμερική, δείχνοντας πώς ένα επαναστατικό κίνημα μπορούσε να έχει επιπτώσεις πολύ πέρα από τα σύνορα της χώρας όπου ξεκίνησε.
Οι επαναστάσεις στην Ιταλία (1820-1821)
Η Ιταλία εκείνη την εποχή ήταν χωρισμένη σε πολλά μικρά κράτη. Οι επαναστάσεις οργανώθηκαν από τους καρμπονάρους, ξεκίνησαν από το βασίλειο της Νεάπολης και της Σικελίας (σημερινή νότια Ιταλία) το 1820, στρέφονταν κατά της αυστριακής κυριαρχίας και διεκδικούσαν εθνική ελευθερία και συνταγματικές μεταρρυθμίσεις. Ο επαναστατικός αναβρασμός συνεχίστηκε μέχρι το 1821, οπότε η επέμβαση αυστριακού στρατού, που ενεργούσε με εντολή της Ιερής Συμμαχίας, οδήγησε στην καταστολή της επανάστασης.
Σχεδόν ταυτόχρονα, στο βασίλειο του Πεδεμοντίου (σημερινή βορειοδυτική Ιταλία) ξέσπασε επανάσταση με τα ίδια αιτήματα, που είχε όμως και αυτή την ίδια τύχη: καταστολή.
Η επανάσταση στην Ελλάδα (1821)
Η επανάσταση στην Ελλάδα ήταν το πρώτο εθνικό κίνημα του 19ου αιώνα που έμελλε να πετύχει, καταλήγοντας στη δημιουργία ανεξάρτητου κράτους. Υπήρξε, συνεπώς, ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της εποχής της.
Σε αντίθεση με τις επαναστάσεις στην Ισπανία και στην Ιταλία, που καταπνίγηκαν από τις δυνάμεις της Ιερής Συμμαχίας, η ελληνική επανάσταση του 1821 ήταν η μόνη από το επαναστατικό κύμα 1820-1821 που τελικά πέτυχε τον στόχο της: την ίδρυση ανεξάρτητου κράτους.