Η κρίση του αυτοκρατορικού θεσμού 🏛️

Στα τέλη του 2ου και κυρίως μέσα στον 3ο αιώνα μ.Χ. η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, που για δύο περίπου αιώνες έμοιαζε ακλόνητη, μπαίνει σε μια περίοδο βαθιάς αναταραχής. Το πρόβλημα δεν ήταν μόνο ότι οι εχθροί πίεζαν τα σύνορα ή ότι τα χρήματα δεν έφταναν. Το πρόβλημα ήταν πιο βαθύ: είχε αρχίσει να τρίζει ο ίδιος ο θεσμός του αυτοκράτορα — δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο κάποιος αναλάμβανε την εξουσία και ο τρόπος με τον οποίο τη διατηρούσε. Όταν κλονίζεται ο πυρήνας ενός πολιτεύματος, όλα τα υπόλοιπα ακολουθούν.

Ένα πολίτευμα με δύο κέντρα εξουσίας

Για να καταλάβουμε τι πήγε στραβά, πρέπει να γυρίσουμε πίσω στον Αύγουστο. Όταν εκείνος εγκαθίδρυσε την αυτοκρατορία, δεν κατάργησε τους θεσμούς της Δημοκρατίας — τους κράτησε τυπικά ζωντανούς. Δεν ονομάστηκε βασιλιάς, αλλά princeps, δηλαδή «πρώτος πολίτης». Το μήνυμα ήταν καθησυχαστικό: ο αυτοκράτορας δεν είναι δεσπότης της Ανατολής, είναι απλώς ο πιο σεβαστός Ρωμαίος ανάμεσα σε Ρωμαίους.

Έτσι προέκυψε ένα ιδιότυπο σύστημα συγκυβέρνησης του αυτοκράτορα με τη σύγκλητο. Ο αυτοκράτορας συγκέντρωνε στα χέρια του τις ουσιαστικές εξουσίες: τη διοίκηση του στρατού, τον έλεγχο των επαρχιών, τα οικονομικά. Η σύγκλητος, από την άλλη, εκπροσωπούσε τη ρωμαϊκή παράδοση και προσπαθούσε να λειτουργεί ως αντίβαρο, να περιορίζει την αυταρχικότητα του αυτοκράτορα.

Στα χρόνια της ακμής η ισορροπία αυτή δούλεψε αρκετά καλά. Όσο όμως περνούσαν οι δεκαετίες, αποδείχθηκε προβληματική και εύθραυστη: δύο κέντρα εξουσίας που το καθένα διεκδικούσε λόγο, χωρίς κανένα σαφή κανόνα για το ποιος υπερισχύει και κυρίως χωρίς κανένα σταθερό κανόνα διαδοχής. Αυτή ακριβώς η ασάφεια θα γίνει τον 3ο αιώνα η μεγάλη πληγή του κράτους και θα οδηγήσει στη σταδιακή φθορά του.

Ο στρατός γίνεται ρυθμιστής της πολιτικής

Το αποφασιστικό βήμα προς την αποσταθεροποίηση ήταν η ανάμειξη του στρατού στην πολιτική. Ήδη ο Σεπτίμιος Σεβήρος ανέβηκε στον θρόνο στηριγμένος στις λεγεώνες του και, από εκείνο το σημείο και μετά, παραμέρισε ουσιαστικά τη σύγκλητο. Το μήνυμα προς όλους ήταν σαφές και επικίνδυνο: αυτοκράτορας δεν γίνεται όποιος έχει το κύρος της παράδοσης, αλλά όποιος έχει τα όπλα.

Μέσα σε λίγες δεκαετίες η λογική αυτή γενικεύτηκε. Κάθε στρατιωτικό σώμα σε κάθε άκρη της αυτοκρατορίας μπορούσε να ανακηρύξει δικό του αυτοκράτορα τον στρατηγό που το διοικούσε. Σημαντικό ρόλο έπαιζαν και οι πραιτωριανοί, η προσωπική φρουρά του αυτοκράτορα στη Ρώμη, που όχι σπάνια αποφάσιζε η ίδια ποιος θα φορέσει την πορφύρα.

Το αποτέλεσμα ήταν η περίοδος που ονομάζουμε στρατιωτική αναρχία: πολλοί διεκδικητές του θρόνου ταυτόχρονα, εμφύλιες συγκρούσεις μεταξύ τους, αυτοκράτορες που κρατούσαν στην εξουσία λίγους μήνες και συνήθως πέθαιναν βίαια. Ένα κράτος που σπαταλάει τις δυνάμεις του σε εσωτερικούς πολέμους δεν έχει τι να αντιτάξει στους εξωτερικούς εχθρούς.

