Οι θρησκευτικές εξελίξεις ✝️
Η μεγαλύτερη αλλαγή που γνώρισε η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία τον 4ο και 5ο αιώνα μ.Χ. δεν ήταν ούτε διοικητική ούτε στρατιωτική: ήταν θρησκευτική. Μια πίστη που ξεκίνησε από μια επαρχία της Ανατολής και διώχθηκε σκληρά επί τρεις αιώνες, κατέληξε να γίνει η επίσημη θρησκεία του κράτους και να διαμορφώσει ολόκληρο τον μεσαιωνικό κόσμο.
Η εμφάνιση του Χριστιανισμού
Η γέννηση του Χριστού έγινε κατά την περίοδο της βασιλείας του Αυγούστου, τέσσερα χρόνια πριν από την έναρξη του χριστιανικού ημερολογίου, και σηματοδότησε μια νέα εποχή στην ιστορία της ανθρωπότητας. Η ζωή και ο σταυρικός θάνατος του Χριστού δημιούργησαν νέες προϋποθέσεις για τη ζωή, αρχικά των λίγων οπαδών του και στη συνέχεια ολόκληρου του κόσμου.
Το χριστιανικό ημερολόγιο, που υπολογίζει τα χρόνια από τη γέννηση του Χριστού, καταρτίστηκε αιώνες αργότερα και περιέχει έναν υπολογιστικό λάθος: η γέννηση τοποθετείται στην πραγματικότητα τέσσερα χρόνια πριν από το έτος 1 του ίδιου του ημερολογίου.
Τα χαρακτηριστικά της νέας θρησκείας
Ο Χριστιανισμός προήλθε από τον ιουδαϊκό μονοθεϊσμό, αλλά η διδασκαλία του ξεπερνούσε τα σύνορα του Ισραήλ και απευθυνόταν σε ολόκληρη την οικουμένη. Αυτό ήταν το πρώτο μεγάλο του χαρακτηριστικό.
Το δεύτερο ήταν το περιεχόμενο του κηρύγματος: κήρυξε την ισότητα και την αγάπη για όλους τους ανθρώπους, ανεξάρτητα από φυλή, κοινωνική τάξη και φύλο. Σε μια αυτοκρατορία χτισμένη πάνω σε αυστηρές διακρίσεις — Ρωμαίοι και επαρχιώτες, ελεύθεροι και δούλοι, άνδρες και γυναίκες — το μήνυμα αυτό ήταν πραγματικά επαναστατικό.
Το τρίτο χαρακτηριστικό εξηγεί μεγάλο μέρος της επιτυχίας του: από τα πρώτα του βήματα χρησιμοποίησε την ελληνική γλώσσα και υιοθέτησε φιλοσοφικές ιδέες του Ελληνισμού, όπως αυτές της στωικής φιλοσοφίας.
Η ελληνική ήταν η κοινή γλώσσα ολόκληρης της ανατολικής Μεσογείου μετά τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Κηρύττοντας στα ελληνικά, ο Χριστιανισμός μπορούσε να γίνει κατανοητός από τη Συρία ως την Αίγυπτο και από τη Μικρά Ασία ως την Ελλάδα, χωρίς μεταφραστή.
Οι διωγμοί
Το ρωμαϊκό κράτος, αν και ανεκτικό στις διάφορες λατρείες, υπήρξε ιδιαίτερα σκληρό προς τους χριστιανούς. Τους τρεις πρώτους αιώνες έγιναν επίσημα δέκα διωγμοί εναντίον τους. Ο τελευταίος μεγάλος διωγμός έγινε από τον Διοκλητιανό, με την υποκίνηση του Γαλέριου.
Το αποτέλεσμα ήταν αντίθετο από το αναμενόμενο: η τακτική των διώξεων δεν έφερε κανένα αποτέλεσμα. Το παραδέχθηκε τελικά ο ίδιος ο Γαλέριος, ο οποίος το 311 μ.Χ. εξέδωσε στη Σαρδική (σημερινή Σόφια) το πρώτο διάταγμα που επέτρεπε στους χριστιανούς να ασκούν ελεύθερα τα θρησκευτικά τους καθήκοντα. Το διάταγμα αυτό αποτέλεσε το πρότυπο του Διατάγματος των Μεδιολάνων που θα ακολουθούσε δύο χρόνια αργότερα.
Γιατί η ανεκτική Ρώμη, που δεχόταν δεκάδες θεούς, ήταν τόσο σκληρή απέναντι στους χριστιανούς; Επειδή οι χριστιανοί αρνούνταν να θυσιάσουν στην αυτοκρατορική λατρεία. Για τους Ρωμαίους αυτό δεν ήταν θρησκευτικό ζήτημα αλλά πολιτικό: έμοιαζε με άρνηση υποταγής στο κράτος.
Ο θρίαμβος του Χριστιανισμού
Το Διάταγμα των Μεδιολάνων (313 μ.Χ.) καθιέρωσε την ανεξιθρησκία, δίνοντας ελευθερία επιλογής θρησκείας στους κατοίκους της αυτοκρατορίας. Από διωκόμενη, η νέα θρησκεία προστατεύτηκε από την κοσμική εξουσία.
