Η ιστορία και ο πολιτισμός της αρχαίας Ινδίας 🏺
Η ιστορία της αρχαίας Ινδίας δεν είναι μια συνεχής γραμμή αλλά μια σειρά από τομές. Ένας πρώτος λαμπρός πολιτισμός καταρρέει· ένας νέος λαός φτάνει και επιβάλλει τη γλώσσα και τη θρησκεία του· μέσα από αυτήν γεννιούνται νέες διδασκαλίες που θα ταξιδέψουν σε ολόκληρη την Ασία· και τελικά η χερσόνησος ενώνεται πολιτικά για πρώτη φορά. Ας δούμε αυτά τα στάδια με τη σειρά.
Ο πολιτισμός του Ινδού 🗺️
Τα πρώτα δείγματα οργανωμένης ζωής εμφανίζονται στα τέλη της 4ης χιλιετίας π.Χ. στην περιοχή της Πενταποταμίας, στη βορειοδυτική Ινδία. Στις αρχές της 3ης χιλιετίας π.Χ. αναπτύχθηκαν εκεί μεγάλες πόλεις, με πολεοδομική και κοινωνική οργάνωση που θυμίζει έντονα τις πόλεις των Σουμερίων.
Η ομοιότητα αυτή δεν είναι τυχαία. Επαφές ανάμεσα στους λαούς της περιοχής του Ινδού και της Μεσοποταμίας υπήρχαν ήδη από τη νεολιθική εποχή, και συνέβαλαν στην εξάπλωση του σουμεριακού πολιτισμού στην ινδική χερσόνησο.
Τα αρχαιολογικά ευρήματα αποδεικνύουν επίσης τη χρήση γραφής. Η γραφή αυτή όμως δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί ως σήμερα.
Το ότι γνωρίζουμε πως υπήρχε γραφή δεν σημαίνει ότι μπορούμε να τη διαβάσουμε. Επειδή ακριβώς η γραφή του Ινδού παραμένει αδιάβαστη, ό,τι ξέρουμε για τον πολιτισμό αυτόν προέρχεται από τα ίδια τα αντικείμενα και τα ερείπια — όχι από κείμενα που να μας μιλούν οι ίδιοι οι κάτοικοι.
Οι Άριοι και ο πολιτισμός των Βεδών 🏹
Στις αρχές της 2ης χιλιετίας π.Χ. ο πολιτισμός του Ινδού καταρρέει. Γύρω στο 1500 π.Χ. εμφανίζονται οι Άριοι, λευκός λαός που υπέταξε τους αυτόχθονες της περιοχής γύρω από τον Ινδό. Περίπου το 1200 π.Χ. μετακινήθηκαν προς τα ανατολικά, στην πεδιάδα του Γάγγη — μετατόπιση που εξηγεί γιατί ο Γάγγης θα γίνει το νέο κέντρο βάρους της ινδικής ιστορίας.
Η γλώσσα τους ήταν η σανσκριτική, η οποία παρουσιάζει στοιχεία κοινής καταγωγής με την ελληνική, τη λατινική και γενικότερα με τις λεγόμενες ινδοευρωπαϊκές γλώσσες.
Οι μόνες πληροφορίες που έχουμε για την περίοδο αυτή προέρχονται από τις Βέδες, θρησκευτικούς ύμνους με πολύ αρχαϊκή γλώσσα, που συντέθηκαν στη βορειοδυτική Ινδία πριν από την πρώτη χιλιετία π.Χ.
Το ότι η σανσκριτική συγγενεύει με την ελληνική και τη λατινική δεν είναι σύμπτωση: και οι τρεις ανήκουν στην ινδοευρωπαϊκή οικογένεια, δηλαδή κατάγονται από μια κοινή προγονική γλώσσα. Η ανακάλυψη αυτή, στα τέλη του 18ου αιώνα, γέννησε ολόκληρη την επιστήμη της συγκριτικής γλωσσολογίας.
