Η εποχή του Διαφωτισμού 💡

Οι μεγάλες αλλαγές στην Ευρώπη του 17ου και 18ου αιώνα

Κατά τον 17ο και τον 18ο αιώνα η Ευρώπη πέρασε από σημαντικές μεταβολές που άλλαξαν τον τρόπο ζωής των ανθρώπων. Καταρχάς, σημειώθηκε θεαματική αύξηση του πληθυσμού. Παράλληλα, άλλαξε η αγροτική οικονομία: δημιουργήθηκαν μεγάλα αγροκτήματα, εφαρμόστηκαν νέες μέθοδοι καλλιέργειας και επεκτάθηκε η χρήση μηχανημάτων, ώστε να καλυφθούν οι ανάγκες του συνεχώς αυξανόμενου πληθυσμού. Το φαινόμενο αυτό ονομάστηκε από τους ιστορικούς αγροτική επανάσταση.

Ταυτόχρονα αναπτύχθηκε το εμπόριο ανάμεσα στην Ευρώπη, την Αφρική και την Αμερική (το λεγόμενο τριγωνικό εμπόριο), αλλά και στο εσωτερικό της ευρωπαϊκής ηπείρου. Αποτέλεσμα ήταν η συσσώρευση κεφαλαίων στα χέρια Ευρωπαίων επιχειρηματιών. Η αυξημένη ζήτηση προϊόντων έφερε αλλαγές και στην παραγωγή, με κυριότερη τη χρήση νέων μηχανών μεγάλων δυνατοτήτων.

Έτσι διαμορφώθηκαν δύο νέες κοινωνικές ομάδες: από τη μία πλευρά επιχειρηματίες που διέθεταν κεφάλαια, και από την άλλη χιλιάδες πρώην αγρότες οι οποίοι, εξαιτίας των αλλαγών στην αγροτική οικονομία, είχαν μείνει χωρίς εργασία και είχαν καταφύγει στις πόλεις αναζητώντας εισόδημα. Ο συνδυασμός αυτών των δύο παραγόντων, μαζί με την καταλυτική παρουσία ισχυρών μηχανών, οδήγησε στη δημιουργία μεγάλων εργοστασίων, δηλαδή στη γέννηση της βιομηχανίας, την εκβιομηχάνιση. Οι αλλαγές αυτές ξεκίνησαν στη Μεγάλη Βρετανία γύρω στα 1750-1780 και αποτέλεσαν την πρώτη φάση της βιομηχανικής επανάστασης.

Παράλληλα με τις οικονομικές αλλαγές συντελούνταν και κοινωνικές μεταβολές. Ομάδες της αστικής τάξης (βιομήχανοι, τραπεζίτες, μεγαλέμποροι) ενίσχυαν διαρκώς τη θέση τους. Οι αριστοκράτες προσπαθούσαν να διαφυλάξουν τα προνόμιά τους, με εξαίρεση τη Μεγάλη Βρετανία, όπου είχαν αρχίσει να ασχολούνται και οι ίδιοι με τις νέου τύπου οικονομικές δραστηριότητες. Οι αγρότες, που αποτελούσαν την πλειονότητα του πληθυσμού, καθώς και τα ασθενέστερα κοινωνικά στρώματα των πόλεων, ζούσαν σε δύσκολες συνθήκες.

Ενώ όλα αυτά συνέβαιναν στην οικονομία και την κοινωνία, η πολιτική κατάσταση παρέμενε στάσιμη. Σχεδόν σε όλα τα κράτη της Ευρώπης η εξουσία ήταν συγκεντρωμένη στα χέρια του βασιλιά, δηλαδή επικρατούσε η απόλυτη μοναρχία. Εξαίρεση αποτελούσε η Μεγάλη Βρετανία, όπου οι πιέσεις της αριστοκρατίας και των αστών είχαν οδηγήσει, στα τέλη του 17ου αιώνα, στην ένδοξη επανάσταση (1688) και στην αναγνώριση ορισμένων πολιτικών δικαιωμάτων στα μέλη των οικονομικά ισχυρότερων τάξεων.

Η πρόοδος της επιστήμης και ο ορθός λόγος

Από τον 17ο αιώνα η πρόοδος των φυσικών επιστημών άνοιγε σταδιακά τον δρόμο για την απελευθέρωση από τις προλήψεις του Μεσαίωνα. Πολλοί διανοούμενοι επιχειρούσαν πλέον, βασισμένοι στη λογική, να ανακαλύψουν τους φυσικούς νόμους που πίστευαν ότι διέπουν τη λειτουργία του κόσμου.

