Η έκρηξη και η εξέλιξη της γαλλικής επανάστασης (1789-1794) 🇫🇷

Η γαλλική κοινωνία πριν την επανάσταση

Η γαλλική κοινωνία του 18ου αιώνα ήταν οργανωμένη σε τρεις θεσμοθετημένες τάξεις. Οι άνθρωποι κατατάσσονταν σε αυτές με κριτήριο την καταγωγή τους και τα προνόμια που τους είχαν απονεμηθεί από τον ηγεμόνα:

• Ο κλήρος (0,5% του πληθυσμού)
• Οι ευγενείς (1,5% του πληθυσμού)
• Η τρίτη τάξη (98% του πληθυσμού) — την αποτελούσαν όλοι όσοι δεν ανήκαν στις δύο προηγούμενες τάξεις, δηλαδή οι αστοί, οι αγρότες και οι εργάτες

Ο κλήρος και οι ευγενείς είχαν προνόμια, ενώ η τρίτη τάξη είχε μόνο υποχρεώσεις: πλήρωνε το σύνολο των φόρων, τη στιγμή που οι άλλες δύο τάξεις δεν φορολογούνταν.

Παράλληλα, η δυσφορία εξαπλωνόταν σε όλη την τρίτη τάξη, καθώς από τα μέσα του 18ου αιώνα οι συνθήκες ζωής επιδεινώνονταν διαρκώς.

Η πρώτη φάση της γαλλικής επανάστασης (Μάιος 1789 - Αύγουστος 1792)

Η συνέλευση των τάξεων και ο όρκος του σφαιριστηρίου

Η δεινή κατάσταση ανάγκασε τον βασιλιά Λουδοβίκο ΙΣΤ' να συγκαλέσει συνέλευση των τάξεων στο ανάκτορο των Βερσαλιών (5 Μαΐου 1789). Εκεί, οι αντιπρόσωποι της τρίτης τάξης απαίτησαν μεταρρυθμίσεις, όμως ο βασιλιάς ζήτησε να επιβληθούν νέοι φόροι που θα πλήρωναν αποκλειστικά τα μέλη της τρίτης τάξης.

Οι αντιπρόσωποι της τρίτης τάξης αντέδρασαν και, με το επιχείρημα ότι εκπροσωπούσαν το 98% των Γάλλων, αυτοανακηρύχθηκαν Εθνική συνέλευση. Ο βασιλιάς δεν τους αναγνώρισε και διέταξε να κλείσει η αίθουσα όπου συνεδρίαζαν οι τάξεις.

Τότε οι αντιπρόσωποι της τρίτης τάξης συγκεντρώθηκαν στην αίθουσα του σφαιριστηρίου, όπου ορκίστηκαν ότι θα συντάξουν σύνταγμα (20 Ιουνίου 1789) — γεγονός γνωστό ως ο «όρκος του σφαιριστηρίου». Στο πλευρό τους τάχθηκαν ορισμένοι κληρικοί και ευγενείς, και ο βασιλιάς αναγκάστηκε να υποχωρήσει.

Η Εθνοσυνέλευση αυτοανακηρύχθηκε Συντακτική συνέλευση (9 Ιουλίου 1789), με σκοπό να δώσει στη Γαλλία σύνταγμα.

Η άλωση της Βαστίλης

Η υποχώρηση του Λουδοβίκου ΙΣΤ' δεν ήταν παρά μια κίνηση τακτικής, καθώς την ίδια στιγμή συγκέντρωνε κρυφά στρατό για να διαλύσει την Εθνοσυνέλευση.

Όταν έγιναν γνωστές οι παρασκηνιακές κινήσεις του βασιλιά, οργισμένοι πολίτες οπλίστηκαν για να υπερασπιστούν την Εθνοσυνέλευση: στις 14 Ιουλίου 1789 ο λαός του Παρισιού κατέλαβε τη Βαστίλη, τόπο φυλάκισης και βασανιστηρίων, μισητό σύμβολο της απολυταρχίας. Παράλληλα, όλο και περισσότερες περιοχές στην ύπαιθρο της Γαλλίας επαναστατούσαν.

