1. Βασική Θεωρία
ΔΙΑΒΑΣΕ ΤΟ
Κάτι δεν κατάλαβες; Επίλεξε το κομμάτι και πάτα «Ρώτα τον Σωκράτη». Σου το εξηγεί αμέσως.

Η τελευταία φάση της γαλλικής επανάστασης και η εποχή του Ναπολέοντα 🎖️

Η τρίτη και τελευταία φάση της γαλλικής επανάστασης (1794-1799)

Μετά την εκτέλεση του Ροβεσπιέρου, ο έλεγχος της Συμβατικής πέρασε στα χέρια των μετριοπαθών, των Θερμιδοριανών. Τα περισσότερα από τα ριζοσπαστικά μέτρα των Ορεινών καταργήθηκαν και η επανάσταση επέστρεψε στις αρχικές, πιο μετριοπαθείς θέσεις της.

Οι Θερμιδοριανοί ψήφισαν νέο σύνταγμα το 1795. Σύμφωνα με αυτό, η άσκηση της εκτελεστικής εξουσίας ανατέθηκε σε ένα πενταμελές συμβούλιο, το Διευθυντήριο. Το Διευθυντήριο, προκειμένου να αντιμετωπίσει τη δύσκολη εσωτερική και εξωτερική κατάσταση της χώρας, αναζήτησε τη στήριξη των στρατηγών που είχαν αναδειχθεί στα χρόνια της επανάστασης.

Από την επανάσταση στη μετριοπάθεια

Η πτώση του Ροβεσπιέρου δεν σήμανε το τέλος της επανάστασης, αλλά μια στροφή προς πιο συντηρητικές λύσεις. Η αναζήτηση στήριξης σε στρατιωτικούς ηγέτες άνοιξε τον δρόμο για την άνοδο ενός εξ αυτών στην απόλυτη εξουσία.

Η άνοδος του Ναπολέοντα στην εξουσία

Στις 9 Νοεμβρίου 1799 ο Ναπολέων Βοναπάρτης, αναμφισβήτητα ο πιο λαοφιλής, ο πιο ικανός, αλλά και ο πιο φιλόδοξος από τους Γάλλους στρατηγούς, κατέλαβε την εξουσία με τη συγκατάθεση του ίδιου του Διευθυντηρίου. Έτσι, η μετριοπαθής αστική τάξη εμπιστεύτηκε έναν ηγέτη που έδειχνε ικανός να δημιουργήσει ένα σταθερό εσωτερικό καθεστώς και παράλληλα να διεξαγάγει σειρά πολέμων για την εδραίωση της γαλλικής κυριαρχίας στην Ευρώπη.

Αρχικά, ο Ναπολέων ανακηρύχθηκε Πρώτος Ύπατος (1799-1804) και αργότερα Αυτοκράτορας (1804-1815). Αν και το πολίτευμα τυπικά δεν άλλαξε, στην πράξη ο Ναπολέων κυβερνούσε πλέον ως απόλυτος μονάρχης.

Μεταρρυθμίσεις και ο Ναπολεόντειος Κώδικας

Ο νέος ηγέτης της Γαλλίας εφάρμοσε σειρά μεταρρυθμίσεων στη διοίκηση, στην εκπαίδευση και στην οικονομία, επιδιώκοντας να ελέγξει την κρατική μηχανή αλλά και να την κάνει πιο αποτελεσματική.

Το 1804 θεσπίστηκε ένας νέος νομικός κώδικας, ο Ναπολεόντειος Κώδικας, στον οποίο διατηρούνταν, με τη μορφή νόμων, ορισμένες από τις αρχές της γαλλικής επανάστασης. Ο Ναπολεόντειος Κώδικας διαδόθηκε σε όλη την Ευρώπη μέσω των γαλλικών στρατιών και παραμένει μέχρι σήμερα η βάση του νομικού συστήματος τόσο της Γαλλίας όσο και πολλών άλλων ευρωπαϊκών κρατών.

Ένας νόμος με διάρκεια αιώνων

Ο Ναπολεόντειος Κώδικας δεν ήταν απλώς ένα εργαλείο διακυβέρνησης της εποχής του: επηρέασε τα νομικά συστήματα πολλών ευρωπαϊκών κρατών και εξακολουθεί να αποτελεί τη βάση του γαλλικού δικαίου έως σήμερα.

