Οι βαρβαρικές επιδρομές 🛡️
Για δύο αιώνες τα σύνορα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στον Ρήνο και στον Δούναβη είχαν κρατήσει. Τον 3ο αιώνα μ.Χ. έσπασαν. Δεν έσπασαν επειδή οι λαοί απέναντι έγιναν ξαφνικά ισχυρότεροι, αλλά επειδή η Ρώμη έγινε ασθενέστερη: η εξασθένηση της κεντρικής εξουσίας και οι αποσχιστικές τάσεις στις συνοριακές επαρχίες διευκόλυναν τις επιδρομές των λαών που κατοικούσαν έξω από τα ευρωπαϊκά και τα ανατολικά σύνορα.
Γιατί άνοιξαν τα σύνορα
Δύο εξελίξεις άνοιξαν τον δρόμο στους επιδρομείς. Πρώτον, η εξασθένηση της κεντρικής εξουσίας: με τους αυτοκράτορες να διαδέχονται ο ένας τον άλλο και να πολεμούν μεταξύ τους, κανείς δεν οργάνωνε συστηματικά την άμυνα. Δεύτερον, οι αποσχιστικές τάσεις στις συνοριακές επαρχίες: όταν μια επαρχία κοιτάζει τον εαυτό της και όχι το σύνολο, η γραμμή άμυνας παύει να είναι ενιαία και εμφανίζονται κενά.
Οι βαρβαρικές επιδρομές δεν ήταν η αιτία της κρίσης του 3ου αιώνα — ήταν κατά κύριο λόγο συνέπειά της. Η εσωτερική αποδιοργάνωση ήρθε πρώτη και άνοιξε τον δρόμο. Έπειτα οι επιδρομές τροφοδότησαν με τη σειρά τους την κρίση, μεγεθύνοντας τη φτώχεια και την ανασφάλεια.
Ποιοι επιτέθηκαν και πού
Οι απειλές ήρθαν ταυτόχρονα από τρία μέτωπα.
Τα γερμανικά φύλα στον Ρήνο
Οι Φράγκοι, οι Σάξονες και οι Αλαμανοί παραβίαζαν τα σύνορα στον Ρήνο και διείσδυαν στα εδάφη της αυτοκρατορίας. Δεν ήταν πια απλές συνοριακές αψιμαχίες: οι διεισδύσεις έφταναν βαθιά μέσα στις δυτικές επαρχίες.
Οι Γότθοι και οι Έρουλοι στον Δούναβη και στην Ελλάδα
Οι Γότθοι και οι Έρουλοι πέρασαν τον Δούναβη και προχώρησαν προς τον νότο. Το 267-268 μ.Χ. έφτασαν μέχρι τη Νότια Ελλάδα και λεηλάτησαν την Αθήνα, την Κόρινθο, το Άργος και τη Σπάρτη.
Οι πόλεις που λεηλατήθηκαν το 267-268 μ.Χ. δεν ήταν τυχαίες: Αθήνα, Κόρινθος, Άργος, Σπάρτη — τα ονόματα που συνόψιζαν τον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Το γεγονός ότι φτάνει εκεί ένας επιδρομέας από τον Δούναβη δείχνει πόσο βαθιά είχε καταρρεύσει η ρωμαϊκή άμυνα.
Οι Πέρσες στην Ανατολή
Στο ανατολικό μέτωπο οι Πέρσες αντιμετώπισαν τα ρωμαϊκά στρατεύματα και πέτυχαν το μεγαλύτερο πλήγμα της περιόδου: αιχμαλώτισαν τον αυτοκράτορα Βαλεριανό.
| Επιδρομείς | Μέτωπο | Χαρακτηριστική δράση |
|---|---|---|
| Φράγκοι, Σάξονες, Αλαμανοί | Ρήνος | Παραβίαση συνόρων και διείσδυση στα εδάφη |
| Γότθοι, Έρουλοι | Δούναβης | Λεηλασία της Νότιας Ελλάδας (267-268 μ.Χ.) |
| Πέρσες | Ανατολή | Αιχμαλωσία του αυτοκράτορα Βαλεριανού |
Ο ρωμαϊκός στρατός του 3ου αιώνα
Το ερώτημα που γεννιέται είναι προφανές: πού ήταν ο περίφημος ρωμαϊκός στρατός; Η απάντηση βρίσκεται στην αλλαγή του χαρακτήρα του.
Ο στρατός είχε επαγγελματοποιηθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε να λειτουργεί ουσιαστικά ως κερδοφόρα επιχείρηση: δημιουργούσε αυτοκράτορες και απέφερε κέρδη στους στρατιώτες. Το επάγγελμα του στρατιώτη είχε πάψει να είναι πρωτίστως υπηρεσία προς το κράτος και είχε γίνει μέσο πλουτισμού και ανόδου.
Οι αυτοκράτορες, από την πλευρά τους, ζούσαν με τον φόβο των στρατιωτικών κινημάτων. Για να τα αποφύγουν, προσπαθούσαν να ικανοποιούν τα αιτήματα των στρατιωτών με συνεχείς παροχές. Έτσι όμως δημιουργήθηκε ένας εκβιαστικός κύκλος: όσο περισσότερα έδινε ο αυτοκράτορας, τόσο περισσότερα απαιτούσε ο στρατός, και τόσο πιο εύκολα στρεφόταν σε όποιον υποσχόταν παραπάνω.
Η επαγγελματοποίηση οδήγησε σε χαλάρωση των αντιστάσεων: οι στρατιώτες ενδιαφέρονταν περισσότερο για τα κέρδη τους παρά για την υπεράσπιση της αυτοκρατορίας. Ένας στρατός που κοιτάζει τον μισθό του και όχι το σύνορο δεν το κρατάει — και ακριβώς αυτό συνέβη τον 3ο αιώνα μ.Χ.
Η εξασθένηση της κεντρικής εξουσίας και η επαγγελματοποίηση του στρατού είχαν λοιπόν σοβαρές συνέπειες για την ασφάλεια και τη σταθερότητα της αυτοκρατορίας, οδηγώντας σε συνεχείς βαρβαρικές επιδρομές και λεηλασίες που σημάδεψαν ολόκληρο τον αιώνα.