Η μεγάλη μετανάστευση των λαών και το τέλος του Δυτικού Ρωμαϊκού κράτους 🛡️
Το τέλος της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας δεν ήρθε από μια μεγάλη μάχη ούτε από έναν ισχυρό κατακτητή. Ήρθε από μια αλυσιδωτή αντίδραση που ξεκίνησε χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, στις στέπες της Ασίας, και κύλησε σαν ντόμινο μέχρι την Ιταλία. Οι ιστορικοί την ονομάζουν μεγάλη μετανάστευση των λαών.
Πώς ξεκίνησε το ντόμινο
Μέχρι τα μέσα του 4ου αιώνα τα γερμανικά φύλα — οι Γότθοι, οι Αλαμανοί, οι Βουργούνδιοι, οι Φράγκοι, οι Βάνδαλοι — παρέμεναν έξω από τα σύνορα της αυτοκρατορίας. Τα σύνορα κρατούσαν, έστω και με δυσκολία.
Η κατάσταση άλλαξε όταν οι Ούνοι πέρασαν τον Βόλγα ποταμό το 374 μ.Χ. Η εισβολή τους προκάλεσε αλυσιδωτές μεταναστεύσεις των γερμανικών φύλων προς τα δυτικά: κάθε λαός που πιεζόταν, πίεζε με τη σειρά του τον επόμενο, ώσπου το κύμα έφτασε στα ρωμαϊκά σύνορα.
Τα γερμανικά φύλα δεν εισέβαλαν επειδή θέλησαν ξαφνικά να καταστρέψουν τη Ρώμη. Εισέβαλαν επειδή τα έσπρωχναν από πίσω οι Ούνοι. Δεν πρόκειται για επιθετική εκστρατεία αλλά για μαζική μετακίνηση ολόκληρων λαών που έψαχναν τόπο να ζήσουν.
Οι Ούνοι και ο Αττίλας
Οι Ούνοι ήταν νομάδες μογγολικής καταγωγής. Δημιούργησαν ισχυρό κράτος στην περιοχή της σημερινής Ουγγαρίας, το οποίο έφτασε στο απόγειό του υπό τον Αττίλα (434-453 μ.Χ.).
Ο Αττίλας επέβαλε ταπεινωτικές συμφωνίες στον Θεοδόσιο Β', με τις οποίες ο αυτοκράτορας της Ανατολής εξαγόραζε την εδαφική ακεραιότητα του κράτους του. Από τα μέσα του 5ου αιώνα έστρεψε την πολεμική του δραστηριότητα προς τη Γαλατία, όπου όμως ηττήθηκε στα Καταλανικά Πεδία (451 μ.Χ.) από τον ρωμαϊκό στρατό και τα στρατεύματα γερμανικών λαών — Βησιγότθων, Βουργουνδίων, Σουηβών. Στη συνέχεια στράφηκε στην Ιταλία και έφτασε ως τα τείχη της Ρώμης, χωρίς όμως να της επιτεθεί. Η δύναμή του στηριζόταν αποκλειστικά στο πρόσωπό του: μετά τον θάνατό του (453 μ.Χ.) οι Ούνοι διασπάστηκαν και σταδιακά αφομοιώθηκαν από άλλους λαούς.
Το κράτος των Ούνων εξαφανίστηκε ουσιαστικά μαζί με τον Αττίλα. Το τρομερότερο όνομα του 5ου αιώνα άφησε πίσω του λιγότερα ίχνη από τα γερμανικά φύλα που ο ίδιος είχε αναγκάσει να μετακινηθούν.
Οι Βησιγότθοι και η άλωση της Ρώμης
Οι Βησιγότθοι ήταν από τους πρώτους που πιέστηκαν. Ζητώντας άσυλο από τους Ούνους, εγκαταστάθηκαν στη Βόρεια Βουλγαρία το 376 μ.Χ.
Η υποδοχή όμως ήταν κακή: η κακή μεταχείριση από τους Ρωμαίους τους οδήγησε σε εξεγέρσεις. Ο Μέγας Θεοδόσιος άλλαξε τακτική και ακολούθησε συμφιλιωτική πολιτική, επιτρέποντάς τους να εγκατασταθούν και να συμμετέχουν στην άμυνα των συνόρων. Οι εσωτερικές συγκρούσεις μεταξύ των ηγετών τους ωστόσο οδήγησαν πάλι σε λεηλασίες.