Ο Μέγας Κωνσταντίνος προχώρησε ακόμη περισσότερο: εδραίωσε τον Χριστιανισμό, προστατεύοντάς τον από τις αιρέσεις και καθιερώνοντας τον θεσμό των Οικουμενικών Συνόδων.
Η επιτυχία όμως έφερε νέα προβλήματα. Με την επικράτηση και την εξάπλωση του Χριστιανισμού παρουσιάστηκαν δογματικές διαφοροποιήσεις, όπως ο Αρειανισμός και ο Μονοφυσιτισμός.
Οι Οικουμενικές Σύνοδοι του 4ου αιώνα
Οι Οικουμενικές Σύνοδοι ήταν ο μηχανισμός με τον οποίο η Εκκλησία αντιμετώπιζε τις διαφωνίες.
Οι αιρέσεις του 4ου αιώνα αφορούσαν την τρισυπόστατη ενότητα του Θεού: τη σχέση Πατέρα και Υιού στην Αγία Τριάδα και τη θέση του Αγίου Πνεύματος. Το πρόβλημα ξέσπασε όταν ο Άρειος, μορφωμένος ιερέας στην Αλεξάνδρεια, δίδαξε ότι ο Θεός υπάρχει πριν από τον Υιό και επομένως ο Χριστός είναι δημιούργημα, κτίσμα του Πατέρα.
Α' Οικουμενική Σύνοδος (325 μ.Χ.) — Συγκλήθηκε στη Νίκαια της Βιθυνίας, με τη συμμετοχή 318 επισκόπων και με τον ίδιο τον Κωνσταντίνο παρόντα στην εναρκτήρια συνεδρίαση. Εκεί προβλήθηκε το «ομοούσιον του Πατρός και του Υιού», καταδικάστηκαν οι απόψεις του Αρείου και διατυπώθηκαν τα επτά πρώτα άρθρα του «Συμβόλου της Πίστεως». Παρά την καταδίκη, ο Αρειανισμός δεν εξαφανίστηκε.
Β' Οικουμενική Σύνοδος (381 μ.Χ.) — Συγκλήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, για να διευκρινιστεί η θέση του Αγίου Πνεύματος στην Αγία Τριάδα, και συμπλήρωσε το «Σύμβολο της Πίστεως».
Δύο αυτοκράτορες ενάντια στο ρεύμα
Ανάμεσα στις δύο συνόδους η θρησκευτική πολιτική της αυτοκρατορίας γνώρισε δύο απότομες στροφές.
Ο Κωνστάντιος, διάδοχος του Μεγάλου Κωνσταντίνου, ήταν πολέμιος της ειδωλολατρίας: απαγόρευσε τις θυσίες και έκλεισε πολλούς ναούς της αρχαίας θρησκείας. Ταυτόχρονα όμως δραστηριοποιήθηκε υπέρ του Αρειανισμού, δηλαδή της διδασκαλίας που είχε καταδικαστεί στη Νίκαια.
Ο διάδοχός του Ιουλιανός κινήθηκε στην αντίθετη κατεύθυνση: υποστήριξε τις ειδωλολατρικές αντιλήψεις, ένα κράμα αρχαιοελληνικών, ρωμαϊκών και άλλων στοιχείων με κέντρο τη λατρεία του Ήλιου. Διέταξε να ανοίξουν ξανά οι αρχαίοι ναοί και να τελούνται θυσίες. Η βαθιά ελληνική παιδεία του και η δολοφονία του πατέρα του από τον Κωνστάντιο τον είχαν απομακρύνει από τον Χριστιανισμό.
Η προσπάθειά του δεν είχε καμία πραγματική προοπτική: ο Χριστιανισμός είχε ήδη εξαπλωθεί και αποκτήσει ισχυρά θεμέλια στην κοινωνία της αυτοκρατορίας. Μετά τη βραχύβια βασιλεία και τον θάνατό του, η αναβίωση των αρχαίων λατρειών σταμάτησε οριστικά. Ο Ιουλιανός έμεινε στην ιστορία με την προσωνυμία Παραβάτης ή Αποστάτης.
Ο Θεοδόσιος Α' και η επίσημη θρησκεία
Ο Μέγας Θεοδόσιος ήταν υποστηρικτής της Ορθοδοξίας. Με διάταγμά του το 380 μ.Χ. έκανε τον Χριστιανισμό επίσημη θρησκεία του κράτους. Παράλληλα, με σειρά διαταγμάτων, κατάφερε πλήγματα κατά των Εθνικών, όπως ονομάζονταν οι οπαδοί της αρχαίας θρησκείας: έθεσε εκτός νόμου τις αρχαίες λατρείες, αφαίρεσε τις περιουσίες από τα αρχαία ιερά και τελικά κατάργησε τους Ολυμπιακούς αγώνες (392 μ.Χ.).
313 μ.Χ. — Διάταγμα των Μεδιολάνων: ανεξιθρησκία, δηλαδή ελευθερία επιλογής θρησκείας.
