Κλασική εποχή (480-323 π.Χ.) 🏛️

Την περίοδο από το τέλος των περσικών πολέμων έως τον θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου οι ιστορικοί την ονομάζουν κλασική. Ο χαρακτηρισμός αναγνωρίζει την υπεροχή των συντελεστών της και των επιτευγμάτων τους, και επικυρώνει την πνευματική τους επιβολή και τη διαχρονική επιβίωσή τους στις ιδέες μεταγενέστερων εποχών. Την εποχή αυτή διαμορφώθηκαν οι αξίες που αποτελούν τα θεμέλια του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού.

Η πορεία της εποχής σε τρεις κινήσεις: για πενήντα περίπου χρόνια η Αθήνα εξελίχθηκε σε ηγεμονική δύναμη, γεγονός που οδήγησε στην αντιπαράθεσή της με τη Σπάρτη και στον Πελοποννησιακό πόλεμο. Στο πρώτο μισό του 4ου αι. π.Χ. τον ανταγωνισμό των πόλεων υποδαύλισε η παρέμβαση των Περσών, ενώ το δεύτερο μισό εμφανίζεται ως επιτακτική ανάγκη η πανελλήνια ιδέα — που θα την υλοποιήσει ο Ελληνισμός της Μακεδονίας, εν μέρει με τον Φίλιππο Β΄ και ολοκληρωμένα με τον Μ. Αλέξανδρο.

Η συμμαχία της Δήλου και η αθηναϊκή ηγεμονία ⚓

Μετά την απόκρουση του περσικού κινδύνου η Αθήνα ανασυγκροτήθηκε και εξελίχθηκε σε μεγάλη ναυτική δύναμη, ιδρύοντας την Α΄ Αθηναϊκή συμμαχία (478/7 π.Χ.).

Έδρα της ορίστηκε η Δήλος — εξ ου και Δηλιακή συμμαχία — όπου βρισκόταν το συμμαχικό ταμείο και συγκεντρώνονταν κάθε χρόνο οι αντιπρόσωποι. Τα μέλη είχαν, τουλάχιστον στην αρχή, τα ίδια δικαιώματα και τις ίδιες υποχρεώσεις, και ο φόρος καθοριζόταν σε πλοία ή χρήματα. Οι Αθηναίοι διόρισαν τότε για πρώτη φορά Ελληνοταμίες για την είσπραξή του, ενώ το ύψος του πρώτου φόρου ήταν 460 τάλαντα.

Ο Κίμων και ο Εφιάλτης

Ο Κίμων, εκπρόσωπος της αριστοκρατικής παράταξης, ήταν υπέρ της συνεργασίας με τη Σπάρτη. Ως αρχιστράτηγος της συμμαχίας εργάστηκε για τη στερέωση της αθηναϊκής δύναμης, με σημαντικότερη ενέργειά του τη νικηφόρα αντιμετώπιση των Περσών στις εκβολές του Ευρυμέδοντος ποταμού (περ. 467 π.Χ.). Η φιλολακωνική του πολιτική όμως κατέρρευσε όταν οι Λακεδαιμόνιοι απέπεμψαν την αθηναϊκή δύναμη που είχε σταλεί να τους βοηθήσει στην εξέγερση των ειλώτων (Γ΄ Μεσσηνιακός πόλεμος, 464-455 π.Χ.).

Στην Αθήνα οι δημοκρατικοί επικράτησαν με αρχηγό τον Εφιάλτη, που στράφηκε κατά της Βουλής του Αρείου Πάγου και περιόρισε τους αριστοκρατικούς. Ο Κίμων εξοστρακίστηκε (461 π.Χ.)· λίγο αργότερα ο Εφιάλτης δολοφονήθηκε και αρχηγός των δημοκρατικών αναδείχθηκε ο Περικλής.

Από συμμαχία σε ηγεμονία

Η Αθήνα επιβλήθηκε δυναμικά, μεταβάλλοντας τη συμμαχία σε ηγεμονία. Τυπικά αυτό έγινε με τη μεταφορά του συμμαχικού ταμείου από τη Δήλο στην Ακρόπολη (454 π.Χ.)· ουσιαστικά όμως εκδηλώθηκε με ένοπλες επεμβάσεις στις συμμαχικές πόλεις που έδειχναν διαθέσεις αποχώρησης.

