Ο ελληνισμός από τα μέσα του 18ου αι. έως τις αρχές του 19ου αι. 🏛️
Οικονομικοί και κοινωνικοί μετασχηματισμοί 💰
Η επέκταση του ευρωπαϊκού εμπορίου στην Ανατολή ενίσχυσε τις εμπορικές συναλλαγές της δυτικής Ευρώπης με την Οθωμανική αυτοκρατορία. Καθώς οι Τούρκοι σταδιοδρομούσαν, κατά παράδοση, στον κρατικό τομέα, οι Έλληνες, οι Εβραίοι και οι Αρμένιοι διακρίθηκαν στο εμπόριο και στη ναυτιλία.
Ιδίως οι Έλληνες καραβοκύρηδες αξιοποίησαν δύο ευνοϊκές συγκυρίες:
- Τη ρωσοτουρκική συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774), που επέτρεπε την ελεύθερη κίνηση πλοίων με ρωσική σημαία στα Στενά του Βοσπόρου.
- Την περιορισμένη παρουσία αγγλικών και γαλλικών πλοίων στη Μεσόγειο, εξαιτίας των ναπολεόντειων πολέμων.
Έτσι, οι Έλληνες απέκτησαν τον έλεγχο σημαντικού μέρους του εμπορίου. Βαθμιαία, πόλεις όπως η Θεσσαλονίκη, τα Ιωάννινα, η Σμύρνη και η Χίος εξελίχθηκαν σε σημαντικά εμπορικά κέντρα με πρωταγωνιστική ελληνική παρουσία, ενώ ενισχύθηκαν και οι ελληνικές παροικίες σε πόλεις της Ευρώπης.
Για έναν ολόκληρο αιώνα μετά το 1750, τα ελληνικά ήταν η γλώσσα του εμπορίου στα Βαλκάνια, και οι Βαλκάνιοι έμποροι, ανεξάρτητα από την εθνική τους προέλευση, μιλούσαν γενικά ελληνικά. Όπως σημειώνει ο ιστορικός T. Stoianovich, ο όρος «Έλληνας» σήμαινε πρώτα απ' όλα πλανόδιο πωλητή ή έμπορο, και με αυτή την έννοια ακόμα και ένας Εβραίος μπορούσε να θεωρείται «Έλληνας».
Κοινωνικές ομάδες του ελληνισμού
Παράλληλα με την οικονομική άνοδο, συντελούνταν σημαντικοί κοινωνικοί μετασχηματισμοί. Ξεχώριζαν οι εξής ομάδες:
Η ορθόδοξη εκκλησία. Αναγνωριζόταν από την οθωμανική διοίκηση ως η ηγεσία όλων των υπόδουλων χριστιανών. Εναντιωνόταν στη διάδοση των διαφωτιστικών ιδεών, επειδή θεωρούσε ότι μια επανάσταση θα έθετε σε κίνδυνο την ίδια αλλά και τον ελληνισμό. Αυτό, ωστόσο, δεν εμπόδισε ορισμένους κληρικούς —όπως ο Μεθόδιος Ανθρακίτης (περ. 1650 - περ. 1736) και ο Ευγένιος Βούλγαρης (1716-1806)— να υιοθετήσουν διαφωτιστικές αντιλήψεις και κάποιους να δραστηριοποιηθούν εναντίον της οθωμανικής κυριαρχίας.
Οι Φαναριώτες. Ήταν Έλληνες από παλιές αρχοντικές οικογένειες που κατοικούσαν στο Φανάρι. Μάθαιναν ξένες γλώσσες, σπούδαζαν στη Δύση και πολλοί από αυτούς σταδιοδρομούσαν στην οθωμανική διοίκηση, καταλαμβάνοντας συχνά υψηλές θέσεις. Τον 18ο αιώνα διορίζονταν ηγεμόνες στις αυτόνομες παραδουνάβιες ηγεμονίες, τη Μολδαβία και τη Βλαχία (σημερινή Ρουμανία) — θέσεις που έχασαν με την κήρυξη της επανάστασης του 1821.
