Μ. Κωνσταντίνος: εκχριστιανισμός και ισχυροποίηση της ρωμαϊκής Ανατολής ✝️
Ο Διοκλητιανός είχε δώσει στην αυτοκρατορία μια έξυπνη λύση, την Τετραρχία. Η λύση όμως είχε ένα κρυφό ελάττωμα: δεν έλυσε τα προβλήματα της αυτοκρατορίας, αλλά αντίθετα ενίσχυσε τους ανταγωνισμούς μεταξύ των συναρχόντων. Από την απόσυρση του Διοκλητιανού (305 μ.Χ.) μέχρι την πλήρη επικράτηση του Κωνσταντίνου, οι διάδοχοι και οι συνάρχοντές τους αλληλοεξοντώνονταν.
Ο δρόμος προς τη μονοκρατορία
Τρία γεγονότα σφράγισαν τη διαδρομή του Κωνσταντίνου προς την αποκλειστική εξουσία.
312 μ.Χ. — Η μάχη στη Μουλβία γέφυρα. Ο Κωνσταντίνος νίκησε τον αντίπαλό του Μαξέντιο και έγινε κύριος της Δύσης.
313 μ.Χ. — Η συμφωνία του Μιλάνου. Ως Αύγουστος και μόνος κυρίαρχος στη Δύση, συνεργάστηκε με τον Αύγουστο της Ανατολής, τον Λικίνιο. Αποφάσισαν στο Μιλάνο να μην προσλάβουν Καίσαρες και να διοικούν από κοινού — δηλαδή να εγκαταλείψουν στην πράξη το σύστημα της Τετραρχίας.
324 μ.Χ. — Η μάχη κοντά στην Αδριανούπολη. Ο Κωνσταντίνος νίκησε και θανάτωσε τον Λικίνιο, μένοντας μονοκράτορας ολόκληρης της αυτοκρατορίας.
Ο Διοκλητιανός είχε υποθέσει ότι τέσσερις ηγεμόνες θα συνεργάζονταν αρμονικά. Στην πράξη, καθένας από τους τέσσερις είχε στρατό, έδρα και φιλοδοξίες — δηλαδή ακριβώς τα υλικά για έναν νέο εμφύλιο. Η Τετραρχία λειτούργησε όσο ζούσε ο δημιουργός της· μόλις αποσύρθηκε, μετατράπηκε σε πεδίο αλληλοεξόντωσης.
Ένα ακόμη πιο απολυταρχικό πολίτευμα
Όταν ο Κωνσταντίνος έμεινε μονοκράτορας, έδωσε απολυταρχικότερο χαρακτήρα στο πολίτευμα από ό,τι ο Διοκλητιανός. Ο αυτοκράτορας ήταν πλέον:
- απρόσιτος στους υπηκόους του και στη σύγκλητο·
- περιβαλλόμενος από ανακτορικούς υπαλλήλους και από το ανακτορικό συμβούλιο, που αποτελούσαν τον στενό κύκλο εξουσίας.
Η σύγκλητος, που μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη, έμεινε ένα τιμητικό σώμα χωρίς εξουσία. Το σώμα που για αιώνες περιόριζε τους αυτοκράτορες είχε πλέον μόνο τίτλους να προσφέρει.
Η θέση του αυτοκράτορα και η στροφή προς τον Χριστιανισμό
Εδώ βρίσκεται μια λεπτή αλλά κρίσιμη διαφορά. Ο Κωνσταντίνος δεν θεωρούσε τον αυτοκράτορα θεό, αλλά εκλεκτό του θεού που κυβερνούσε με θεία χάρη. Η εξουσία του δεν πήγαζε πια από τη λατρεία του προσώπου του, αλλά από την πεποίθηση ότι ο Θεός τον είχε επιλέξει.
Παρότι κράτησε ως το τέλος της ζωής του τον ειδωλολατρικό τίτλο του Μεγίστου Αρχιερέως — όπως άλλωστε και οι άμεσοι διάδοχοί του — υποστήριξε ενεργά τον Χριστιανισμό με μια σειρά συγκεκριμένων ενεργειών:
- Υιοθέτησε ως σύμβολο το χριστόγραμμα, το οποίο τοποθέτησε στις ασπίδες των στρατιωτών του και στην αυτοκρατορική σημαία.
- Προστάτευσε τον Χριστιανισμό από τις αιρέσεις, καθιερώνοντας τον θεσμό των Οικουμενικών Συνόδων.
- Ο ίδιος και η μητέρα του συνέβαλαν στην οικοδόμηση εκκλησιών.
- Λίγο πριν πεθάνει βαφτίστηκε χριστιανός.