Η κατάργηση των προνομίων και η Διακήρυξη των δικαιωμάτων

Σε αυτό το κλίμα, η Συντακτική συνέλευση ανακοίνωσε την κατάργηση των προνομίων (4 Αυγούστου 1789) και ψήφισε τη Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου και του πολίτη (26 Αυγούστου 1789), βασισμένη στις αρχές του Διαφωτισμού. Ο βασιλιάς αποδέχθηκε αναγκαστικά αυτές τις αποφάσεις μετά την κατάληψη των ανακτόρων των Βερσαλιών από τον επαναστατημένο λαό (5 Οκτωβρίου 1789), όταν οπλισμένες γυναίκες βάδισαν εναντίον του παλατιού.

Η Διακήρυξη καθιέρωνε αρχές θεμελιώδεις για τη σύγχρονη πολιτική σκέψη:

«Οι άνθρωποι γεννιούνται και παραμένουν ελεύθεροι κι έχουν τα ίδια δικαιώματα.» Σκοπός κάθε πολιτικής οργάνωσης είναι να διαφυλάσσει τα φυσικά και απαράγραπτα δικαιώματα του ανθρώπου — την ελευθερία, την ιδιοκτησία, την ασφάλεια και την αντίσταση στην καταπίεση. Το έθνος αναγνωριζόταν ως αποκλειστική πηγή κάθε εξουσίας: κανένα συλλογικό σώμα, κανένα άτομο δεν μπορούσε να ασκεί εξουσία που δεν απέρρεε από το έθνος. Ο νόμος οριζόταν ως έκφραση της γενικής βούλησης, και αφού όλοι οι πολίτες ήταν ίσοι απέναντι σε αυτόν, όλοι μπορούσαν να καταλαμβάνουν δημόσια αξιώματα ανάλογα με τις ικανότητές τους. Κανένας δεν έπρεπε να διώκεται για τις πεποιθήσεις του, ούτε τις θρησκευτικές, εφόσον η εκδήλωσή τους δεν διατάρασσε την τάξη του νόμου. Η ελεύθερη έκφραση της σκέψης θεωρούνταν από τα πολυτιμότερα δικαιώματα του ανθρώπου, ενώ η ιδιοκτησία οριζόταν ως δικαίωμα ιερό και απαραβίαστο, που δεν μπορούσε να αφαιρεθεί παρά μόνο για λόγους δημόσιας ανάγκης και με δίκαιη αποζημίωση.

Πολιτικά ρεύματα και λέσχες

Στη Συντακτική συνέλευση διαμορφώθηκαν τρία πολιτικά ρεύματα, που πήραν τα ονόματά τους από τις θέσεις στις οποίες κάθονταν οι υποστηρικτές τους στην αίθουσα συνεδριάσεων:

Η δυναμική συμμετοχή ευρύτερων κοινωνικών στρωμάτων στις πολιτικές εξελίξεις οδήγησε και στη δημιουργία πολιτικών οργανώσεων, των λεσχών. Η λέσχη των Ιακωβίνων και η λέσχη των Κορδελιέρων κινητοποιούσαν μεγάλο αριθμό πολιτών. Οι πολιτικές απόψεις γίνονταν ευρύτερα γνωστές μέσα από πολιτικά φυλλάδια και εφημερίδες, ο αριθμός των οποίων πολλαπλασιάστηκε.

Το σύνταγμα του 1791 και οι μεταρρυθμίσεις

Η Συντακτική ψήφισε το 1791 το πρώτο σύνταγμα της Γαλλίας, εγκαθιδρύοντας το πολίτευμα της συνταγματικής μοναρχίας. Το έθνος ανακηρύχτηκε κυρίαρχο και ως νομοθετικό σώμα ορίστηκε η Νομοθετική συνέλευση (Βουλή), που θα προέκυπτε από εκλογές.