Οι πόλεμοι και η κυριαρχία στην Ευρώπη

Η Γαλλία του Ναπολέοντα βρέθηκε αντιμέτωπη κατά καιρούς με όλες σχεδόν τις σημαντικές ευρωπαϊκές δυνάμεις, κατορθώνοντας ωστόσο να θέσει υπό τον έλεγχό της ένα μεγάλο μέρος της Ευρώπης.

Ο Ναπολέων, εκτιμώντας ότι ο κύριος αντίπαλός του ήταν η Αγγλία, εφάρμοσε από το 1806 τον ηπειρωτικό αποκλεισμό, εμποδίζοντας τη διακίνηση αγγλικών εμπορευμάτων σε όλα τα ευρωπαϊκά λιμάνια. Σε αντίποινα, η Αγγλία εφάρμοσε θαλάσσιο αποκλεισμό σε βάρος της Γαλλίας, εμποδίζοντας πλοία τρίτων χωρών να πλησιάζουν τις γαλλικές ακτές.

Χάρη στις νίκες και στις κατακτήσεις του, ο Ναπολέων δημιούργησε βασίλεια-δορυφόρους της Γαλλίας σε πολλές περιοχές της Ευρώπης. Καθώς όμως η Γαλλία απαιτούσε φόρους για να καλύψει τα τεράστια έξοδα των πολέμων, η γαλλική παρουσία αντιμετώπισε την αντίδραση:

  • των ευγενών και του ανώτερου κλήρου, που επιδίωκαν την επαναφορά της μοναρχίας και την αποκατάσταση των προνομίων τους
  • σημαντικού μέρους των λαϊκών στρωμάτων, που ένιωθαν να επιβαρύνονται οικονομικά και να βρίσκονται υπό ξένη κυριαρχία

Η εκστρατεία στη Ρωσία και η πτώση του Ναπολέοντα

Το 1812 ο Ναπολέων αποφάσισε να επιτεθεί στη Ρωσία, με τη δικαιολογία ότι αυτή δεν εφάρμοζε αυστηρά τον ηπειρωτικό αποκλεισμό. Ο γαλλικός στρατός κατόρθωσε να φτάσει μέχρι τη Μόσχα, χωρίς όμως να θέσει τη Ρωσία υπό την κυριαρχία του. Λόγω του χειμώνα, των ασθενειών και των εχθρικών επιθέσεων, οι δυνάμεις του Ναπολέοντα άρχισαν να υποχωρούν.

Κατά την υποχώρηση, ένας νέος συνασπισμός ευρωπαϊκών κρατών —Αγγλία, Αυστρία, Πρωσία, Ρωσία, Ισπανία, Σουηδία και το βασίλειο της Νεάπολης— κατάφερε καίριο πλήγμα στις γαλλικές δυνάμεις στη μάχη της Λιψίας (1813). Από ένα στράτευμα περίπου 600.000 ανδρών, στη Γαλλία επέστρεψαν λιγότεροι από 100.000.

Η ήττα των Γάλλων στο Βέλγιο, στη μάχη του Βατερλό (1815), σήμανε το οριστικό τέλος της κυριαρχίας του Ναπολέοντα.

Γαλλική επανάσταση και εποχή του Ναπολέοντα: μια αποτίμηση

Η περίοδος 1789-1815 αποτελεί τομή στην ευρωπαϊκή αλλά και στην παγκόσμια ιστορία. Στη διάρκειά της:

