Η ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της 🏛️
Η ιστορία της ίδρυσης της Ρώμης είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα παραδείγματα για το πώς ένας λαός θυμάται το παρελθόν του. Οι Ρωμαίοι είχαν μια δική τους αφήγηση, γεμάτη ήρωες και θεϊκές παρεμβάσεις· η αρχαιολογία όμως αφηγείται μια αρκετά διαφορετική ιστορία. Και οι δύο αξίζουν να τις γνωρίσουμε, γιατί η πρώτη μας δείχνει πώς έβλεπαν οι Ρωμαίοι τον εαυτό τους και η δεύτερη τι πραγματικά συνέβη.
Ο μύθος και τα ευρήματα 🏰
Σύμφωνα με τη ρωμαϊκή παράδοση, η Ρώμη ιδρύθηκε το 753 π.Χ. από τον Ρωμύλο, απόγονο του Αινεία — του Τρώα ήρωα που κατέφυγε στην Ιταλία μετά την καταστροφή της Τροίας. Ο μύθος αυτός συνέδεε τους Ρωμαίους με τον κόσμο του Ομήρου και τους έδινε ένδοξη καταγωγή.
Οι αρχαιολογικές έρευνες όμως δείχνουν κάτι πιο πεζό αλλά εξίσου ενδιαφέρον: στη θέση της Ρώμης υπήρχαν μικροί οικισμοί ήδη από τον 10ο μέχρι τον 8ο αιώνα π.Χ. Δεν υπήρξε δηλαδή μια στιγμή «ίδρυσης» από έναν ήρωα, αλλά μια σταδιακή συνένωση χωριών. Η μετατροπή αυτών των οικισμών σε πραγματική πόλη αποδίδεται πιθανότατα στους Ετρούσκους, που κατέλαβαν το Λάτιο τον 7ο αιώνα π.Χ.
Η παράδοση δίνει το 753 π.Χ. ως έτος ίδρυσης, ενώ τα αρχαιολογικά ευρήματα δείχνουν οικισμούς από τον 10ο αιώνα π.Χ. Η αντίφαση δεν σημαίνει ότι κάποιος ψεύδεται: ο μύθος περιγράφει τη γέννηση μιας πόλης ως θεσμού, ενώ τα ευρήματα δείχνουν πότε άρχισαν να ζουν άνθρωποι στη θέση αυτή.
Τα έργα των Ετρούσκων στη Ρώμη 🔨
Οι Ετρούσκοι δεν βρήκαν έτοιμη μια πόλη· τη δημιούργησαν. Ο τόπος όπου βρίσκεται η Ρώμη ήταν βαλτώδης και ανθυγιεινός, και χρειάστηκαν μεγάλα τεχνικά έργα για να γίνει κατοικήσιμος. Τα σημαντικότερα ήταν:
- Η αποξήρανση των ελών, δηλαδή ο καθαρισμός των βαλτωδών περιοχών γύρω και μέσα στην πόλη.
- Ο κεντρικός αποχετευτικός αγωγός, το πρώτο μεγάλο αποχετευτικό έργο της Ρώμης.
- Η αγορά (το Φόρουμ), που έγινε το κεντρικό σημείο της δημόσιας ζωής, και ο μεγάλος ιππόδρομος.
- Ο ναός του Διός στον λόφο του Καπιτωλίου, το σημαντικότερο θρησκευτικό κτίσμα της πόλης.
Το γεγονός ότι μια πόλη ξεκινά την ιστορία της με ένα αποχετευτικό δίκτυο λέει πολλά για τον πρακτικό χαρακτήρα που θα την ακολουθούσε.
Η κοινωνική οργάνωση κατά τη βασιλεία 🏡
Την περίοδο της βασιλείας η ρωμαϊκή κοινωνία χωριζόταν σε τρεις τάξεις με πολύ διαφορετικά δικαιώματα:
| Τάξη | Ποιοι ήταν | Θέση τους |
|---|---|---|
| Πατρίκιοι | Κατάγονταν από τις παλαιές μεγάλες οικογένειες, τα γένη | Η προνομιούχα τάξη, με πλήρη πολιτικά δικαιώματα |
| Πελάτες | Ζούσαν κοντά στους πατρικίους ως υπήκοοί τους· μάλλον οι προϊταλιώτες κάτοικοι, όπως οι Λίγουρες | Εξαρτημένοι από τους πατρικίους, τους οποίους υπηρετούσαν |
| Πληβείοι | Νεότεροι κάτοικοι χωρίς δεσμούς με τους πατρικίους, που ήρθαν στη Ρώμη αναζητώντας καλύτερη τύχη | Δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα |
Οι πληβείοι αξίζουν ιδιαίτερη προσοχή, γιατί ο αγώνας τους θα καθορίσει τους επόμενους αιώνες. Σύμφωνα με την παράδοση, ήταν απόγονοι κατακτημένων και υποδουλωμένων πληθυσμών, «χωρίς οικογένεια και χωρίς θρησκεία» — δηλαδή χωρίς το ένδοξο γένος και τις προγονικές λατρείες που έδιναν κύρος στους πατρικίους. Με τον καιρό όμως ήρθαν σε επιμειξίες με τους πατρικίους και σταδιακά οι δύο τάξεις συγχωνεύτηκαν σε μία.