Ήταν ειλικρινής η «μεταστροφή» του Κωνσταντίνου ή υπηρετούσε καθαρά πολιτική σκοπιμότητα; Άλλοι ιστορικοί τον θεωρούν θρησκευτικά αδιάφορο, άλλοι δέχονται γνήσια πίστη, ενώ υπάρχουν και ενδείξεις που συνδυάζουν τις δύο υποθέσεις. Το ζήτημα παραμένει ανοιχτό και αποτέλεσε αντικείμενο έντονης επιστημονικής σύγκρουσης.
Με κοινή απόφαση του Κωνσταντίνου και του Λικίνιου, το Διάταγμα των Μεδιολάνων καθιέρωσε την ανεξιθρησκία, δίνοντας στους κατοίκους της αυτοκρατορίας ελευθερία επιλογής θρησκείας. Υπογράφτηκε στο Μιλάνο (Μεδιόλανα) τον Φεβρουάριο του 313 μ.Χ. και ίσχυε αρχικά για το δυτικό τμήμα· λίγους μήνες αργότερα η ίδια απόφαση έγινε δεκτή και για το ανατολικό, στη Νικομήδεια της Βιθυνίας. Έκτοτε δεν υφίστατο καμία διάκριση ανάμεσα σε χριστιανούς και μη χριστιανούς υπηκόους.
Ο Κωνσταντίνος δεν έκανε τον Χριστιανισμό επίσημη θρησκεία της αυτοκρατορίας. Το Διάταγμα των Μεδιολάνων καθιέρωσε ανεξιθρησκία, δηλαδή ελευθερία επιλογής. Η ανακήρυξη του Χριστιανισμού σε επίσημη θρησκεία του κράτους θα έρθει αργότερα, με τον Θεοδόσιο.
Η ίδρυση της Κωνσταντινούπολης
Για να επιτύχει τις πολιτικές του επιδιώξεις, ο Κωνσταντίνος μετέφερε το κέντρο των αποφάσεων στην Ανατολή. Η νέα πόλη, που αρχικά ονομάστηκε Νέα Ρώμη, οικοδομήθηκε στο Βυζάντιο, την αρχαία αποικία που είχαν ιδρύσει οι Μεγαρείς στα μέσα του 7ου αι. π.Χ., με οικιστή τον Βύζαντα. Τα εγκαίνια έγιναν στις 11 Μαΐου 330.
Η επιλογή της θέσης δεν ήταν συναισθηματική αλλά διοικητική ανάγκη, κυρίως λόγω των βαρβαρικών επιδρομών. Η παλιά πρωτεύουσα ήταν πόλος έλξης για τους λαούς της Δύσης και ταυτισμένη με τον αρχαίο κόσμο και τη ρωμαϊκή παράδοση. Η νέα, αντίθετα, βρισκόταν κοντά στις περιοχές της Ανατολής, που κατοικούνταν στην πλειοψηφία τους από Έλληνες και χριστιανούς.
Η ημερομηνία αυτή έχει τεράστια σημασία: από τότε αρχίζει η ιστορία της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας της Ανατολής, δηλαδή της Βυζαντινής αυτοκρατορίας.
Η μεταφορά της πρωτεύουσας από τη Ρώμη στην Κωνσταντινούπολη επέτρεψε την καλύτερη άμυνα και την οικονομική ανάπτυξη της αυτοκρατορίας: η νέα πόλη βρισκόταν κοντά στα απειλούμενα σύνορα του Δούναβη και της Ανατολής και πάνω στους μεγάλους εμπορικούς δρόμους. Ταυτόχρονα, μετακίνησε το κέντρο βάρους της αυτοκρατορίας από τον λατινικό στον ελληνικό πολιτιστικό χώρο.
Τι κληροδότησε ο Κωνσταντίνος
Ο Μέγας Κωνσταντίνος, μέσα από τις διοικητικές του μεταρρυθμίσεις και την υποστήριξή του στον Χριστιανισμό, πέτυχε να ισχυροποιήσει την ανατολική πλευρά της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η ίδρυση της Κωνσταντινούπολης ως νέας πρωτεύουσας και η πολιτική ανεξιθρησκίας του Διατάγματος των Μεδιολάνων έθεσαν τις βάσεις για τη μετατροπή της αυτοκρατορίας σε χριστιανικό κράτος με ελληνικό χαρακτήρα.
Η αυτοκρατορία που άρχισε να διαμορφώνεται με κέντρο την Κωνσταντινούπολη στηρίχθηκε σε τρία στοιχεία:
- τη ρωμαϊκή πολιτική παράδοση·
- τη χριστιανική πίστη·
- την ελληνική πολιτιστική κληρονομιά.
Με τις αλλαγές αυτές διαμορφώθηκε μια νέα εποχή για τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, που προετοίμασε το έδαφος για την άνοδο της Βυζαντινής αυτοκρατορίας.