Ο Κίμων επέστρεψε από τη δεκάχρονη εξορία (451 π.Χ.), υπέγραψε πενταετή ανακωχή με τη Σπάρτη και στράφηκε εναντίον των Περσών στην Κύπρο, όπου πέθανε πολιορκώντας το Κίτιο (450 π.Χ.). Ο αθηναϊκός στόλος όμως νίκησε τον περσικό στη Σαλαμίνα της Κύπρου τον επόμενο χρόνο. Λέγεται ότι ακολούθησε συνθήκη ειρήνης με τους Πέρσες, που τους υποχρέωνε να αναγνωρίσουν την ανεξαρτησία των ελληνικών πόλεων της Μ. Ασίας — η Καλλίειος ειρήνη, από το όνομα του αρχηγού της αθηναϊκής αποστολής στα Σούσα· πολλοί ιστορικοί την ονομάζουν Κιμώνειο, θεωρώντας κύριο συντελεστή της τον Κίμωνα.

Μετά τον θάνατο του Κίμωνα, ο Περικλής έκλεισε ειρήνη τριάντα χρόνων με τους Σπαρτιάτες — τις τριακοντούτεις σπονδάς (445 π.Χ.).

Η εποχή του Περικλή 👑

Η περίοδος της τριακονταετούς ειρήνης — που στην πραγματικότητα κράτησε μόνο δεκαπέντε χρόνια — ταυτίζεται με την εσωτερική ανάπτυξη της Αθήνας και την απόλυτη κυριαρχία της στους συμμάχους. Ο Περικλής σφράγισε την εποχή τόσο ώστε ολόκληρος ο 5ος αι. π.Χ. να χαρακτηρίζεται για την Αθήνα «χρυσούς αιών του Περικλέους».

Εκλεγόταν κάθε χρόνο στρατηγός με δημοκρατικές διαδικασίες. Ο Θουκυδίδης περιγράφει το καθεστώς με τη γνωστή φράση «ἐγίγνετό τε λόγῳ μὲν δημοκρατία, ἔργῳ δὲ ὑπὸ τοῦ πρώτου ἀνδρὸς ἀρχή».

Η ενίσχυση της δημοκρατίας

Ο Περικλής αφαίρεσε αρμοδιότητες από τον Άρειο Πάγο και οργάνωσε τη ναυτική δύναμη της πόλης. Κυρίως όμως καθιέρωσε χρηματική αποζημίωση για τους κληρωτούς άρχοντες, τους βουλευτές και τους λαϊκούς δικαστές. Ο στόχος ήταν σαφής: η οικονομική ενίσχυση των λαϊκών στρωμάτων που δεν διέθεταν περιουσία και έπρεπε να συμμετέχουν στη διοίκηση του κράτους.

Ο Περικλής επιδίωξε επίσης να επεκτείνει την εμπορική επιρροή της Αθήνας προς τη Δύση: συμμάχησε με την Εγέστα, τους Λεοντίνους και το Ρήγιο και συνέβαλε στην ίδρυση της αποικίας των Θουρίων (444/3 π.Χ.). Έτσι ο Πειραιάς, χτισμένος σύμφωνα με τα πολεοδομικά σχέδια του Ιππόδαμου του Μιλήσιου, εξελίχθηκε στο κυριότερο εμπορικό κέντρο ολόκληρης της Μεσογείου.

Τα οικονομικά της Αθήνας

Τα έσοδα του αθηναϊκού κράτους προέρχονταν από τέσσερις πηγές:

Οι λειτουργίες ήταν υποχρεωτικές αλλά και τιμητικές:

• χορηγία — τα χρήματα για τη διδασκαλία ενός θεατρικού έργου
• τριηραρχία — η συντήρηση και ο εξοπλισμός μιας τριήρους
• αρχιθεωρία — τα έξοδα της επίσημης αποστολής σε πανελλήνιες γιορτές
• εστίαση — τα έξοδα του δείπνου μιας φυλής σε θρησκευτικές γιορτές
• γυμνασιαρχία — η τέλεση αγώνων λαμπαδηδρομίας στα Παναθήναια