Οι προεστοί. Διοικούσαν τις ελληνορθόδοξες κοινότητες, συγκέντρωναν τους φόρους από τους Έλληνες και τους απέδιδαν στην οθωμανική διοίκηση. Είχαν αποκτήσει πολιτική εμπειρία και μεγάλες περιουσίες, ενώ αρκετοί διέθεταν κάποια πολιτική επιρροή στους τοπικούς Τούρκους αξιωματούχους.
Οι αγρότες. Ξεπερνούσαν το 80% του πληθυσμού. Καλλιεργούσαν κτήματα κρατικά ή ιδιωτικά (τσιφλίκια), τα οποία ανήκαν συνήθως σε Τούρκους και σπανιότερα σε Έλληνες. Η ζωή τους ήταν δύσκολη και στερημένη.
Οι κλέφτες και οι αρματολοί. Οι κλέφτες ήταν αγρότες που αναγκάζονταν ή επέλεγαν να καταφύγουν στα βουνά, όπου, για να επιβιώσουν, επιδίδονταν στη ληστεία. Συχνά υποστηρίζονταν από τους αγροτικούς πληθυσμούς και ως πρότυπα ανυπότακτης στάσης υμνήθηκαν για την τόλμη τους ή θρηνήθηκαν για τον θάνατό τους στα κλέφτικα δημοτικά τραγούδια. Οι αρματολοί ανήκαν σε ένοπλα σώματα οργανωμένα από την οθωμανική διοίκηση για την τήρηση της τάξης· συχνά, κλέφτες γίνονταν αρματολοί και το αντίστροφο.
Οι έμποροι, οι ναυτικοί και οι καραβοκύρηδες. Βελτίωναν σταθερά την οικονομική τους κατάσταση όσο αναπτύσσονταν το εμπόριο και η ναυτιλία. Πολλοί από αυτούς δεν περιορίζονταν στην οικονομική επιτυχία, αλλά ενδιαφέρονταν και για τη διάδοση των νεοτερικών ιδεών, ιδρύοντας σχολεία, τυπώνοντας βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες και χορηγώντας υποτροφίες.
Οι δύο ομάδες σχετίζονταν στενά, αλλά δεν ήταν το ίδιο πράγμα: οι κλέφτες δρούσαν έξω από το επίσημο σύστημα, ενώ οι αρματολοί ήταν επίσημα οργανωμένοι από τους Οθωμανούς. Η μετάβαση από τη μία ομάδα στην άλλη ήταν, ωστόσο, συχνή και προς τις δύο κατευθύνσεις.
Παροικιακός ελληνισμός, εκπαίδευση και νεοτερικές ιδέες 📚
Οι πάροικοι φρόντιζαν για την ίδρυση σχολείων στις ιδιαίτερες πατρίδες τους. Με τα κληροδοτήματά τους σπούδαζαν νέοι συμπατριώτες τους στους τόπους καταγωγής ή, με υποτροφίες, έπαιρναν τον δρόμο για τα πανεπιστήμια της Βιέννης, του Γκέτινγκεν, της Ιένας, της Λειψίας, της Χάλε και του Παρισιού — νέοι που δίψασαν για τα νεοτερικά γράμματα και οι οποίοι θα στελέχωναν αργότερα τα σχολεία των παροικιών, αλλά και τις πολλαπλασιαζόμενες εκπαιδευτικές εστίες στην Ανατολή.
Όπως γράφει η ιστορικός Ό. Κατσιαρδή-Hering, οι πάροικοι δεν σπούδαζαν απλώς οι ίδιοι, αλλά επένδυαν συστηματικά στην εκπαίδευση: ίδρυαν σχολεία στα κτίρια των παροικιών τους και χρηματοδοτούσαν νέους ώστε να σπουδάσουν είτε στους τόπους καταγωγής τους είτε στα μεγάλα πανεπιστήμια της Ευρώπης.