Η κορύφωση ήρθε το 410 μ.Χ., όταν ο Αλάριχος, ηγέτης των Βησιγότθων, λεηλάτησε τη Ρώμη. Μετά τον θάνατό του, οι Βησιγότθοι εγκαταστάθηκαν στη Νότια Γαλατία και την Ισπανία, δημιουργώντας δικό τους κράτος.
Η Ρώμη δεν είχε πέσει σε εχθρικά χέρια εδώ και οκτακόσια χρόνια. Η λεηλασία της από τον Αλάριχο δεν ήταν στρατιωτικά καθοριστική — η πρωτεύουσα είχε ήδη μεταφερθεί αλλού — αλλά ήταν ψυχολογικά συντριπτική: απέδειξε ότι τίποτε δεν ήταν πια απαραβίαστο.
Τα νέα κράτη στη Δύση
Οι μετακινήσεις των γερμανικών φύλων κατά τον 5ο αιώνα οδήγησαν στη δημιουργία νέων κρατών μέσα στα εδάφη της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας:
| Λαός | Περιοχή εγκατάστασης |
|---|---|
| Βησιγότθοι | Νότια Γαλατία και Ισπανία |
| Βάνδαλοι | Βόρεια Αφρική και Δυτική Μεσόγειος |
| Βουργούνδιοι | Κεντρική Γαλλία |
| Φράγκοι | Βόρεια και Δυτική Γαλλία |
| Αγγλοσάξονες | Βρετανία |
Ο χάρτης αυτός είναι ουσιαστικά ο χάρτης της μεσαιωνικής Ευρώπης που γεννιέται.
Οι Βάνδαλοι και ο «βανδαλισμός»
Οι Βάνδαλοι ακολούθησαν ιδιαίτερη πορεία: κατέλαβαν τη Μαυριτανία, τη Νουμιδία και την Καρχηδόνα, και από εκεί έκαναν πειρατικές επιδρομές στη Μεσόγειο.
Το 455 μ.Χ. λεηλάτησαν τη Ρώμη, καταστρέφοντας έργα τέχνης. Το γεγονός αυτό έμεινε γνωστό ως «βανδαλισμός».
Κάθε φορά που λέμε σήμερα ότι κάποιος «βανδάλισε» κάτι, χρησιμοποιούμε το όνομα ενός γερμανικού λαού του 5ου αιώνα. Λίγες λέξεις κουβαλούν τόσο καθαρά τη μνήμη ενός συγκεκριμένου ιστορικού γεγονότος.
Το τέλος του Δυτικού Ρωμαϊκού κράτους
Από τα μέσα του 5ου αιώνα η Ιταλία ήταν σε συνεχή αναταραχή. Το τέλος ήρθε το 476 μ.Χ., όταν ο Οδόακρος, ηγεμόνας των Ερούλων, καθαίρεσε τον αυτοκράτορα Ρωμύλο Αυγουστύλο και έγινε διοικητής της Ιταλίας με την έγκριση του αυτοκράτορα Ζήνωνα της Ανατολής.
Το γεγονός αυτό θεωρείται το τέλος του Δυτικού Ρωμαϊκού Κράτους και η αρχή του Μεσαίωνα για τη Δύση.
Πρόσεξε πόσο ήσυχο ήταν το τέλος: ο Οδόακρος δεν ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας, αλλά διοικητής της Ιταλίας — και μάλιστα με την έγκριση του αυτοκράτορα της Ανατολής. Τυπικά, η αυτοκρατορία συνέχιζε να υπάρχει. Στην πραγματικότητα, στη Δύση δεν υπήρχε πια Ρωμαίος αυτοκράτορας.
Οι Οστρογότθοι στην Ιταλία
Η ιστορία δεν σταμάτησε εκεί. Οι Οστρογότθοι είχαν εγκατασταθεί στην Ουγγαρία και αργότερα, με την υποκίνηση του αυτοκράτορα Ζήνωνα, στράφηκαν προς την Ιταλία για να εκδιώξουν τον Οδόακρο.
Ο ηγέτης τους Θευδέριχος κατέλαβε τη Ραβέννα και ίδρυσε το Οστρογοτθικό βασίλειο της Ιταλίας το 493 μ.Χ.
Η πτώση του Δυτικού Ρωμαϊκού Κράτους άνοιξε λοιπόν τον δρόμο για τον Μεσαίωνα στη Δύση, ενώ το Ανατολικό Ρωμαϊκό Κράτος συνέχισε την ιστορική του πορεία για άλλους δέκα περίπου αιώνες.