Ο Πελοποννησιακός πόλεμος (431-404 π.Χ.) ⚔️

Οι τοπικές συγκρούσεις που έληξαν με την τριακονταετή ειρήνη (445 π.Χ.) δεν έδωσαν λύσεις. Οι δύο μεγάλες συμμαχίες, η Αθηναϊκή και η Πελοποννησιακή, υποδαύλιζαν τους ανταγωνισμούς. Η αντιπαράθεση είχε τις ρίζες της σε τρεις παράγοντες:

• στη φυλετική διαφορά: Αθηναίοι-Ίωνες και Σπαρτιάτες-Δωριείς
• στην πολιτειακή συγκρότηση: δημοκρατική Αθήνα - ολιγαρχική Σπάρτη
• στις ηγεμονικές τάσεις της Αθήνας

Τα γεγονότα του πολέμου ερεύνησαν δύο ιστορικοί, ο Θουκυδίδης και ο Ξενοφών. Οι νεότεροι ιστορικοί τον διακρίνουν σε τρεις περιόδους:

Ο πόλεμος ήταν εξοντωτικός για όλες τις ελληνικές πόλεις, ιδιαίτερα για όσες έγιναν πεδία συγκρούσεων ή υπέστησαν τις συνέπειες της αντιπαράθεσης με μια από τις δύο δυνάμεις — οι Πλαταιές, η Μυτιλήνη, η Μήλος. Εκτός από τις υλικές καταστροφές και την εξαχρείωση των ανθρώπων, δημιουργήθηκαν και οι προϋποθέσεις ανάμειξης των Περσών στα εσωτερικά του ελληνικού κόσμου.

Άμεση συνέπεια ήταν η ήττα των Αθηναίων και η αναγνώριση της σπαρτιατικής ηγεμονίας (404 π.Χ.). Οι έμμεσες όμως συνέπειες έκριναν την τύχη των πόλεων-κρατών στη διάρκεια του επόμενου αιώνα.

Η κρίση της πόλης-κράτους 📉

Τον 4ο αι. π.Χ. οι πόλεις-κράτη αντιμετώπισαν στο εσωτερικό προβλήματα οικονομικής και κοινωνικής κρίσης, ενώ στο εξωτερικό οξύνθηκε ο ανταγωνισμός τους.

Έτσι, μετά την επικράτηση των Σπαρτιατών, ο περσικός παράγοντας δημιούργησε αντισπαρτιατικό συνασπισμό από Θήβα, Κόρινθο, Άργος και Αθήνα και υποκίνησε τον Βοιωτικό ή Κορινθιακό πόλεμο (395-386 π.Χ.).

Ο πόλεμος επισφραγίστηκε από μια μειωτική για τον Ελληνισμό ειρήνη: τη Βασίλειο, γνωστή και ως Ανταλκίδειο ειρήνη. Με αυτήν οι Σπαρτιάτες:

• παρέδωσαν τις ελληνικές πόλεις των παραλίων της Μ. Ασίας και την Κύπρο στον βασιλιά της Περσίας
• διακήρυξαν την αυτονομία όλων των ελληνικών πόλεων — με εξαίρεση την Ίμβρο, τη Λήμνο και τη Σκύρο, που παρέμειναν στους Αθηναίους
• έγιναν οι ίδιοι τοποτηρητές της ειρήνης στην κυρίως Ελλάδα, μεταβαλλόμενοι έτσι σε όργανα της περσικής πολιτικής

Την ηγεμονία μετά τους Σπαρτιάτες τη διεκδίκησαν για μικρό διάστημα οι Θηβαίοι: δύο μάχες έκριναν την άνοδο και την πτώση της θηβαϊκής ηγεμονίας, τα Λεύκτρα (371 π.Χ.) και η Μαντινεία (362 π.Χ.).

Οι πόλεμοι μεταξύ των πόλεων, οι εσωτερικές αναταραχές και ο παρεμβατικός ρόλος των Περσών ήταν τα συμπτώματα της παρακμής των ελληνικών πόλεων-κρατών.