Οι πελάτες και οι πληβείοι εύκολα μπερδεύονται, όμως η θέση τους ήταν διαφορετική. Οι πελάτες ήταν δεμένοι με έναν συγκεκριμένο πατρίκιο, τον οποίο υπηρετούσαν και ο οποίος τους προστάτευε. Οι πληβείοι ήταν ελεύθεροι αλλά αποκλεισμένοι: δεν είχαν προστάτη, δεν είχαν όμως και πολιτικά δικαιώματα.
Η πολιτική οργάνωση κατά τη βασιλεία 📜
Το πολίτευμα της περιόδου αυτής στηριζόταν σε τρεις θεσμούς που ισορροπούσαν μεταξύ τους:
- Ο βασιλιάς ήταν ταυτόχρονα αρχηγός του κράτους, θρησκευτικός ηγέτης, αρχηγός του στρατού και ανώτατος δικαστής. Συγκέντρωνε δηλαδή στο πρόσωπό του όλες τις εξουσίες.
- Η σύγκλητος συγκροτούνταν από τους αρχηγούς των ρωμαϊκών γενών και έλεγχε τις δικαιοδοσίες του βασιλιά, λειτουργώντας ως αντίβαρο στην εξουσία του.
- Η εκκλησία του λαού αποτελούνταν από όλους τους πατρικίους και τους πελάτες και είχε το δικαίωμα να επικυρώνει ή να απορρίπτει τις αποφάσεις του βασιλιά.
Παρατήρησε ότι στην εκκλησία του λαού δεν συμμετείχαν οι πληβείοι: το «λαός» της εποχής δεν σήμαινε όλους τους κατοίκους.
Η σύγκλητος, από την ίδρυση της Ρώμης μέχρι την παρακμή της αυτοκρατορίας, υπήρξε το σπουδαιότερο πολιτικό σώμα που καθόρισε την τύχη του ρωμαϊκού κράτους. Επιβίωσε από τη βασιλεία στη δημοκρατία και από τη δημοκρατία στην αυτοκρατορία — κάτι που δεν πέτυχε κανένας άλλος ρωμαϊκός θεσμός.
Οι κάτοικοι της πόλης 🧑🤝🧑
Η ρωμαϊκή αριστοκρατία της περιόδου αποτελούνταν από Ετρούσκους και Ρωμαίους, κυρίως γαιοκτήμονες, εμπόρους και κτηνοτρόφους. Μιλούσαν και έγραφαν λατινικά, ενώ ο υπόλοιπος πληθυσμός ήταν καθαρά λατινικός. Η γλώσσα δηλαδή ενοποίησε τους κατοίκους ακόμη και όταν η καταγωγή τους διέφερε.
Ο Ρωμύλος, η λεγεώνα και η σύγκλητος ⚔️
Η παράδοση αποδίδει στον Ρωμύλο δύο θεμελιώδεις πράξεις οργάνωσης, μία στρατιωτική και μία πολιτική. Πρώτον, διαίρεσε τον λαό σε στρατιωτικά σώματα, δημιουργώντας τη λεγεώνα, που αποτελούνταν από τρεις χιλιάδες πεζούς και τριακόσιους ιππείς. Δεύτερον, όρισε εκατό ευγενείς ως βουλευτές, συγκροτώντας έτσι τη σύγκλητο.
Η σύγκλητος αποτελούνταν από πατρικίους και λειτουργούσε ως θεματοφύλακας των εθίμων και των παραδόσεων της Ρώμης — ο θεσμός δηλαδή που φρόντιζε ώστε η πόλη να μη χάσει την ταυτότητά της μέσα στις αλλαγές.