  • Η αστική τάξη της Γαλλίας κατέλαβε την εξουσία, δείχνοντας τον δρόμο και στις άλλες αστικές τάξεις της Ευρώπης.
  • Τα συμφέροντα της αστικής τάξης προωθήθηκαν αποφασιστικά και, χάρη σε σειρά μεταρρυθμίσεων, η φιλελεύθερη οικονομία, η οικονομία της ελεύθερης αγοράς, κέρδισε έδαφος.
  • Οι αρχές του Διαφωτισμού έγιναν πολιτικά αιτήματα και, σε έναν βαθμό, δικαιώθηκαν.
  • Η απολυταρχία γκρεμίστηκε στη Γαλλία και κλονίστηκε στην υπόλοιπη Ευρώπη.
  • Αναπτύχθηκε η ιδέα ότι τα όρια του έθνους και του κράτους πρέπει να συμπίπτουν. Πολίτες και κράτος συνδέθηκαν με ένα πλέγμα δικαιωμάτων και υποχρεώσεων (π.χ. πολιτικά δικαιώματα - υποχρέωση στρατιωτικής θητείας). Έτσι γεννήθηκε η σύγχρονη έννοια της πατρίδας, στο πλαίσιο του έθνους-κράτους, που ενέπνεε αφοσίωση στους ανθρώπους.
  • Η εκκλησία διαχωρίστηκε, για πρώτη φορά στη νεότερη εποχή, από το κράτος.
  • Τα προνόμια των ευγενών και του κλήρου καταργήθηκαν και επικράτησε η αντίληψη ότι όλοι οι άνθρωποι γεννιόνταν έχοντας, τουλάχιστον θεωρητικά, τα ίδια δικαιώματα.
  • Ο λαός αναδείχτηκε σε κινητήρια δύναμη της ιστορίας και σε αποκλειστική πηγή εξουσίας, με την καθιέρωση συνταγμάτων και την επικράτηση της αρχής της λαϊκής κυριαρχίας. Τα φυσικά δικαιώματα του Διαφωτισμού έγιναν πολιτικά δικαιώματα· οι υπήκοοι έγιναν πολίτες.
  • Αναπτύχθηκαν ή αναδύθηκαν ιδέες και κινήματα που σφράγισαν την παγκόσμια ιστορία, όπως ο φιλελευθερισμός, ο εθνικισμός, ο κοινωνικός ριζοσπαστισμός και ο σοσιαλισμός.
Μαρτυρίες για την επίδραση της γαλλικής επανάστασης

Ο Ροβεσπιέρος, μιλώντας στη Συμβατική Εθνοσυνέλευση στις 7 Μαΐου 1794, εξέφρασε με έμφαση τη ρήξη ανάμεσα στον παλιό και τον νέο κόσμο: «Η Ευρώπη δεν καταλαβαίνει ότι μπορεί να ζήσει χωρίς βασιλιάδες, χωρίς ευγενείς. Εμείς δεν καταλαβαίνουμε ότι μπορεί να ζήσει κανείς μαζί τους... Εμείς πληροφορούμε τον κόσμο για τα ονόματα και τις αρετές των ηρώων που πέθαναν για τη λευτεριά».

Η επίδραση της γαλλικής επανάστασης έφτασε πολύ πέρα από τα σύνορα της Γαλλίας. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, στη «Διήγησιν συμβάντων της ελληνικής φυλής», σημείωνε: «Η γαλλική επανάστασις και ο Ναπολέων έκαμαν, κατά την γνώμη μου, ν' ανοίξουν τα μάτια του κόσμου. Πρωτύτερα τα έθνη δεν εγνωρίζοντο, τους βασιλείς τους ενόμιζον ως θεούς της Γης, και ό,τι και αν έκαμναν, το έλεγαν καλά καμωμένο».

Ο ίδιος ο Ροβεσπιέρος, σε λόγο του στη Συμβατική Εθνοσυνέλευση στις 17 Φεβρουαρίου 1794, συνέδεσε την έννοια της πατρίδας με τη δημοκρατία: μόνο στη δημοκρατία, υποστήριξε, το κράτος είναι αληθινά η πατρίδα όλων των ανθρώπων που το συνθέτουν, ενώ στα αριστοκρατικά κράτη η λέξη «πατρίδα» έχει νόημα μόνο για τις οικογένειες των ευγενών που κατέχουν την εξουσία. Σε αυτή τη διαφορά, κατά τον Ροβεσπιέρο, βρισκόταν η πηγή της ανωτερότητας των ελεύθερων λαών απέναντι σε όλους τους άλλους.

Το συνέδριο της Βιέννης και η Παλινόρθωση

Οι νικητές του Ναπολέοντα συγκάλεσαν το συνέδριο της Βιέννης (Σεπτέμβριος 1814 - Ιούνιος 1815). Κύριο μέλημά τους ήταν η επαναχάραξη των συνόρων ώστε να εξασφαλίζεται μια βιώσιμη ισορροπία, η ανασυγκρότηση της απολυταρχίας και η καταστολή των επαναστατικών ιδεών. Στη Γαλλία εγκαθιδρύθηκε ξανά το πολίτευμα της βασιλείας και τα γαλλικά σύνορα επανήλθαν εκεί που ήταν το 1789.

Τον Νοέμβριο του 1815 ιδρύθηκε η Ιερή Συμμαχία, από τη Ρωσία, την Αυστρία και την Πρωσία, χώρες-προπύργια της απολυταρχίας και της αντεπανάστασης. Οι περισσότεροι εκθρονισμένοι ηγεμόνες επανήλθαν στους θρόνους τους. Τα χρόνια που ακολούθησαν ονομάστηκαν εποχή της Παλινόρθωσης (1815-1830).