Η πανελλήνια ιδέα 🤝

Τα συμπτώματα της παρακμής απασχόλησαν πνευματικούς ανθρώπους, οραματιστές ενός πανελλήνιου συνασπισμού. Η πανελλήνια ιδέα διατυπώθηκε για πρώτη φορά στα τέλη του 5ου αι. π.Χ. από τον σοφιστή Γοργία, σε λόγο του στην Ολυμπία.

Κύριος εκφραστής της όμως ήταν ο Αθηναίος ρητοροδιδάσκαλος Ισοκράτης. Η σκέψη του πέρασε από δύο στάδια:

1. Στον «Πανηγυρικό» (380 π.Χ.) υποστηρίζει ότι τον κοινό αγώνα εναντίον των Περσών θα μπορούσε να αναλάβει η Αθήνα, με ανασύσταση της ηγεμονίας της.
2. Αργότερα, η αδυναμία της Αθήνας να εμπνεύσει εμπιστοσύνη τον στρέφει στην ιδέα ότι ένας ισχυρός μονάρχης θα ένωνε τους Έλληνες. Πίστεψε διαδοχικά στον Ευαγόρα της Σαλαμίνας της Κύπρου, στον Ιάσονα των Φερών, στον Διονύσιο Α΄ των Συρακουσών, και σε βαθιά γηρατειά ατένιζε με ελπίδα τον Φίλιππο Β΄.

Ο Φίλιππος Β΄ και η ένωση των Ελλήνων 🛡️

Ο Φίλιππος Β΄, αφού σταθεροποίησε τη θέση του στον θρόνο, έθεσε δύο στόχους: πρώτα την ισχυροποίηση του μακεδονικού κράτους και στη συνέχεια την επέκταση της εξουσίας του.

Πώς ισχυροποίησε τη Μακεδονία

• Σύνορα: αντιμετώπισε αποτελεσματικά τις επιδρομές των Ιλλυριών και των Παιόνων στα βόρεια.
• Στρατός: οργάνωσε ισχυρό στρατό, με κύριο σώμα τη μακεδονική φάλαγγα από πεζέταιρους σε σχηματισμό βάθους 16 σειρών, οπλισμένους με τη σάρισα, μακρύ δόρυ 6 μέτρων. Το ιππικό το επάνδρωναν οι ευγενείς, οι εταίροι, ενώ τον στρατό συμπλήρωναν ακοντιστές, τοξότες και πελταστές.
• Οικονομία: κατέλαβε τα ορυχεία χρυσού του Παγγαίου και έκοψε νόμισμα, τους χρυσούς στατήρες, που βαθμιαία εκτόπισαν τους περσικούς δαρεικούς από τον ελλαδικό χώρο.
• Εξωτερική πολιτική: επεκτατική. Στην αρχή συνδεόταν με τη στρατιωτική οργάνωση, γιατί εξασφάλιζε νέες εκτάσεις γης στους άνδρες του στρατού· μετά την παρέμβασή του στη νότια Ελλάδα, αποσκοπούσε στην ένωση των Ελλήνων υπό την αρχηγία του.

Οι δύο φάσεις της επέκτασης

Σε πρώτο στάδιο κατέλαβε πόλεις της Χαλκιδικής και εδάφη της ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, φτάνοντας ως τις δυτικές ακτές του Ευξείνου Πόντου. Σε δεύτερο στάδιο, με αφορμή προβλήματα του μαντείου των Δελφών, επενέβη στη Θεσσαλία και στη νότια Ελλάδα. Στη Χαιρώνεια (338 π.Χ.) αντιμετώπισε νικηφόρα τις συνασπισμένες δυνάμεις Θηβαίων και Αθηναίων και επιβλήθηκε ως ο αδιαφιλονίκητος ηγέτης που μπορούσε να ενώσει τους Έλληνες.