Κινήματα εναντίον της οθωμανικής κυριαρχίας ⚔️
Γύρω στις αρχές του 18ου αιώνα, οι Έλληνες στράφηκαν στη Ρωσία, η οποία είχε στην περιοχή κοινά συμφέροντα με τα ελληνικά και ήταν ομόδοξη, ζητώντας τη βοήθειά της.
- Τα Ορλοφικά (1770): Με ρωσική υποκίνηση ξέσπασε ελληνική επανάσταση με κέντρο την Πελοπόννησο. Η κινητοποίηση των Ελλήνων δεν ήταν η απαιτούμενη, ενώ και ο μικρός αριθμός ρωσικών πολεμικών πλοίων που συμμετείχαν, με επικεφαλής τους αδερφούς Ορλόφ, αποδείχτηκε ανεπαρκής. Η επανάσταση καταπνίγηκε.
- Ο Λάμπρος Κατσώνης: Ο Έλληνας απεσταλμένος της Ρωσίας επιχείρησε, με παρόμοια ηρωική αλλά ανεπιτυχή προσπάθεια, να ξεσηκώσει τους κατοίκους των νησιών του Αιγαίου.
- Το Σούλι: Οι κάτοικοι της αυτόνομης αυτής περιοχής της Ηπείρου συγκρούστηκαν με τον Αλή πασά των Ιωαννίνων, αλλά, παρά τον αγώνα που έκαναν, υποχρεώθηκαν το 1803 να εγκαταλείψουν την περιοχή.
Τα Ορλοφικά, η προσπάθεια του Κατσώνη και η αντίσταση του Σουλίου κατέληξαν όλα σε ήττα. Δείχνουν όμως ότι, ήδη πριν από το 1821, υπήρχε στον ελληνισμό διάθεση ένοπλης αντίστασης — μια παράδοση πάνω στην οποία στηρίχθηκε αργότερα η Επανάσταση.
Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός 💡
Με αφετηρία τις παροικίες, ο ελληνισμός ήρθε σε επαφή με τις ιδέες του Διαφωτισμού. Οι έμποροι και γενικότερα οι Έλληνες που ταξίδευαν στην Ευρώπη έγιναν οι φορείς διάδοσης αυτών των ιδεών στον ελλαδικό χώρο. Καλλιεργήθηκε έτσι η αντίληψη ότι η λογική μπορεί όχι μόνο να εξηγήσει τον κόσμο, αλλά και να τον αλλάξει. Η εκπαίδευση συνδέθηκε με τον αγώνα για ελευθερία.
Έτσι διαμορφώθηκε, γύρω στα μέσα του 18ου αιώνα, ένα κίνημα που επιδίωκε τη διάδοση των διαφωτιστικών ιδεών μεταξύ των Ελλήνων και αποσκοπούσε στην ιδεολογική προετοιμασία του αγώνα για την ελευθερία. Το κίνημα αυτό αναπτύχθηκε κυρίως στις παροικίες και σε μεγάλα εμπορικά κέντρα του ελληνισμού, όπως η Σμύρνη, τα Ιωάννινα και η Χίος, και ονομάστηκε αργότερα Νεοελληνικός Διαφωτισμός.
Οι Έλληνες υποστηρικτές του Διαφωτισμού θαύμαζαν τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και τον συνέδεαν με την ελευθερία. Πίστευαν ότι η εκπαίδευση έπρεπε να θεμελιώνεται στην ενασχόληση με τις θετικές επιστήμες, να γίνεται στη λαϊκή γλώσσα και να υπηρετεί την προοπτική του αγώνα για ελευθερία.
Ένας ανώνυμος συγγραφέας, στο έργο του «Ελληνική Νομαρχία» (1806), υποστήριζε με πάθος ότι η πρόοδος του γένους στα γράμματα ήταν η βασική αιτία που έκανε πιο εύκολη την εθνική αποκατάσταση των Ελλήνων: «Δεν υπάρχει πόλη σήμερα που να μην έχει δύο και τρία σχολεία […] Η Λογική και η Φυσική άνοιξαν τα μάτια των περισσοτέρων.»