Πρωτοπόρους αυτής της νέας σκέψης αποτέλεσαν:

• Ο Φράνσις Μπέικον (ή Βάκων, 1561-1626), που υποστήριξε ότι κάθε επιστημονική θέση πρέπει να επαληθεύεται με πείραμα για να γίνεται αποδεκτή.
• Ο Ρενέ Ντεκάρτ (ή Καρτέσιος, 1596-1650), που τόνισε ότι η συστηματική αμφιβολία είναι ο μόνος δρόμος προς την αληθινή γνώση.
• Ο Τζον Λοκ (1632-1704), που διατύπωσε τη θέση ότι οι άνθρωποι έχουν απαραβίαστα φυσικά δικαιώματα (ζωής, ελευθερίας, περιουσίας).
• Ο Ισαάκ Νιούτον (ή Νεύτων, 1642-1727), που εφαρμόζοντας την επαγωγική μέθοδο διατύπωσε τον νόμο της παγκόσμιας έλξης και υποστήριξε ότι το σύμπαν λειτουργεί με βάση φυσικούς νόμους.

Ο ίδιος ο Ντεκάρτ περιέγραψε τη μέθοδο της κριτικής σκέψης ως εξής: το πρώτο βήμα είναι να μην παραδέχεται κανείς ποτέ τίποτα για αληθινό, αν δεν το γνωρίζει με σαφήνεια ως τέτοιο· δηλαδή να αποφεύγει προσεκτικά τη βιασύνη και την προκατάληψη, και να μην περιλαμβάνει στις κρίσεις του τίποτα παραπάνω απ' όσο παρουσιάζεται στον νου τόσο καθαρά ώστε να μην υπάρχει καμία αφορμή αμφιβολίας.

Το κίνημα του Διαφωτισμού

Η απόρριψη κάθε αυθεντίας, η κριτική εξέταση κάθε υφιστάμενης γνώσης, η αποδοχή της λογικής ως του μόνου ασφαλούς τρόπου ερμηνείας του κόσμου, και η πεποίθηση ότι ο άνθρωπος μπορεί να προοδεύει διαρκώς, ήταν θέσεις που συμμερίζονταν πολλοί Ευρωπαίοι διανοούμενοι. Έτσι διαμορφώθηκε σταδιακά ένα κίνημα που ονομάστηκε Διαφωτισμός.

Το κίνημα πρωτοεμφανίστηκε στην Αγγλία στα τέλη του 17ου αιώνα, κορυφώθηκε στη Γαλλία του 18ου αιώνα και εξαπλώθηκε στην υπόλοιπη Ευρώπη και πέρα από αυτήν. Οι εκπρόσωποί του ονομάστηκαν φιλόσοφοι ή διαφωτιστές. Κορυφαίοι ανάμεσά τους υπήρξαν οι Ρουσό, Βολτέρος, Ντιντερό, Μοντεσκιέ και Ντ' Αλαμπέρ.

Διαφωτισμός και πολιτική

Ο Διαφωτισμός υπήρξε κίνημα βαθύτατα πολιτικό, καθώς μέσα από αυτόν η κοινωνικά ανερχόμενη τότε αστική τάξη διαμόρφωσε τα πολιτικά επιχειρήματα που χρειαζόταν για να διεκδικήσει τη συμμετοχή της στη λήψη των πολιτικών αποφάσεων.

Τα φυσικά δικαιώματα

Τα φυσικά δικαιώματα αποτέλεσαν θεμελιώδη πολιτική έννοια του Διαφωτισμού και μία από τις κεντρικές θέσεις της αστικής τάξης. Για τους διαφωτιστές, όλοι οι άνθρωποι έχουν, απλώς και μόνο επειδή είναι άνθρωποι, ορισμένα δικαιώματα —ζωής, ιδιοκτησίας, ισότητας απέναντι στον νόμο, ελευθερίας σκέψης και έκφρασης— τα οποία καμία εξουσία δεν μπορεί να καταργήσει. Η ιδιαίτερη έμφαση στο δικαίωμα της ιδιοκτησίας αντανακλούσε προφανώς τις επιδιώξεις της ανερχόμενης αστικής τάξης.

Ο Τζον Λοκ και το κοινωνικό συμβόλαιο

Τη θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου διατύπωσε ο Τζον Λοκ. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, τα άτομα δέχτηκαν να παραχωρήσουν ορισμένες από τις ελευθερίες τους προκειμένου να συμβιώσουν, και το κράτος εγγυήθηκε αυτή τη συμφωνία, το κοινωνικό συμβόλαιο. Αν το κράτος παραβεί τους όρους του συμβολαίου και γίνει τυραννικό, τότε οι άνθρωποι αποκτούν το δικαίωμα της αντίστασης.

