Οι τέχνες στην ελληνιστική περίοδο 🎨
Ένα κλασικό άγαλμα του 5ου αι. π.Χ. σε κοιτάζει ήρεμο, σχεδόν απόμακρο. Ένα ελληνιστικό άγαλμα ουρλιάζει, στρίβει, υποφέρει. Αυτή η διαφορά δεν είναι θέμα τεχνικής — οι ελληνιστικοί γλύπτες ήταν εξίσου δεξιοτέχνες. Είναι θέμα του τι ζητούσαν από την τέχνη οι άνθρωποι μιας εποχής γεμάτης αναστάτωση.
Πώς οι συνθήκες διαμόρφωσαν την τέχνη
Οι κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες της περιόδου άφησαν καθαρά τα ίχνη τους στα έργα. Η πρωτοτυπία και η παραγωγικότητα των κλασικών καλλιτεχνών συνεχίστηκε, αλλά πήρε νέες μορφές και διαφορετικό περιεχόμενο.
Ο βασικός στόχος των καλλιτεχνών άλλαξε: δεν επιδίωκαν πια την ιδανική αρμονία, αλλά ήθελαν να προκαλέσουν θαυμασμό και κατάπληξη, προβάλλοντας τα ανθρώπινα συναισθήματα. Παράλληλα δημιουργήθηκαν ισχυρά καλλιτεχνικά κέντρα, με σημαντικότερα τη Ρόδο και την Πέργαμο, όπου λειτούργησαν τοπικές καλλιτεχνικές σχολές με δικό τους ύφος.
Η αρχιτεκτονική
Η αρχιτεκτονική της περιόδου απέκτησε κοσμικό χαρακτήρα: στράφηκε δηλαδή από τον ναό προς τα κτήρια που εξυπηρετούσαν τις ανάγκες της καθημερινής ζωής και, κυρίως, την πολιτική των ηγεμόνων.
- Κτήρια μεγάλων διαστάσεων: ανάκτορα, αγορές, γυμνάσια και στοές, όλα με πληθωρική διακόσμηση που φανέρωνε τον πλούτο και τη δύναμη του χορηγού τους.
- Πολυτελείς κατοικίες: μεγάλα ιδιωτικά σπίτια με εσωτερικές αυλές και πολλά δωμάτια, δείγμα της ανόδου μιας εύπορης αστικής τάξης.
Η μεγάλη στοά στην είσοδο της ακρόπολης της Λίνδου, στη Ρόδο, χτίστηκε στις αρχές του 2ου αι. π.Χ. και αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της κοσμικής αρχιτεκτονικής της εποχής: ένα επιβλητικό κτήριο που εντυπωσιάζει τον επισκέπτη προτού καν φτάσει στα ιερά.
Η πλαστική
Στη γλυπτική συντελείται η πιο εντυπωσιακή αλλαγή. Η ελληνιστική πλαστική εξωτερικεύει τον ψυχικό κόσμο του ανθρώπου, σε πλήρη αντίθεση με την ηρεμία των κλασικών έργων του 5ου αι. π.Χ.
Οι καλλιτέχνες χρησιμοποίησαν έντονες κινήσεις και εκφράσεις, για να αποδώσουν την αγωνία, τον πόνο και το πάθος. Τα σώματα στρίβουν στον χώρο, τα πρόσωπα παραμορφώνονται, τα υφάσματα ανεμίζουν.
Τα σημαντικότερα έργα της περιόδου είναι:
| Έργο | Τι δείχνει |
|---|---|
| Το σύμπλεγμα του Λαοκόοντα | Τον αγώνα και την οδύνη πατέρα και γιων στα φίδια |
| Ο «θνήσκων» Γαλάτης | Τον ηττημένο εχθρό τη στιγμή του θανάτου, με αξιοπρέπεια |
| Η Νίκη της Σαμοθράκης | Τη θεά πάνω στην πλώρη πλοίου, με τα ρούχα να ανεμίζουν |
| Τα γλυπτά του βωμού του Διός στην Πέργαμο | Τη Μάχη Θεών και Γιγάντων σε πλήρη ένταση |
Στις εξετάσεις ζητείται συχνά η σύγκριση. Κράτησε τον βασικό κανόνα: κλασικό έργο του 5ου αι. π.Χ. σημαίνει ηρεμία, ισορροπία και εξιδανίκευση· ελληνιστικό έργο σημαίνει κίνηση, ένταση και ρεαλιστική απόδοση του συναισθήματος — ακόμη και όταν αυτό είναι άσχημο ή οδυνηρό.
Η ζωγραφική και τα ψηφιδωτά
Η ζωγραφική έφτασε σε υψηλό καλλιτεχνικό επίπεδο, κυρίως μέσω της τεχνικής του ψηφιδωτού. Εντυπωσιακά ψηφιδωτά δάπεδα έχουν βρεθεί σε οικίες της Πέλλας, της Δήλου, της Ρόδου και αλλού.
Η άνθηση αυτή συνδέεται άμεσα με την αρχιτεκτονική: όσο πληθαίνουν οι πολυτελείς κατοικίες, τόσο περισσότερες ευκαιρίες δίνονται στους καλλιτέχνες για ζωγραφική και μωσαϊκή διακόσμηση.
Τα πολύτιμα μέταλλα και η υαλουργία
Ο πλούτος της εποχής φαίνεται καθαρά και στη μικροτεχνία.
- Αργυρά και χρυσά αγγεία κατασκευάζονταν σε μεγάλο αριθμό και με υπέρμετρη δεξιοτεχνία.
- Χρυσά στεφάνια μιμούνταν με εκπληκτική ακρίβεια φύλλωμα δάφνης, μυρτιάς και βελανιδιάς.
- Η φυσητή υαλουργία διαδόθηκε προς το τέλος της ελληνιστικής εποχής και επέτρεψε την κατασκευή φιαλιδίων και άλλων αντικειμένων από χρωματιστό γυαλί.
Τι μας λέει η ελληνιστική τέχνη
Η τέχνη της περιόδου αντανακλά την πολυπλοκότητα και την ταραχή της εποχής της. Ο ρεαλισμός στην απόδοση των συναισθημάτων, η κοσμική αρχιτεκτονική στην υπηρεσία των ηγεμόνων, η πολυτέλεια των κατοικιών και των μικροαντικειμένων: όλα μαζί μας δίνουν πολύτιμες μαρτυρίες για μια κοινωνία πλούσια, ανήσυχη και στραμμένη στο άτομο.