Η διάσπαση του κράτους του Μ. Αλεξάνδρου 👑
Η εποχή που αρχίζει από τον θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου (323 π.Χ.) και τελειώνει με την κατάληψη της Αιγύπτου από τους Ρωμαίους (30 π.Χ.) ονομάζεται ελληνιστική. Ο όρος προέρχεται από το ρήμα ελληνίζω — και δεν είναι τυχαίος: περιγράφει έναν κόσμο όπου πολλοί λαοί, χωρίς να είναι Έλληνες, υιοθετούν ελληνικά πολιτιστικά στοιχεία.
Τι άφησε πίσω της η αυτοκρατορία 🌍
Η αυτοκρατορία που δημιουργήθηκε από τις κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου ήταν εφήμερη, διαμόρφωσε όμως νέα οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά δεδομένα για τον Ελληνισμό. Μετά τον αιφνίδιο θάνατο του δημιουργού της κατακερματίστηκε σε μικρότερα βασίλεια, εξαιτίας των συνεχών συγκρούσεων των διαδόχων.
Τα ελληνιστικά βασίλεια κυβερνήθηκαν από δυναστείες που ίδρυσαν οι στρατηγοί του Μ. Αλεξάνδρου. Έτσι παγιώθηκε ένα νέο πολιτικό σύστημα: η απόλυτη μοναρχία.
Το κέντρο βάρους του ελληνικού κόσμου μετατοπίστηκε από την κυρίως Ελλάδα στις μεγαλουπόλεις της Ανατολής. Λίγες μόνο πόλεις-κράτη στον ελλαδικό χώρο διατήρησαν την εσωτερική τους οργάνωση, ενώ άλλες περιοχές συγκρότησαν ομοσπονδίες, τις συμπολιτείες. Από τον 2ο αι. π.Χ. άρχισε η βαθμιαία επέκταση των Ρωμαίων.
Το πρόβλημα της διαδοχής ⚖️
Αμέσως μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου προέκυψε έντονο το πρόβλημα της διαδοχής, αφού δεν υπήρχε νόμιμος και ικανός διάδοχος. Προς στιγμή αντιμετωπίστηκε με την αναγνώριση συμβασιλείας σε δύο πρόσωπα:
| Πρόσωπο | Ποιος ήταν | Το πρόβλημα |
|---|---|---|
| Φίλιππος Γ΄ Αρριδαίος | Ετεροθαλής αδελφός του Αλεξάνδρου | Ανίκανος να κυβερνήσει |
| Αλέξανδρος Δ΄ | Ο αναμενόμενος γιος του από τη Ρωξάνη | Δεν είχε καν γεννηθεί ακόμη |
Και οι δύο δεν είχαν τις προϋποθέσεις να διεκδικήσουν δυναμικά την εξουσία και να διατηρηθούν στον θρόνο. Η συμβασιλεία ήταν λύση στα χαρτιά, όχι στην πράξη — και οι διασπαστικές τάσεις εκδηλώθηκαν αμέσως, με τη μορφή εξεγέρσεων, απελευθερωτικών πολέμων και συγκρούσεων για τη διαδοχή.
Όταν ο Ασκληπιάδης ανήγγειλε πρώτος στους Αθηναίους τον θάνατο του Αλεξάνδρου, ο Δημάδης είπε να μην το πιστέψουν, γιατί «προ πολλού η οικουμένη θα είχε μυρίσει από τον νεκρό». Και ο Φωκίων, βλέποντας τον δήμο να κινείται επαναστατικά, απάντησε ψύχραιμα: «Τότε λοιπόν θα είναι και αύριο και μεθαύριο πεθαμένος — έτσι μπορούμε να αποφασίσουμε με περισσότερη ησυχία και ασφάλεια».
Εξεγέρσεις και απελευθερωτικοί αγώνες 🔥
Ο Λαμιακός πόλεμος
Οι Αθηναίοι μαζί με τους Αιτωλούς ήταν από τους πρώτους που κινήθηκαν εναντίον των Μακεδόνων μόλις πληροφορήθηκαν τον θάνατο του Αλεξάνδρου. Το αντιμακεδονικό μέτωπο είχε υποκινηθεί ουσιαστικά από τους Αθηναίους ρήτορες Υπερείδη και Δημοσθένη, διαλύθηκε όμως μετά τις συγκρούσεις στην περιοχή της Λαμίας — ο Λαμιακός πόλεμος, 322 π.Χ. — και στη Θεσσαλία.
Η επικράτηση των Μακεδόνων είχε βαριές συνέπειες:
- Οι Αθηναίοι υποχρεώθηκαν να αντικαταστήσουν το δημοκρατικό πολίτευμα με ολιγαρχικό, να πληρώσουν χρηματική αποζημίωση και να δεχτούν μακεδονική φρουρά στη Μουνιχία, ένα από τα λιμάνια του Πειραιά.
- Ο Υπερείδης δολοφονήθηκε και ο Δημοσθένης αυτοκτόνησε, για να αποφύγει την ατίμωση.
- Πόλεις της Πελοποννήσου υποχρεώθηκαν να δεχτούν μακεδονικές φρουρές.