Από τη μελέτη των Βεδών προέκυψε και το όνομα της θρησκείας που στηρίχθηκε σε αυτές: ο Βραχμανισμός ή Ινδουισμός, η αρχαιότερη από τις μεγάλες παγκόσμιες θρησκείες, οφείλει την ονομασία του στους Βραχμάνες.
Βουδισμός και Τζαϊνισμός 🛕
Τον 6ο αιώνα π.Χ. η Ινδία γνωρίζει μια εντυπωσιακή θρησκευτική αναζήτηση, από την οποία προκύπτουν δύο νέες διδασκαλίες.
Ο Βούδας (563-483 π.Χ.) είναι ο ιδρυτής του Βουδισμού. Δίδαξε την ιδέα της λύτρωσης μέσα από έναν συνεχή κύκλο δοκιμασίας και αναγέννησης: η ψυχή περνά από διαδοχικές ζωές, και ο σκοπός είναι η απελευθέρωση από αυτόν τον κύκλο.
Παράλληλα, τον ίδιο 6ο αιώνα π.Χ., εμφανίστηκε στην Ινδία και ο Τζαϊνισμός.
Πέρσες και Μακεδόνες στον Ινδό 🛡️
Πριν από την πολιτική ενοποίηση, η βορειοδυτική Ινδία γνώρισε δύο ξένους κατακτητές. Στα τέλη του 6ου αι. π.Χ. η περιοχή του Ινδού καταλήφθηκε από τους Πέρσες και παρέμεινε στην κατοχή τους για δύο περίπου αιώνες, μέχρι την κατάκτησή της από τον Μέγα Αλέξανδρο (326-325 π.Χ.).
Η αυτοκρατορία των Μαουρία 🏰
Η πολιτική ενοποίηση της χερσονήσου ήρθε από τη δυναστεία των Μαουρία.
Ο Σαντραγκούπτα Μαουρία, γνωστός στους Έλληνες ως Σαδράκοττος, ήταν γιος ενός από τους μικρούς ηγεμόνες της Ινδίας και, κατά την παράδοση, συναντήθηκε με τον Μέγα Αλέξανδρο όταν εκείνος έφτασε στον Ινδό. Επηρεασμένος από το μεγαλείο του, θέλησε να τον μιμηθεί ιδρύοντας μεγάλη ινδική αυτοκρατορία. Κατέλαβε πρώτα τα μικρά βασίλεια της περιοχής του Γάγγη· έπειτα, εκμεταλλευόμενος το κενό εξουσίας που άφησε η αποχώρηση του Αλεξάνδρου, κατέκτησε όλα τα εδάφη ανατολικά του Ινδού και στη συνέχεια τη νότια Ινδία.
Ο εγγονός του Ασόκα βασίλευσε από το 264 έως το 227 π.Χ. και ένωσε πολιτικά ολόκληρη την Ινδία. Το σημαντικότερο όμως είναι τι έκανε με αυτή την ενότητα: συνέβαλε στη διάδοση του ινδικού πολιτισμού μέσω των βουδιστών μοναχών, στέλνοντάς τους πέρα από τα σύνορα.
Από τη βασιλεία του Ασόκα χρονολογούνται τα πρώτα λίθινα μνημεία του ινδικού πολιτισμού: οι περίφημες στήλες του, με εγχάρακτα βουδιστικά κείμενα. Είναι τα αρχαιότερα ινδικά κείμενα που μπορούμε να διαβάσουμε — σε αντίθεση με τη γραφή του Ινδού, που μένει αδιάβαστη.
Οι σχέσεις με Έλληνες και Ρωμαίους 🌍
Μετά τον θάνατο του Ασόκα η Ινδία διασπάστηκε ξανά σε μικρά κρατίδια. Τον 2ο αι. π.Χ. στις δυτικές και βορειοδυτικές περιοχές έγιναν επιδρομές από τρεις ομάδες: Έλληνες ηγεμόνες που είχαν ανεξαρτητοποιηθεί από το κράτος των Σελευκιδών, Πάρθους και νομάδες της κεντρικής Ασίας, τους Κουσάν.