Ο ίδιος ο Λοκ έγραψε ότι, αν ένας ηγεμόνας χρησιμοποιεί την εξουσία του εναντίον του λαού του, τότε ο λαός έχει το δικαίωμα να τον αντιμετωπίσει με βία· ο σωστός τρόπος για να αντιμετωπιστεί η παράνομη βία της εξουσίας είναι η βία.

Ο Ζαν Ζακ Ρουσό στάθηκε πιο ριζοσπαστικός, υποστηρίζοντας ότι η πολιτική εξουσία πρέπει να βρίσκεται στα χέρια του λαού και όχι κάποιου ηγεμόνα. Όπως έγραψε, οι φορείς της εκτελεστικής εξουσίας δεν είναι αφέντες του λαού, αλλά υπάλληλοί του· ο λαός πρέπει να μπορεί να τους διορίζει και να τους απολύει όποτε θέλει, και δεν υπάρχει θέμα να συμβληθούν με τον λαό — αντίθετα, οφείλουν να τον υπακούν.

Ο Ρουσό εισήγαγε επίσης τον όρο γενική βούληση: τη σύνθεση των ατομικών βουλήσεων μέσα από την οποία εκφράζεται το δημόσιο συμφέρον. Η γενική βούληση εκφράζεται με τη συμμετοχή του λαού στη λήψη των αποφάσεων.

Ο Μοντεσκιέ και η διάκριση των εξουσιών

Σημαντική συμβολή στη διαμόρφωση της πολιτικής σκέψης του Διαφωτισμού αποτέλεσε η θεωρία της διάκρισης των εξουσιών που διατύπωσε ο Μοντεσκιέ. Σύμφωνα με αυτόν, υπάρχουν σε κάθε κράτος τρία είδη εξουσίας: η νομοθετική, η εκτελεστική (που εξαρτάται από το δίκαιο των εθνών) και η δικαστική (που εξαρτάται από το αστικό δίκαιο). Δεν υπάρχει ελευθερία όταν η νομοθετική συμπίπτει με την εκτελεστική εξουσία στο ίδιο πρόσωπο ή σώμα· δεν υπάρχει ελευθερία ούτε όταν η δικαστική εξουσία δεν είναι χωρισμένη από τη νομοθετική και την εκτελεστική. Όλα θα ήταν χαμένα αν ο ίδιος άνθρωπος ή το ίδιο σώμα ασκούσε και τις τρεις αυτές εξουσίες.

Κατά τον Μοντεσκιέ, οι φορείς της εξουσίας έπρεπε να είναι διαφορετικοί: η εκτελεστική εξουσία να ασκείται από το σώμα που εφαρμόζει τους νόμους (κυβέρνηση), η νομοθετική από το σώμα που θεσπίζει τους νόμους (βουλή), και η δικαστική από όσους ελέγχουν την τήρηση των νόμων (δικαστές). Έτσι, πίστευαν οι υποστηρικτές της θεωρίας, δεν θα ήταν εύκολο οι εκάστοτε φορείς της εκτελεστικής εξουσίας να συγκεντρώσουν τόση δύναμη ώστε να την καταχραστούν.

Φωτισμένη δεσποτεία

Οι θέσεις του Διαφωτισμού επηρέασαν με διάφορους τρόπους την πολιτική πραγματικότητα του 18ου αιώνα. Ορισμένοι μονάρχες εφάρμοσαν κάποιες από τις ιδέες του Διαφωτισμού —όπως τον περιορισμό των προνομίων των ανώτερων τάξεων, τη λήψη μέτρων κοινωνικής πρόνοιας και την ενίσχυση των Γραμμάτων και των Τεχνών— προκειμένου να κάνουν το κράτος τους πιο αποτελεσματικό και έτσι να ισχυροποιήσουν την ίδια τους την εξουσία. Η παραλλαγή αυτή της απόλυτης μοναρχίας ονομάστηκε φωτισμένη δεσποτεία. Κύριοι εκπρόσωποί της υπήρξαν ο Φρειδερίκος Β΄ της Πρωσίας, η Μαρία Θηρεσία της Αυστρίας, ο γιος της Ιωσήφ και η Αικατερίνη Β΄ της Ρωσίας.

Η καταλυτική δύναμη των πολιτικών ιδεών του Διαφωτισμού επρόκειτο να φανεί καθαρά στις δύο μεγάλες επαναστάσεις του 18ου αιώνα, την αμερικανική και τη γαλλική.