Οι Μακεδόνες στρατηγοί δεν πρόλαβαν να τιμωρήσουν τους Αιτωλούς: έπρεπε να επιστρέψουν έγκαιρα στην Ασία, όπου είχαν ήδη αρχίσει οι διαμάχες των διαδόχων. Η εσωτερική διαμάχη για την εξουσία ήταν πιο επείγουσα από την καταστολή μιας εξέγερσης.
Οι ανατολικές επαρχίες
Εκεί όπου η μακεδονική εξουσία ήταν χαλαρή, εκδηλώθηκαν εξεγέρσεις γηγενών πληθυσμών αλλά και Ελλήνων που είχαν εγκατασταθεί στη Βακτριανή. Την εξέγερση κατέστειλε ο Έλληνας διοικητής της Μηδίας, ο Πείθων, ο οποίος όμως στη συνέχεια ανακήρυξε τον εαυτό του ανεξάρτητο διοικητή των Άνω σατραπειών — δείγμα του πόσο γρήγορα διαλυόταν η ενότητα της αυτοκρατορίας.
Οι συγκρούσεις των διαδόχων 🛡️
Η διευθέτηση του ζητήματος της διαδοχής αποδείχθηκε πρόσκαιρη. Δύο παράγοντες οδήγησαν στη σύγκρουση: οι φιλοδοξίες των στρατηγών του Αλεξάνδρου και η απουσία ισχυρής κεντρικής εξουσίας.
Οι συγκρούσεις των στρατηγών κράτησαν είκοσι χρόνια, μέχρι τον διαμελισμό της αυτοκρατορίας σε επιμέρους βασίλεια — και συνεχίστηκαν έπειτα μεταξύ των ηγεμόνων των ελληνιστικών βασιλείων, ώσπου να σταθεροποιηθεί η εξουσία τους.
Η πρώτη περίοδος (321-301 π.Χ.)
Ξεκίνησε με δολοφονίες των νόμιμων διαδόχων και των επικρατέστερων στρατηγών, και συνεχίστηκε με την πρώτη κατανομή της εξουσίας στον Τριπαράδεισο της Συρίας (321 π.Χ.). Εκεί ο Αντίπατρος, ως γηραιότερος, αναγορεύτηκε από τον στρατό επιμελητής αυτοκράτορας, ενώ οι υπόλοιποι ανέλαβαν τη διοίκηση μιας περιοχής.
Στην πορεία επικρατέστερος όλων αναδείχθηκε ο Αντίγονος, που αυτοανακηρύχθηκε αυτοκράτορας και παραχώρησε τον ίδιο τίτλο στον γιο του Δημήτριο, τον επονομαζόμενο Πολιορκητή. Οι υπόλοιποι στρατηγοί δεν ανέχτηκαν αυτή τη στάση και συνασπίστηκαν εναντίον του.
Στη μάχη στην Ιψό της Φρυγίας (301 π.Χ.) κρίθηκε οριστικά η τύχη της αυτοκρατορίας. Οι δυνάμεις του Αντίγονου ηττήθηκαν και ο ίδιος σκοτώθηκε. Ο Δημήτριος ο Πολιορκητής διέφυγε τη σύλληψη και, χάρη στις ικανότητές του, κατόρθωσε αργότερα να γίνει βασιλιάς της Μακεδονίας (294 π.Χ.) — ήταν ο σημαντικότερος από τους Επιγόνους, όπως ονομάστηκαν οι γιοι των διαδόχων.
Τα τέσσερα βασίλεια της Ιψού
Οι νικητές στρατηγοί μοιράστηκαν τα εδάφη και αναγορεύθηκαν βασιλείς:
| Βασίλειο | Ηγεμόνας |
|---|---|
| Αίγυπτος | Πτολεμαίος |
| Συρία | Σέλευκος |
| Μακεδονία | Κάσσανδρος |
| Θράκη | Λυσίμαχος |
Το Κουροπέδιον και η συνέχεια
Οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν, με κύριους αντιπάλους πλέον τον Λυσίμαχο της Θράκης — του οποίου η κυριαρχία είχε επεκταθεί στη Μ. Ασία — και τον Σέλευκο. Μετά τη μάχη στο Κουροπέδιον της Λυδίας (281 π.Χ.) και τον θάνατο του Λυσίμαχου, τα εδάφη του μοιράστηκαν ανάμεσα στα βασίλεια της Μακεδονίας και της Συρίας.
Αργότερα, στον χώρο της Μ. Ασίας ιδρύθηκε ένα νέο βασίλειο με κέντρο την Πέργαμο. Αποσπάστηκαν επίσης εδάφη από την κυριαρχία των Σελευκιδών, που κυβερνήθηκαν από γηγενείς ηγεμόνες.
Παράλληλα με τα μεγάλα ελληνιστικά βασίλεια, δημιουργήθηκαν στην Ασία και άλλα μικρότερα κράτη: η Βιθυνία, η Αρμενία, ο Πόντος, η Καππαδοκία και άλλα. Η ενιαία αυτοκρατορία του Αλεξάνδρου δεν επανήλθε ποτέ — αντ' αυτής προέκυψε ένα σύστημα ανταγωνιστικών κρατών.