Οι Έλληνες ηγεμόνες ίδρυσαν πρώτα το βασίλειο της Βακτρίας και στη συνέχεια, καταλαμβάνοντας μεγάλο μέρος της πεδιάδας του Ινδού, το ελληνοϊνδικό βασίλειο του Ινδού. Τα δύο αυτά βασίλεια έπαιξαν σημαντικό ρόλο κατά τον 2ο και μεγάλο μέρος του 1ου αι. π.Χ. και εξαφανίστηκαν προς τα τέλη του 1ου αι. π.Χ. υπό την πίεση των Πάρθων και κυρίως των Κουσάν, οι οποίοι τον 1ο αι. μ.Χ. εξαπλώθηκαν σε μεγάλο μέρος της βόρειας Ινδίας. Έχοντας περάσει προηγουμένως από περιοχές με ελληνικές αποικίες, οι Κουσάν διατήρησαν άθελά τους αυτόν τον ημιελληνικό πολιτισμό.
Τους πρώτους αιώνες π.Χ. και μ.Χ. το θαλάσσιο εμπόριο γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη για να καλύψει τη ρωμαϊκή ζήτηση σε ελεφαντόδοντο, μπαχαρικά και διαμάντια. Οι ανασκαφές έφεραν στο φως ρωμαϊκά νομίσματα σε ινδικά λιμάνια και τμήμα ρωμαϊκού εμπορικού σταθμού, ενώ ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος διαμαρτυρόταν ότι τα ινδικά προϊόντα στοίχιζαν στους Ρωμαίους 550 εκατομμύρια σηστέρτιους σε χρυσό τον χρόνο.
Η συνάντηση αυτή είχε ένα εντυπωσιακό καλλιτεχνικό αποτέλεσμα: η ελληνική τέχνη επηρέασε τη βουδιστική και γεννήθηκε η τέχνη της Γκαντάρα ή ελληνοβουδιστική, που χαρακτηρίζεται από τη χρήση ελληνιστικών στοιχείων στην απόδοση ινδικών και βουδιστικών θεμάτων.
Η τέχνη της Γκαντάρα δεν είναι ελληνική τέχνη στην Ινδία ούτε ινδική τέχνη με ελληνικό όνομα. Τα θέματα μένουν ινδικά και βουδιστικά· ελληνιστικός είναι ο τρόπος απόδοσης — η πτυχολογία των ενδυμάτων, οι αναλογίες του σώματος, η στάση των μορφών. Την εποχή αυτή κατασκευάστηκαν πολλά αγάλματα του Βούδα με πρόσωπα που θυμίζουν τη μορφή του Απόλλωνα.
Στη λογοτεχνία της ίδιας περιόδου γενικεύθηκε η χρήση της σανσκριτικής και ολοκληρώθηκαν τα δύο μεγάλα ινδικά έπη, η Ραμαγιάνα και η Μαχαμπχαράτα.
Η χρυσή εποχή των Γκούπτα 🏆
Από τον 4ο έως τον 6ο αιώνα μ.Χ., υπό τη δυναστεία των Γκούπτα, η Ινδία γνωρίζει περίοδο πολιτικής ενότητας και μεγάλης πολιτιστικής ακμής. Σε αυτήν ανήκουν δύο επιτεύγματα με παγκόσμια σημασία: η διαμόρφωση του δεκαδικού μετρικού συστήματος και της αραβικής γραφής των αριθμών.
Η χρυσή αυτή εποχή τελειώνει με την άφιξη των Λευκών Ούνων στη βόρεια Ινδία, οι οποίοι κατέστρεψαν τα σημαντικότερα βουδιστικά ιερά.
Οι αριθμοί που χρησιμοποιούμε καθημερινά ονομάζονται «αραβικοί», αλλά διαμορφώθηκαν στην Ινδία των Γκούπτα. Οι Άραβες τους παρέλαβαν και τους μετέφεραν στην Ευρώπη — και έτσι το όνομα έμεινε σε αυτούς που τους μετέφεραν, όχι σε εκείνους που τους επινόησαν.