Η ανασύσταση της ρωμαϊκής οικουμένης 🏛️
Όταν ο Ιουστινιανός ανέβηκε στον θρόνο της Κωνσταντινούπολης το 527 μ.Χ., η αυτοκρατορία που παρέλαβε ήταν μόνο το μισό από αυτό που κάποτε ήταν η Ρώμη. Το δυτικό τμήμα είχε ήδη κατακερματιστεί: γερμανικοί λαοί είχαν εγκατασταθεί στη Βόρεια Αφρική, στην Ιταλία και στην Ισπανία και είχαν ιδρύσει εκεί δικά τους βασίλεια. Για τον νέο αυτοκράτορα αυτή η κατάσταση δεν ήταν οριστική, αλλά μια ανωμαλία που έπρεπε να διορθωθεί.
Ο στόχος: να ξαναγίνει η Μεσόγειος ρωμαϊκή λίμνη 🎯
Ο κύριος στόχος του Ιουστινιανού ήταν η αποκατάσταση της παλιάς συνοριακής γραμμής της αυτοκρατορίας, δηλαδή των συνόρων όπως ήταν πριν από την εγκατάσταση των γερμανικών λαών στη Δύση. Η πολιτική αυτή είναι γνωστή ως reconquista (ανασύσταση).
Πίσω από τη στρατιωτική επιχείρηση κρυβόταν μια ιδέα: η αυτοκρατορία δεν είναι απλώς ένα κράτος με σύνορα, αλλά η οικουμένη, ο ενιαίος πολιτισμένος κόσμος που πρέπει να κυβερνάται από έναν αυτοκράτορα. Η ανάκτηση της Δύσης ήταν, λοιπόν, ταυτόχρονα και ζήτημα νομιμότητας.
Η πολιτική αυτή είχε δύο πολύ διαφορετικά πρόσωπα ανάλογα με το πού εφαρμοζόταν. Στη Δύση ο Ιουστινιανός ανέλαβε μακροχρόνιους επιθετικούς πολέμους, με στόχο την κατάκτηση. Στην Ανατολή και στα Βαλκάνια, αντίθετα, βασίστηκε σε αμυντικούς πολέμους και σε παραχωρήσεις, δηλαδή σε συμφωνίες και χρηματικά ανταλλάγματα που εξαγόραζαν την ησυχία.
Ο Ιουστινιανός δεν έκανε τον ίδιο πόλεμο παντού. Στη Δύση επιτίθεται για να ανακτήσει εδάφη· στην Ανατολή και στον Δούναβη αμύνεται για να μη χάσει. Οι δύο αυτές επιλογές είναι αλληλένδετες: για να στείλει στρατό στη Δύση, έπρεπε να «αγοράσει» ειρήνη αλλού.
Οι επιθετικοί πόλεμοι στη Δύση ⚔️
Πριν καν ξεκινήσει το έργο της ανασύστασης, ο Ιουστινιανός χρειάστηκε να συντρίψει στο εσωτερικό μια επαναστατική κίνηση που παραλίγο να του στοιχίσει τον θρόνο: τη Στάση του Νίκα (532 μ.Χ.). Μόνο αφού εξασφάλισε την εξουσία του στην πρωτεύουσα μπόρεσε να στραφεί προς τη Δύση.
Η επιχείρηση της ανακατάκτησης ξεκίνησε από το πιο εύκολο μέτωπο και προχώρησε προς το δυσκολότερο.
Βόρεια Αφρική (533-534 μ.Χ.). Με μια σύντομη και εντυπωσιακά επιτυχημένη εκστρατεία καταλύθηκε το γερμανικό κράτος των Βανδάλων. Ολόκληρη η Βόρεια Αφρική μέχρι τις Ηράκλειες Στήλες (το σημερινό Γιβραλτάρ), καθώς και τα νησιά Κορσική, Σαρδηνία και Βαλεαρίδες, πέρασαν στην κυριαρχία της Κωνσταντινούπολης.
Ιταλία (535-554 μ.Χ.). Εδώ τα πράγματα αποδείχθηκαν πολύ πιο δύσκολα. Χρειάστηκαν σκληροί αγώνες είκοσι ολόκληρων ετών για να διαλυθεί το βασίλειο των Οστρογότθων και να επανέλθει η Ιταλία στην αυτοκρατορική εξουσία. Ο μακροχρόνιος αυτός πόλεμος ερήμωσε τη χερσόνησο και κόστισε τεράστια ποσά.