Το συνέδριο της Κορίνθου

Η πανελλήνια ένωση έγινε πραγματικότητα στο συνέδριο της Κορίνθου το 337 π.Χ., όπου συμμετείχαν όλες οι πόλεις εκτός από τη Σπάρτη. Συμφωνήθηκαν:

• απαγόρευση των συγκρούσεων μεταξύ των ελληνικών πόλεων και της βίαιης μεταβολής των καθεστώτων τους
• προστασία της ελεύθερης ναυσιπλοΐας και καταδίκη της πειρατείας
• ίδρυση πανελλήνιας συμμαχίας, αμυντικής και επιθετικής, με ισόβιο αρχηγό τον Φίλιππο Β΄

Μετά τη δολοφονία του Φιλίππου, το συνέδριο επαναλήφθηκε το 336 π.Χ. από τον Αλέξανδρο, όπου οι αντιπρόσωποι ανανέωσαν στο πρόσωπο του νέου ηγέτη τον όρκο που είχαν δώσει στον πατέρα του.

Το οικουμενικό κράτος του Μ. Αλεξάνδρου 🌍

Η εκστρατεία, που στην αρχή είχε στόχο την αντιμετώπιση του περσικού κινδύνου και στη συνέχεια πέτυχε την κατάλυση της περσικής αυτοκρατορίας, ξεκίνησε από την Πέλλα το 334 π.Χ. Σε έντεκα χρόνια (334-325 π.Χ.) ο Αλέξανδρος κατάκτησε την Ανατολή ως τον Ινδό ποταμό, σε τρεις φάσεις.

Πρώτη φάση (334-331 π.Χ.)

Κυριάρχησε στη Μ. Ασία και απελευθέρωσε τις ελληνικές πόλεις, μετά από δύο συγκρούσεις με τον περσικό στρατό: στον Γρανικό (334 π.Χ.) και στην Ισσό της Κιλικίας (333 π.Χ.). Κατέλαβε τη Φοινίκη και την Παλαιστίνη (333-332 π.Χ.) και προχώρησε στην Αίγυπτο, όπου οι κάτοικοι τον υποδέχτηκαν ως απελευθερωτή και τον αναγόρευσαν φαραώ. Στο Δέλτα του Νείλου ίδρυσε την Αλεξάνδρεια (331 π.Χ.), που θα εξελισσόταν στο μεγαλύτερο εμπορικό και πνευματικό κέντρο της Μεσογείου.

Δεύτερη φάση (331-327 π.Χ.)

Προχώρησε στη Μεσοποταμία και στα Γαυγάμηλα, κοντά στα ερείπια της αρχαίας Νινευί, νίκησε τον Δαρείο Γ΄. Κατέλαβε τις μεγάλες πόλεις των Αχαιμενιδών — Βαβυλώνα, Σούσα (331 π.Χ.), Περσέπολη, Πασαργάδες, Εκβάτανα (330 π.Χ.) — και συνέχισε με τις ανατολικές σατραπείες: Παρθία, Υρκανία, Αρεία, Αραχωσία, και έπειτα Βακτριανή και Σογδιανή, όπου συνέλαβε τον Βήσσο, δολοφόνο του Δαρείου Γ΄, και τον παρέδωσε στη βασιλική οικογένεια. Στις άκρες της αυτοκρατορίας ίδρυσε την Αλεξάνδρεια την Εσχάτη.

Τρίτη φάση (327-325 π.Χ.)

Η εκστρατεία στην ινδική χερσόνησο, με στόχο να φτάσει ως τα πέρατα της Οικουμένης, που τότε πίστευαν ότι βρίσκονταν στην Ινδία. Στον Υδάσπη νίκησε τον τοπικό ηγεμόνα Πώρο και προχώρησε ως τον Ύφαση (326 π.Χ.), που έγινε το όριο της εκστρατείας.

Έφτασε στις εκβολές του Ινδού και από εκεί πέρασε με τον στρατό του την έρημο της Γεδρωσίας, ενώ ο φίλος του ναύαρχος Νέαρχος παρέπλευσε τις ασιατικές ακτές ως τις εκβολές του Τίγρη και του Ευφράτη. Την άνοιξη του 323 π.Χ. ο Αλέξανδρος πέθανε στη Βαβυλώνα, ενώ προετοίμαζε τον περίπλου της Αραβίας.

Το έργο του Μ. Αλεξάνδρου ⭐

Με την κατάκτηση της Ανατολής ο Ελληνισμός οδηγήθηκε στα πέρατα του τότε γνωστού κόσμου, και δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις για την οικουμενική του ανάπτυξη.

