Οι επιστήμες στα ελληνιστικά χρόνια 🔬
Αν υπάρχει ένας τομέας όπου η ελληνιστική εποχή ξεπέρασε αναμφισβήτητα την κλασική, αυτός είναι οι επιστήμες. Για πρώτη φορά η έρευνα οργανώθηκε συστηματικά, χρηματοδοτήθηκε από τους βασιλείς και στηρίχθηκε σε έναν όγκο πληροφοριών που κανείς Έλληνας δεν είχε ποτέ στη διάθεσή του.
Η ταξινόμηση της γνώσης
Η μεγάλη μεθοδολογική τομή είχε ξεκινήσει με τον Αριστοτέλη τον 4ο αι. π.Χ.: αντί να φιλοσοφεί κανείς γενικά για τον κόσμο, συγκεντρώνει παρατηρήσεις, τις κατατάσσει σε κατηγορίες και χωρίζει τη γνώση σε ξεχωριστούς κλάδους. Στα ελληνιστικά χρόνια αυτή η προσέγγιση συστηματοποιήθηκε: κάθε επιστήμη απέκτησε δικό της αντικείμενο και δικές της μεθόδους.
Καθοριστική ήταν και η εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Δεν ήταν μόνο πολεμική επιχείρηση αλλά και ένοπλη εξερεύνηση: τον στρατό συνόδευαν επιστήμονες που κατέγραφαν αποστάσεις, ποτάμια, φυτά, ζώα και έθιμα άγνωστων περιοχών. Οι πληροφορίες αυτές διεύρυναν απότομα τον ορίζοντα των γεωγραφικών και επιστημονικών γνώσεων.
Γεωγραφία και αστρονομία
Οι εξερευνήσεις έφεραν πληροφορίες, και οι πληροφορίες γέννησαν νέες θεωρίες.
- Ο Νέαρχος, ένας από τους στρατηγούς του Αλεξάνδρου, πραγματοποίησε και περιέγραψε τον παράπλου των ακτών του Ινδικού Ωκεανού.
- Ο Πυθέας ο Μασσαλιώτης ταξίδεψε προς την αντίθετη κατεύθυνση και έφτασε ως το βορειότερο άκρο της Αγγλίας.
- Ο Ερατοσθένης συγκέντρωσε τις διαθέσιμες πληροφορίες και, μαζί με δικές του έρευνες, κατασκεύασε έναν παγκόσμιο χάρτη.
- Ο Αρίσταρχος ο Σάμιος διατύπωσε τη θεωρία ότι η Γη είναι σφαιρική και ότι κινείται διπλά: γύρω από τον άξονά της και γύρω από τον Ήλιο.
Η θεωρία του Αρίσταρχου του Σάμιου ότι η Γη περιστρέφεται γύρω από τον Ήλιο διατυπώθηκε τον 3ο αι. π.Χ. Θα περάσουν περίπου δεκαοκτώ αιώνες μέχρι ο Κοπέρνικος να ξαναφέρει την ίδια ιδέα στο προσκήνιο και να την επιβάλει τελικά στην επιστήμη.
Μαθηματικά και φυσική
Στα μαθηματικά κυριαρχεί ο Ευκλείδης, που έγραψε τα «Στοιχεία». Το έργο αυτό δεν ήταν απλώς ένα βιβλίο γεωμετρίας: οργάνωνε όλη τη μαθηματική γνώση ξεκινώντας από λίγες αυτονόητες αρχές και αποδεικνύοντας βήμα βήμα καθετί άλλο. Έμεινε το πιο διαδεδομένο και πιο διαβασμένο βιβλίο μετά την Αγία Γραφή.
Στη φυσική ξεχωρίζει ο Αρχιμήδης, που ασχολήθηκε με το ειδικό βάρος των σωμάτων, με τους μοχλούς και με τα κάτοπτρα, συνδυάζοντας τη θεωρητική έρευνα με πρακτικές εφαρμογές. Σε αυτόν αποδίδεται και η περίφημη φράση «μή μου τούς κύκλους τάραττε».
Ιατρική και βιολογία
Η ιατρική της εποχής στηρίχθηκε στη διδασκαλία του Ιπποκράτη και προχώρησε σε νέες κατευθύνσεις.
Ο Ηρόφιλος από τη Χαλκηδόνα θεωρείται πατέρας της ανατομίας. Έκανε σημαντικές έρευνες για το νευρικό σύστημα και για την κυκλοφορία του αίματος, θέτοντας τις βάσεις για τη μελέτη του ανθρώπινου σώματος με συστηματικό τρόπο. Αργότερα, τον 2ο αι. μ.Χ., ο Γαληνός από την Πέργαμο συστηματοποίησε το σύνολο των ιατρικών γνώσεων, και το έργο του παρέμεινε βάση της ιατρικής επί αιώνες.
Ο Γαληνός έζησε τον 2ο αιώνα μετά Χριστόν, πολύ αργότερα από τους υπόλοιπους επιστήμονες της ενότητας, που δρουν τον 3ο και 2ο αι. π.Χ. Αναφέρεται εδώ επειδή συστηματοποίησε την ιατρική παράδοση που ξεκίνησε στα ελληνιστικά χρόνια.
Οι φυσικές επιστήμες
Κέντρο των φυσικών επιστημών υπήρξε η Αλεξάνδρεια. Κοντά στα ανάκτορα λειτουργούσαν ζωολογικός και βοτανικός κήπος, όπου μελετούνταν νέα ζώα και φυτά που έφταναν από τις χώρες της Ανατολής. Ήταν, στην ουσία, τα πρώτα ερευνητικά εργαστήρια ζωολογίας και βοτανικής: ζωντανά δείγματα άγνωστων ειδών, συγκεντρωμένα σε έναν χώρο για συστηματική παρατήρηση.
Η κληρονομιά
Η ελληνιστική περίοδος άφησε ένα πλούσιο επιστημονικό κληροδότημα. Συστηματοποίησε τη γνώση, διεύρυνε τα γεωγραφικά όρια του κόσμου, θεμελίωσε τα μαθηματικά με τα «Στοιχεία» και άνοιξε τον δρόμο για τη μελέτη του ανθρώπινου σώματος. Πολλά από τα επιτεύγματά της παρέμειναν αξεπέραστα για χίλια πεντακόσια και πλέον χρόνια.