380 μ.Χ. — Διάταγμα του Θεοδοσίου: ο Χριστιανισμός γίνεται επίσημη θρησκεία του κράτους και οι αρχαίες λατρείες καταργούνται.
Πρόκειται για δύο εντελώς διαφορετικά πράγματα, με 67 χρόνια απόσταση.
Οι Πατέρες της Εκκλησίας
Ο 4ος αιώνας είναι γνωστός ως ο χρυσός αιώνας της θεολογίας. Στην Ανατολή έδρασαν ο Μέγας Βασίλειος, ο Γρηγόριος Νύσσης, ο Γρηγόριος Ναζιανζηνός και ο Ιωάννης Χρυσόστομος. Στο δυτικό τμήμα της αυτοκρατορίας σπουδαίοι θεολόγοι υπήρξαν ο Λακτάντιος και ο Αυγουστίνος.
Η μεγάλη κρίση του 5ου αιώνα
Οι δογματικές διαμάχες του 5ου αιώνα είχαν χριστολογικό περιεχόμενο: αφορούσαν τη θεϊκή και την ανθρώπινη φύση του Χριστού. Το ερώτημα ήταν πώς συνυπάρχουν οι δύο αυτές φύσεις στο ίδιο πρόσωπο.
Ο Νεστόριος, πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, κήρυξε ότι η ανθρώπινη φύση του Χριστού ήταν ανεξάρτητη από τη θεϊκή και ότι η πρώτη επικράτησε της δεύτερης. Οι ακραίοι αντίπαλοί του, θεολόγοι της Αλεξάνδρειας, διατύπωσαν την ακριβώς αντίθετη άποψη: ότι η ανθρώπινη φύση απορροφήθηκε τελείως από τη θεϊκή και άρα ο Χριστός ήταν μόνο θεός. Η διδασκαλία αυτή ονομάστηκε μονοφυσιτισμός και διαδόθηκε γρήγορα στην Αίγυπτο, τη Συρία και την Παλαιστίνη.
| Σύνοδος | Χρονολογία | Τόπος | Απόφαση |
|---|---|---|---|
| Γ' Οικουμενική | 431 μ.Χ. | Έφεσος | Καθαίρεσε τον Νεστόριο και καταδίκασε τον Νεστοριανισμό |
| Δ' Οικουμενική | 451 μ.Χ. | Χαλκηδόνα | Καταδίκασε τον Μονοφυσιτισμό |
Ο νεστοριανισμός πάντως διατηρήθηκε σε κοινότητες στις βορειοανατολικές παρυφές της Συρίας, υπό την προστασία των Περσών.
Η Δ' Οικουμενική Σύνοδος στη Χαλκηδόνα δημιούργησε χάσμα ανάμεσα στην Κωνσταντινούπολη και τις ανατολικές επαρχίες που είχαν αποδεχτεί τον Μονοφυσιτισμό. Οι δογματικές διαφορές δεν έμεναν στα βιβλία: απομάκρυναν ολόκληρες επαρχίες, όπως η Αίγυπτος και η Συρία, από το κέντρο της αυτοκρατορίας — με συνέπειες που θα φανούν αιώνες αργότερα.
Το πρώτο σχίσμα
Ο αυτοκράτορας Ζήνων, με το «Ενωτικό» διάταγμα (482 μ.Χ.), προσπάθησε να συμβιβάσει τις διαφορές με τους Μονοφυσίτες. Το αποτέλεσμα ήταν το αντίθετο: προκάλεσε το πρώτο σχίσμα ανάμεσα στις Εκκλησίες της Ανατολής και της Δύσης.
Ο Θεοδοσιανός Κώδικας και η στέψη του αυτοκράτορα
Δύο ακόμη εξελίξεις σφράγισαν τη σχέση κράτους και Εκκλησίας.
Ο Θεοδοσιανός Κώδικας (438 μ.Χ.) ήταν μια σειρά διαταγμάτων που εξέδωσε ο Θεοδόσιος Β' στη λατινική γλώσσα και αποτέλεσε την πρώτη κωδικοποίηση νόμων εμπνευσμένων από τον Χριστιανισμό.
Ο θεσμός της στέψης του αυτοκράτορα από τον πατριάρχη καθιερώθηκε από τον αυτοκράτορα Μαρκιανό (450 μ.Χ.), ενισχύοντας τη συνεργασία κράτους και Εκκλησίας.
Δεν πρόκειται για τελετουργική λεπτομέρεια. Όταν ο πατριάρχης στέφει τον αυτοκράτορα, η Εκκλησία επιβεβαιώνει δημόσια ότι η εξουσία του προέρχεται από τον Θεό. Κράτος και Εκκλησία δένονται σε μια σχέση αμοιβαίας στήριξης που θα χαρακτηρίσει ολόκληρη τη βυζαντινή ιστορία.
Με αυτές τις θρησκευτικές και πολιτικές εξελίξεις ο Χριστιανισμός εδραιώθηκε ως η κυρίαρχη θρησκεία της αυτοκρατορίας και διαμόρφωσε τη μεσαιωνική κοινωνία της Ανατολής.