Παρά το περιορισμένο διάστημα της βασιλείας του (336-323 π.Χ.) και τη νεαρή του ηλικία — ήταν 33 ετών όταν πέθανε — ο Μ. Αλέξανδρος έμεινε ζωντανός στη μνήμη των λαών. Το έργο του αποτέλεσε τομή για μια διαφορετική πορεία των λαών της Ανατολής και της Μεσογείου, ενώ η μορφή του συνυφάνθηκε με τη λαϊκή φαντασία και δημιούργησε τον θρύλο ενός μυθικού ήρωα στην παράδοση πολλών λαών.

Ο πολιτισμός 🎭

Το μέτρο της πολιτιστικής ανάπτυξης δεν το δίνουν μόνο τα πνευματικά και καλλιτεχνικά επιτεύγματα, αλλά και η καθημερινή ζωή: οι αντιλήψεις για την εργασία — με την περιφρονητική αντιμετώπιση της χειρωνακτικής εργασίας και την ενασχόληση των ελεύθερων πολιτών κυρίως με τα κοινά — ο τρόπος διασκέδασης στα ιδιωτικά συμπόσια και στις δημόσιες γιορτές, και ο κοινωνικός χαρακτήρας των τελετών γέννησης, γάμου και θανάτου.

Τα πρωτεία τα κατείχε η Αθήνα: η ευημερία και η ποιότητα ζωής της γίνονταν πόλος έλξης για πνευματικούς ανθρώπους και καλλιτέχνες άλλων πόλεων. Ο 5ος αι. π.Χ. ταυτίζεται με τη δράση του Περικλή, τα έργα της Ακρόπολης και λαμπρές γιορτές: τα Παναθήναια, τα Ελευσίνια Μυστήρια, τις θεατρικές παραστάσεις στις Διονυσιακές γιορτές.

Φιλοσοφία, ιστορία, ποίηση, ρητορική

Η φιλοσοφική σκέψη από τα μέσα του 5ου αι. π.Χ. τοποθέτησε στο κέντρο του ενδιαφέροντος τον άνθρωπο και προσπάθησε να ερμηνεύσει τα φαινόμενα με βάση τη λογική — τον ορθολογισμό. Πρώτα οι σοφιστές και ο Σωκράτης, και τον 4ο αι. π.Χ. ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, επιζητούσαν πρακτικές εφαρμογές που θα βελτίωναν τον άνθρωπο και τη ζωή του.

Η ιστοριογραφία εκπροσωπήθηκε από τον Ηρόδοτο, αλλά κυρίως από τον Θουκυδίδη, που έθεσε τα θεμέλια της επιστημονικής ιστορικής συγγραφής· τον 4ο αι. π.Χ. προς την ίδια κατεύθυνση κινήθηκε ο Ξενοφών.

Η ποιητική τέχνη εξελίχθηκε με το έργο των τριών τραγικών — Αισχύλου, Σοφοκλή, Ευριπίδη — σε θεατρικό λόγο υψηλών διανοημάτων, «μίμησις πράξεως σπουδαίας και τελείας», ενώ με τις κωμωδίες του Αριστοφάνη σε κριτική της καθημερινής πολιτικής ζωής.

Ο ρητορικός λόγος καλλιεργήθηκε ιδιαίτερα τον 4ο αι. π.Χ., χάρη στο δημοκρατικό πολίτευμα και στην οργάνωση της δικαιοσύνης προς το συμφέρον του πολίτη, με τους μεγάλους ρήτορες Λυσία, Ισοκράτη και Δημοσθένη.

Οι επιστήμες

Ο ορθολογισμός συνέβαλε στην ανάπτυξη της επιστήμης: συστηματοποιήθηκαν οι γνώσεις για τη φύση και τον άνθρωπο. Οι περισσότεροι φιλόσοφοι ήταν και ειδικοί ερευνητές στα μαθηματικά, την αστρονομία, τη φυσική, τη βοτανική.

Το ιπποδάμειο σύστημα εφαρμόστηκε πρώτα στη Μίλητο, μετά την καταστροφή της από τους Πέρσες (494 π.Χ.): μια πόλη οργανωμένη με παράλληλους και κάθετους δρόμους.