Οι παραπάνω θέσεις, ωστόσο, δεν ήταν καθολικά αποδεκτές. Ορισμένοι Έλληνες συντηρητικοί λόγιοι, που συνήθως συνδέονταν με την εκκλησία, απέρριπταν τις διαφωτιστικές ιδέες. Έκριναν ότι η εκπαίδευση έπρεπε να βασίζεται σε εκκλησιαστικά κείμενα, να περιορίζεται στη γνωριμία με τη θρησκευτική παράδοση και να γίνεται σε αρχαΐζουσα γλώσσα.
Οι κορυφαίες μορφές του Διαφωτισμού
Ανάμεσα στους πολλούς Έλληνες λόγιους που υιοθέτησαν τις ιδέες του Διαφωτισμού ξεχώρισαν κυρίως ο Ρήγας Βελεστινλής και ο Αδαμάντιος Κοραής.
Ο Ρήγας Βελεστινλής (1757-1798) πρότεινε, στο έργο του «Νέα Πολιτική Διοίκηση», έντονα επηρεασμένο από τις ριζοσπαστικές ιδέες των Γάλλων Ιακωβίνων, τη δημιουργία μιας «Ελληνικής Δημοκρατίας» που θα απλωνόταν σε όλη τη Βαλκανική, αντικαθιστώντας την Οθωμανική αυτοκρατορία και εξασφαλίζοντας ισονομία και ισοπολιτεία στους κατοίκους της.
Στη «Νέα Πολιτική Διοίκηση» (1797) ο Ρήγας διακήρυττε ότι τα φυσικά δικαιώματα του ανθρώπου είναι τέσσερα: να είναι όλοι ίσοι, να είναι ελεύθεροι, να είναι σίγουροι για τη ζωή τους και να μην μπορεί κανείς να αγγίξει άδικα τα κτήματά τους. Διακήρυττε επίσης ότι «όλοι οι άνθρωποι, Χριστιανοί και Τούρκοι, είναι ίσοι» — μια εντυπωσιακά προωθημένη ιδέα ισότητας για την εποχή της.
Ο Ρήγας δοκίμασε να εφαρμόσει τα σχέδιά του, αλλά προδόθηκε και πλήρωσε με τη ζωή του, αυτός και οι σύντροφοί του, το όραμά του. Λίγο αργότερα, το 1806, ο ανώνυμος συγγραφέας της «Ελληνικής Νομαρχίας», εμπνεόμενος από το όραμα του Ρήγα, υποστήριξε ότι οι Έλληνες έπρεπε να αγωνιστούν μόνοι τους για την ελευθερία τους.
Ο Αδαμάντιος Κοραής (1748-1833), υποστηρικτής των φιλελεύθερων ιδεών της γαλλικής επανάστασης, θεωρούσε ότι οι Έλληνες, για να κερδίσουν την ελευθερία τους, έπρεπε πρώτα να μορφωθούν. Αν και διαφωνούσε με τον εξαρχαϊσμό της γλώσσας, δεν δεχόταν αυτούσια τη δημοτική, από την οποία, όπως πίστευε, έπρεπε να αφαιρεθούν κάποιες λαϊκές και ξένες λέξεις.
Ο Ρήγας πίστευε στην άμεση ένοπλη δράση για την ίδρυση μιας πολυεθνικής δημοκρατίας, ενώ ο Κοραής θεωρούσε ότι η μόρφωση έπρεπε να προηγηθεί του ένοπλου αγώνα. Μην τους ταυτίζεις: μοιράζονταν τον στόχο της ελευθερίας, αλλά διαφωνούσαν στη στρατηγική.
Άλλοι σημαντικοί διαφωτιστές ήταν ο Ιώσηπος Μοισιόδακας και ο Δημήτριος Καταρτζής, θερμοί υπερασπιστές της χρήσης της λαϊκής γλώσσας, ο Κωνσταντίνος Κούμας, μαχητικός υποστηρικτής της εισαγωγής νέων μεθόδων διδασκαλίας, και ο Θεόφιλος Καΐρης, οπαδός των φιλελεύθερων ιδεών της γαλλικής επανάστασης.