Διαφωτισμός και θρησκεία

Οι περισσότεροι διαφωτιστές υιοθετούσαν τον ντεϊσμό, ενώ κάποιοι άλλοι ήταν άθεοι. Όλοι, όμως, ασκούσαν αυστηρή κριτική στην καθολική εκκλησία, κατηγορώντας τη για φανατισμό. Οι διαφωτιστές πίστευαν ότι μόνο η καθιέρωση της ανεξιθρησκίας θα απάλλασσε τους ανθρώπους από τη μισαλλοδοξία.

Ο Βολτέρος εξέφρασε αυτή τη θέση με ιδιαίτερη ενάργεια, απευθυνόμενος σε έναν Θεό δημιουργό όλων των όντων και ζητώντας όσοι λατρεύουν τον Θεό ανάβοντας κεριά στο φως της ημέρας να ανέχονται όσους αρκούνται στο φως του ήλιου, και όσοι φορούν άσπρο ράσο δείχνοντας την αγάπη τους στον Θεό να μη μισούν όσους τον αγαπούν εξίσου φορώντας μαύρο ράσο.

Διαφωτισμός και εκπαίδευση

Για τους διαφωτιστές η εκπαίδευση αποτελούσε ένα από τα βασικά μέσα για τη διασφάλιση της συνεχούς προόδου του ανθρώπου. Ο Ρουσό, στο έργο του Αιμίλιος, υποστήριξε ότι η εκπαίδευση πρέπει να βασίζεται στην προσωπική αναζήτηση του διδασκόμενου· ο δάσκαλος δεν πρέπει να λειτουργεί ως αυθεντία, αλλά χρειάζεται μόνο να θέτει ερωτήματα και να καθοδηγεί τον μαθητή στην ανακάλυψη των απαντήσεων.

Διαφωτισμός και οικονομία: φυσιοκρατία και οικονομικός φιλελευθερισμός

Ορισμένοι Γάλλοι οικονομολόγοι υποστήριξαν ότι η οικονομία έπρεπε να αφεθεί να λειτουργήσει «φυσικά», δηλαδή χωρίς τις κρατικές παρεμβάσεις του μερκαντιλισμού. Η αντίληψη αυτή ονομάστηκε φυσιοκρατία και οι υποστηρικτές της φυσιοκράτες. Αναπτύχθηκε στη Γαλλία και κύριος εκπρόσωπός της ήταν ο οικονομολόγος Κενέ.

Στην Αγγλία, η κριτική στον μερκαντιλισμό γέννησε τον οικονομικό φιλελευθερισμό, σύμφωνα με τον οποίο το κράτος δεν πρέπει να επεμβαίνει παρά ελάχιστα στην οικονομική ζωή. Εισηγητής του υπήρξε ο Άνταμ Σμιθ, με το έργο του Έρευνες για τη φύση και τα αίτια του πλούτου των εθνών (1776). Σε αυτό υποστήριξε ότι όσα πρέπει να κάνει το κράτος για να βοηθήσει τη μετάβαση από τη βαρβαρότητα στην ανώτατη βαθμίδα πλούτου δεν είναι πολλά — πέρα από το να διασφαλίζει την ειρήνη, να επιβάλλει χαμηλούς φόρους και να φροντίζει η δικαστική εξουσία να είναι ανεκτική· όλα τα υπόλοιπα προκύπτουν από τη φυσική ροή των πραγμάτων.

Η Εγκυκλοπαίδεια και η διάδοση των ιδεών

Οι ιδέες του Διαφωτισμού συνοψίστηκαν στην Εγκυκλοπαίδεια, ένα συλλογικό έργο 33 τόμων. Σε αυτό οι διαφωτιστές παρουσίασαν όλες τις νέες γνώσεις της εποχής, καθώς και τις νέες ιδέες και αντιλήψεις για διάφορα οικονομικά, κοινωνικά, πολιτικά και άλλα θέματα. Πρωτεργάτες της Εγκυκλοπαίδειας ήταν οι Γάλλοι διαφωτιστές Ντιντερό και Ντ' Αλαμπέρ.

Οι διαφωτιστικές ιδέες διαδόθηκαν αρχικά στα ανώτερα μορφωμένα κοινωνικά στρώματα. Πολλές από αυτές, ωστόσο, έγιναν δημοφιλείς μέσα από την κυκλοφορία εκλαϊκευτικών βιβλίων, τα οποία έφεραν σε επαφή ευρύτερα τμήματα της κοινωνίας με τον επιστημονικό λόγο. Σύντομα οι ιδέες αυτές ξεπέρασαν τα σύνορα της Γαλλίας και διαδόθηκαν σε ολόκληρη την Ευρώπη αλλά και πέρα από αυτήν.