Αποσχιστικές τάσεις: η αυτοκρατορία σπάει σε κομμάτια

Η αναρχία στο κέντρο είχε άμεση συνέπεια στην περιφέρεια. Επαρχίες που δέχονταν βαρβαρικές επιδρομές διαπίστωναν ότι η κεντρική εξουσία δεν μπορούσε — ή δεν προλάβαινε — να τις προστατεύσει. Έτσι αναζήτησαν προστασία μόνες τους, ανακηρύσσοντας δικούς τους αυτοκράτορες. Αυτό συνέβη στη Γαλατία, στην Ισπανία και στην Παννονία.

Δημιουργήθηκαν έτσι τοπικές, «έκτακτες» αυτοκρατορίες μέσα στο σώμα της ίδιας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας:

Η πιο εντυπωσιακή περίπτωση ήταν το Βασίλειο της Παλμύρας, μιας πόλης-εμπορικού κόμβου στη συριακή έρημο. Η βασίλισσά του, η Ζηνοβία, ήταν γυναίκα με σπάνιες ικανότητες και ελληνική παιδεία. Δεν αρκέστηκε στην ανεξαρτησία: επέκτεινε εδαφικά το βασίλειό της και φιλοδόξησε να ανασυστήσει το κράτος των Σελευκιδών, δηλαδή να αναβιώσει ένα μεγάλο ελληνιστικό κράτος στην Ανατολή.

Οι πιέσεις από έξω

Ενώ η αυτοκρατορία σπαταλιόταν σε εσωτερικές συγκρούσεις, οι εχθροί στα σύνορα εκμεταλλεύτηκαν το κενό. Οι απειλές ήρθαν από παντού ταυτόχρονα:

• Οι Γότθοι πίεζαν τα βόρεια σύνορα, στην περιοχή του κάτω Δούναβη. Οι μάχες στα έλη της Δοβρουτζάς στοίχισαν ακριβά στη Ρώμη.
• Οι Πέρσες στην Ανατολή πέτυχαν ένα από τα μεγαλύτερα πλήγματα στη ρωμαϊκή υπερηφάνεια: αιχμαλώτισαν τον αυτοκράτορα Βαλεριανό και κυρίευσαν την Αντιόχεια, μία από τις μεγαλύτερες πόλεις της αυτοκρατορίας.
• Βαρβαρικά πλοιάρια λεηλατούσαν πλέον ανενόχλητα τις ακτές της Βρετανίας και της Γαλατίας, αλλά και πόλεις γύρω από το Αιγαίο. Η θάλασσα, που για αιώνες ήταν ασφαλής ρωμαϊκή «λίμνη», είχε πάψει να είναι.

Οι προσπάθειες μεταρρύθμισης και τα όριά τους

Οι Ρωμαίοι δεν έμειναν άπραγοι. Η σημαντικότερη μεταρρυθμιστική κίνηση της περιόδου ήρθε από τον αυτοκράτορα Καρακάλλα, ο οποίος το 212 μ.Χ. πολιτογράφησε Ρωμαίους πολίτες όλους τους ελεύθερους κατοίκους της αυτοκρατορίας. Η ιδέα ήταν λογική: αν όλοι γίνουν επίσημα Ρωμαίοι, θα νιώσουν όλοι μέλη του ίδιου κράτους και η αυτοκρατορία θα αποκτήσει νέα συνοχή.

Στην πράξη όμως η μεταρρύθμιση δεν είχε το αναμενόμενο αποτέλεσμα. Η ρωμαϊκή ιδιότητα του πολίτη, όταν δόθηκε σε όλους, έχασε την αξία που είχε ακριβώς επειδή ήταν προνόμιο. Και κυρίως: ένα διάταγμα δεν μπορούσε να θεραπεύσει προβλήματα που ήταν πολιτικά, στρατιωτικά και οικονομικά μαζί.

Η κρίση του αυτοκρατορικού θεσμού υπήρξε λοιπόν μια περίοδος κατά την οποία η αυτοκρατορία απείλησε να διαλυθεί από μέσα: η συγκυβέρνηση αυτοκράτορα και συγκλήτου κατέρρευσε, ο στρατός πήρε τη θέση του ρυθμιστή, οι επαρχίες αποσχίστηκαν και οι εξωτερικοί εχθροί βρήκαν ελεύθερο πεδίο. Θα χρειαστούν οι ριζικές μεταρρυθμίσεις του Διοκλητιανού, στα τέλη του αιώνα, για να ανακτήσει το κράτος τη συνοχή του.