Οι τέχνες 🏺

Αρχιτεκτονική

Στις αρχές του 5ου αι. π.Χ. η αρχιτεκτονική βρίσκεται ακόμη υπό την επίδραση των αρχαϊκών αντιλήψεων· οι πρωιμότεροι ναοί, όπως της Αφαίας Αθηνάς στην Αίγινα, έχουν ατέλειες που δίνουν βαρύτητα στα μνημεία. Η εξέλιξη όμως είναι γρήγορη, και πολλά ναϊκά οικοδομήματα συνδυάζουν τον δωρικό ρυθμό με ιωνικά στοιχεία: ο ναός του Διός στην Ολυμπία, ο ναός του Απόλλωνος στη Φιγάλεια, τα οικοδομήματα της Ακρόπολης.

Κορωνίδα όλων ο Παρθενώνας, όπου η αρχιτεκτονική αρτιότητα συνδυάζεται με τον εξαίρετο γλυπτό διάκοσμο — έργο των αρχιτεκτόνων Ικτίνου και Καλλικράτη και του γλύπτη Φειδία. Στην Ακρόπολη ξεχωρίζουν επίσης τα δωρικά Προπύλαια του Μνησικλή, ο ιδιόρρυθμος ιωνικός ναός της Πολιάδας Αθηνάς, το Ερέχθειο — γνωστό από τις Καρυάτιδες — και ο μικρός ιωνικός ναός της Απτέρου Νίκης, έργο του Καλλικράτη. Στο δεύτερο μισό του αιώνα χτίστηκαν ο ναός του Ηφαίστου (Θησείο), ο ναός του Ποσειδώνα στο Σούνιο, το Ωδείο του Περικλή και το Τελεστήριο στην Ελευσίνα.

Τον 4ο αι. π.Χ., επηρεασμένη από την κοινωνικοπολιτική κρίση, η αρχιτεκτονική προβάλλει νέες αντιλήψεις: πλούσια διακόσμηση και πρόκληση εντύπωσης. Γενικεύεται η κατασκευή νέων τύπων κτισμάτων — θόλοι (κυκλικά οικοδομήματα), θέατρα, βουλευτήρια — και τα ναϊκά οικοδομήματα υποχωρούν αριθμητικά μπροστά στις κατασκευές κοσμικού χαρακτήρα.

Αντιπροσωπευτικά μνημεία της εποχής: ο ναός της Αλέας Αθηνάς στην Τεγέα, ο ναός του Διός στη Νεμέα, ο νέος ναός της Αρτέμιδος στην Έφεσο, η Θόλος και το θέατρο της Επιδαύρου, το Μαυσωλείο της Αλικαρνασσού, το χορηγικό μνημείο του Λυσικράτους.

Πλαστική

Οι αρχαϊκοί κούροι και κόρες ανανεώνονται προοδευτικά στην έκφραση και στην κίνηση· το «παιδί του Κριτίου» σημαδεύει το τέλος μιας εποχής και την αρχή μιας άλλης.

Ακολουθεί ο αυστηρός ρυθμός, με βασικά στοιχεία την κίνηση που αποτυπώνει τη ζωή και την εσωτερική δύναμη στα πρόσωπα: ο Ηνίοχος των Δελφών, ο Δίας ή Ποσειδώνας του Αρτεμισίου, τα γλυπτά του ναού του Διός στην Ολυμπία.

Στη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου οι μαθητές του Φειδία, ο Αλκαμένης και ο Αγοράκριτος, οδήγησαν την πλαστική στον πλούσιο ρυθμό: μορφές καλυμμένες με ιμάτιο που αφήνει να διαγράφεται το σώμα, παρά την πλούσια πτυχολογία. Χαρακτηριστικά δείγματα τα θωράκια του περιβόλου της Απτέρου Νίκης.

Σημαντικά έργα του 4ου αι. π.Χ. με άγνωστους δημιουργούς: ο έφηβος των Αντικυθήρων, το παιδί του Μαραθώνα, πολλά επιτύμβια ανάγλυφα από τον Κεραμεικό.