Ισπανία (554 μ.Χ.). Η εκστρατεία εναντίον των Βησιγότθων δεν κατέληξε σε πλήρη κατάκτηση, αλλά έδωσε στην αυτοκρατορία τη νοτιοανατολική Ιβηρική χερσόνησο.
Στην εκκλησία του Αγίου Βιταλίου στη Ραβέννα, ένα μνημειακό ψηφιδωτό του 6ου αι. δείχνει αυτοκρατορική πομπή με τον Ιουστινιανό στο κέντρο. Ο αυτοκράτορας δεν πάτησε ποτέ το πόδι του στη Ραβέννα: η εικόνα του εκεί δηλώνει ότι η αυτοκρατορική εξουσία έχει επιστρέψει στην Ιταλία.
Οι αμυντικοί πόλεμοι στην Ανατολή και στον Δούναβη 🛡️
Ενώ ο στρατός πολεμούσε στη Δύση, δύο άλλα μέτωπα απαιτούσαν συνεχή προσοχή.
Τα ανατολικά σύνορα. Απέναντι στους Πέρσες, τον ισχυρότερο αντίπαλο της αυτοκρατορίας, ο Ιουστινιανός συνδύασε τον πόλεμο με τους ειρηνικούς ελιγμούς για περίπου τριάντα χρόνια, σε τρεις διαδοχικές φάσεις συγκρούσεων (527-532, 540-545 και 549-562 μ.Χ.). Ο σχεδιασμός του απέβλεπε στην αποφυγή μεγάλων συγκρούσεων και στην οργάνωση συστήματος συνοριακής άμυνας. Τελικά το συνοριακό καθεστώς ανάμεσα στα δύο κράτη επανήλθε σε αυτό που ίσχυε τον 3ο αι. μ.Χ.
Τα βόρεια σύνορα. Εδώ δεν εφαρμόστηκε καμία ιδιαίτερη πολιτική και η κατάσταση στη γραμμή του Δούναβη έμεινε ανεξέλεγκτη. Οι Σλάβοι, ενωμένοι με κατάλοιπα των ουνικών φυλών του Αττίλα, παραβίαζαν συχνά τα σύνορα. Επειδή οι δυνάμεις της αυτοκρατορίας ήταν δεσμευμένες στη Δύση και στην Ανατολή, ο Ιουστινιανός αναγκάστηκε να αποσύρει στρατεύματα από την περιοχή — κάτι που στην πράξη ενθάρρυνε τις διεισδύσεις των νέων λαών. Σε μία μάλιστα από τις επιδρομές αυτές (558 μ.Χ.) απείλησαν την ίδια την πρωτεύουσα και έφτασαν λεηλατώντας ως τις ακτές του Ιονίου και τον Ισθμό της Κορίνθου. Εδώ φαίνεται καθαρά το τίμημα της reconquista: κάθε στρατιώτης που έφευγε για την Ιταλία έλειπε από τον Δούναβη.
Ο Γερμανός ιστορικός Ι. Φ. Φαλμεράϋερ υποστήριξε τη θεωρία του «εκσλαβισμού» των Ελλήνων, χρησιμοποιώντας ως επιχείρημα τις σλαβικές επιδρομές στον ελλαδικό χώρο τον 6ο αι. Οι πηγές όμως δείχνουν κάτι διαφορετικό: η διείσδυση των Σλάβων στη νότια Βαλκανική ήταν περιορισμένη και τις τελευταίες δεκαετίες του 6ου αι. δεν έγιναν σλαβικές εγκαταστάσεις στην Ελλάδα. Πρόσεξε τη διαφορά ανάμεσα σε επιδρομή (πέρασμα και λεηλασία) και εγκατάσταση (μόνιμη διαμονή): μόνο η δεύτερη θα μπορούσε να αλλάξει τον πληθυσμό.
Το τίμημα της επιτυχίας 📉
Η reconquista πέτυχε τον στόχο της: για μερικές δεκαετίες η Μεσόγειος ξανάγινε σχεδόν ολόκληρη αυτοκρατορική. Η επιτυχία όμως ήταν προσωρινή και ακριβοπληρωμένη. Οι ατέλειωτοι πόλεμοι εξάντλησαν οικονομικά την αυτοκρατορία, ενώ στα σύνορα εμφανίζονταν συνεχώς νέοι εχθροί. Έτσι οι διάδοχοι του Ιουστινιανού αναγκάστηκαν να αναθεωρήσουν αυτή την πολιτική και να περιορίσουν την αυτοκρατορία στο ανατολικό της τμήμα, εκεί όπου βρίσκονταν πραγματικά οι δυνάμεις και οι πόροι της.