Τα σοβαρά οικονομικά προβλήματα ώθησαν την επανάσταση στην εθνικοποίηση της περιουσίας του κλήρου, η οποία χρησιμοποιήθηκε ως εγγύηση για την έκδοση χαρτονομίσματος. Οι κληρικοί ορίστηκαν λειτουργοί του κράτους που όφειλαν υπακοή πρώτα απ' όλα στην πολιτεία. Καταργήθηκαν επίσης οι συντεχνίες και απαγορεύτηκαν οι απεργίες.

Οι ρυθμίσεις αυτές δεν έγιναν αποδεκτές ούτε από την εκκλησία ούτε από τον βασιλιά, ο οποίος επιχείρησε να διαφύγει από τη Γαλλία, έγινε όμως αντιληπτός και αναγκάστηκε να επιστρέψει.

Ο πόλεμος και η πτώση της μοναρχίας

Η Νομοθετική συνέλευση, που προήλθε από τις εκλογές του Σεπτεμβρίου 1791, ελεγχόταν από τους Γιρονδίνους και είχε να αντιμετωπίσει σοβαρά προβλήματα. Ο βασιλιάς και ορισμένοι αριστοκράτες σχεδίαζαν, σε συνεννόηση με τους βασιλείς της Αυστρίας και της Πρωσίας, επέμβαση εναντίον του επαναστατικού καθεστώτος. Παράλληλα, ριζοσπαστικά τμήματα των λαϊκών στρωμάτων, οι sans-culottes (σαν-κιλότ — ο όρος αποδόθηκε παλαιότερα στα ελληνικά «αβράκωτοι», επειδή δεν φορούσαν τα εφαρμοστά παντελόνια που συνήθιζαν οι αριστοκράτες και οι αστοί, αλλά απλά παντελόνια όμοια με τα σημερινά), αξίωναν την έκπτωση του βασιλιά.

Οι Γιρονδίνοι, εκτιμώντας ότι μια πολεμική σύγκρουση θα συσπείρωνε τον λαό γύρω από το επαναστατικό καθεστώς, ώθησαν στην κήρυξη πολέμου εναντίον της Αυστρίας και της Πρωσίας (20 Απριλίου 1792). Οι πρώτες αποτυχίες του γαλλικού στρατού, η ύποπτη στάση του βασιλιά και η πείνα ώθησαν τα λαϊκά στρώματα σε επαναστατική δράση.

Ο λαός του Παρισιού κατέλαβε τα ανάκτορα του Κεραμεικού (10 Αυγούστου 1792). Ο βασιλιάς κατέφυγε στη Νομοθετική, η οποία όμως τον έθεσε υπό περιορισμό και ανέθεσε την εκτελεστική εξουσία σε συμβούλιο με επικεφαλής τον Δαντόν, στέλεχος της πολιτικής λέσχης των Κορδελιέρων.

Οι εξελίξεις ήταν ραγδαίες. Η Νομοθετική:

• αναγνώρισε σε όλους τους άνδρες πολιτικά δικαιώματα, θεσπίζοντας την καθολική ψηφοφορία
• δήμευσε τις περιουσίες των αριστοκρατών που είχαν διαφύγει στο εξωτερικό
• θέσπισε τον διαχωρισμό της εκκλησίας από το κράτος
• κήρυξε την πατρίδα σε κίνδυνο

Η νίκη κατά των Πρώσων στο Βαλμί (20 Σεπτεμβρίου 1792) έσωσε, στην κυριολεξία την τελευταία στιγμή, την επανάσταση.

Η δεύτερη φάση της γαλλικής επανάστασης (Σεπτέμβριος 1792 - Ιούλιος 1794)

Η κατάργηση της μοναρχίας και η εκτέλεση του βασιλιά

Μετά από εκλογές με καθολική ψηφοφορία, αναδείχτηκε η Συμβατική συνέλευση, η οποία, ύστερα από πρόταση των Ορεινών και παρά τη διαφωνία των Γιρονδίνων, κατάργησε τη μοναρχία (21 Σεπτεμβρίου 1792) και εγκαθίδρυσε, για πρώτη φορά στην Ευρώπη, το πολίτευμα της αβασίλευτης δημοκρατίας.