Ζωγραφική

Οι πληροφορίες μας είναι έμμεσες, από τη γραπτή παράδοση και τους αρχαίους συγγραφείς. Μεγάλοι ζωγράφοι του 5ου αι. π.Χ. ήταν ο Πολύγνωτος, ο Μίκων, ο Ζεύξις· αμεσότερη αντίληψη μας δίνει η αγγειογραφία, με τον ερυθρόμορφο ρυθμό και κυρίως τις λευκές ληκύθους.

Του 4ου αι. π.Χ. ήταν ο Πάμφυλος (Σικυώνα), ο Απελλής (Ιωνία) — ευνοούμενος ζωγράφος του Μ. Αλεξάνδρου — και ο Πρωτογενής (Καρία). Άμεση εικόνα μας δίνουν οι λίγες σωζόμενες παραστάσεις σε μακεδονικούς τάφους, με αντιπροσωπευτικά δείγματα τις τοιχογραφίες των βασιλικών τάφων της Βεργίνας.

Ο Ελληνισμός στη Δυτική και Ανατολική Μεσόγειο 🗺️

Η Δύση

Την εποχή του μεγάλου αποικιστικού ρεύματος (8ος-6ος αι. π.Χ.) οι Έλληνες ίδρυσαν πόλεις στη Νότια Ιταλία, τη Σικελία, την Κυρηναϊκή, τις νότιες ακτές της Γαλλίας και στις ακτές της Ιβηρικής χερσονήσου. Οι σχέσεις τους με τους γηγενείς ήταν τις περισσότερες φορές ειρηνικές, με εμπορικές και πολιτιστικές επαφές — υπάρχουν όμως και περιπτώσεις έντασης, όπως φανερώνει η παρουσία στρατιωτικών φυλακίων. Στις επαφές τους με Ετρούσκους, Σικελούς, Κέλτες, Ίβηρες και Καρχηδόνιους έδωσαν και υιοθέτησαν πολιτιστικά στοιχεία.

Μετά την Ιμέρα (480 π.Χ.) οι σχέσεις πέρασαν σε ύφεση, από τα τέλη όμως του 5ου αι. π.Χ. η καρχηδονιακή επεκτατικότητα ανανεώθηκε. Τον 4ο αι. π.Χ. αναχαιτίστηκε αρκετές φορές — αλλά η ίδια κακοδαιμονία των ερίδων που είχε επιτρέψει στους Πέρσες να επηρεάζουν την κυρίως Ελλάδα, ήταν και η αιτία των καρχηδονιακών επεμβάσεων στη Σικελία.

Η Κύπρος

Βασικό προπύργιο του ελληνισμού στην Ανατολική Μεσόγειο ήταν η Κύπρος. Η γεωγραφική της θέση και τα πλούσια κοιτάσματα χαλκού προσείλκυαν τα βλέμματα των Περσών και των υποτελών τους Φοινίκων. Είχε κατοικηθεί από Έλληνες τη μυκηναϊκή εποχή, στις ανατολικές της ακτές όμως υπήρχαν και φοινικικές εγκαταστάσεις.

Μετά τους περσικούς πολέμους το μεγαλύτερο μέρος των πόλεων απελευθερώθηκε από συμμαχικές ελληνικές δυνάμεις — εκεί πέθανε ο Κίμων στο Κίτιο (450 π.Χ.). Στη συνέχεια οι Πέρσες ανακατέλαβαν το νησί, εκτός από τη Σαλαμίνα, που πέρασε στους Φοίνικες, και ο ελληνικός πληθυσμός υπέφερε.

Η Ανταλκίδειος ειρήνη (386 π.Χ.) ήταν πλήγμα για την Κύπρο, αφού με τη συγκατάθεση των Ελλήνων το νησί παραδινόταν στους Πέρσες. Ο Ευαγόρας αντιστάθηκε, τελικά όμως νικήθηκε (385 π.Χ.), αποδέχθηκε τους όρους και έγινε φόρου υποτελής. Η τύχη του ελληνισμού της Κύπρου δεν άλλαξε μέχρι την απελευθέρωσή του από τον Μ. Αλέξανδρο (332 π.Χ.).