Ο βασιλιάς και η βασίλισσα καταδικάστηκαν και αποκεφαλίστηκαν το 1793.

Ο πόλεμος, οι εσωτερικές εξεγέρσεις και η Τρομοκρατία

Η Συμβατική αποφάσισε τη συνέχιση του πολέμου, με στόχο να καταληφθούν εδάφη που θεωρούνταν γαλλικά στο Βέλγιο και στις όχθες του ποταμού Ρήνου. Η απόφαση αυτή συσπείρωσε εναντίον της Γαλλίας πολλά ευρωπαϊκά κράτη. Ταυτόχρονα, στο εσωτερικό ξεσπούσαν αντεπαναστατικές εξεγέρσεις — το 1793 ξέσπασε εξέγερση στην επαρχία της Βανδέας στη δυτική Γαλλία — και η οικονομική κατάσταση επιδεινωνόταν, ιδίως για τα ασθενέστερα κοινωνικά στρώματα.

Η Συμβατική, μετά από πιεστικές προτάσεις των Ορεινών —μεταξύ των οποίων πρωταγωνιστικό ρόλο έπαιζαν τα μέλη της λέσχης των Ιακωβίνων— σύστησε την Επιτροπή Δημόσιας Σωτηρίας, την Επιτροπή Γενικής Ασφάλειας και επαναστατικά δικαστήρια, με στόχο την καταστολή αντεπαναστατικών ενεργειών. Οι Γιρονδίνοι αντέδρασαν, αλλά η Συμβατική, μετά από πρόταση των Ορεινών, διέταξε τη σύλληψη των ηγετών τους (Ιούνιος 1793). Λίγες μέρες αργότερα εγκρίθηκε το σύνταγμα του έτους Ι (24 Ιουνίου 1793).

Μετά την πτώση των Γιρονδίνων, οι Ορεινοί, με επικεφαλής τον Ροβεσπιέρο, ηγετική φυσιογνωμία των Ιακωβίνων, σχημάτισαν επαναστατική κυβέρνηση. Ο ίδιος ο Ροβεσπιέρος εξηγούσε τη λογική της επαναστατικής διακυβέρνησης ως εξής:

«Η συνταγματική κυβέρνηση ασχολείται κυρίως με την πολιτική ελευθερία. Η επαναστατική κυβέρνηση με τη δημόσια ελευθερία. Κάτω από το συνταγματικό καθεστώς, αρκεί σχεδόν το να προστατεύονται τα άτομα από τις καταχρήσεις της δημόσιας δύναμης. Κάτω από επαναστατικό καθεστώς, η ίδια η δημόσια δύναμη είναι υποχρεωμένη να προστατεύει τον εαυτό της από όλες τις φατρίες που της επιτίθενται. Στους καλούς πολίτες, η επαναστατική κυβέρνηση οφείλει ολοκληρωμένη προστασία. Στους εχθρούς του λαού, δεν οφείλει παρά μόνο τον θάνατο.»

Παράλληλα, η χριστιανική θρησκεία αντικαταστάθηκε από τη λατρεία του Ανώτατου Όντος, ενώ δόθηκαν νέα ονόματα στους μήνες. Παρά την κάποια βελτίωση που σημειώθηκε στο βιοτικό επίπεδο κυρίως των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων, τα ακραία μέτρα που σε πολλές περιπτώσεις υιοθετήθηκαν προκάλεσαν αντιδράσεις.

Το τέλος του Ροβεσπιέρου

Ο Ροβεσπιέρος βρέθηκε στο στόχαστρο των αντιδράσεων, και τελικά η Συμβατική αποφάσισε να τον εκτελέσει μαζί με 20 συνεργάτες του (28 Ιουλίου 1794) — γεγονός που σηματοδότησε το τέλος της δεύτερης φάσης της γαλλικής επανάστασης.