Ομηρική εποχή (1100-750 π.Χ.) 📜
Με τη μελέτη του μυκηναϊκού πολιτισμού η ελληνική ιστορία έχει διανύσει την πρωτο-ιστορική της περίοδο. Η επιστημονική έρευνα ορίζει την αρχή της ελληνικής ιστορίας μετά την κατάρρευση του μυκηναϊκού κόσμου, περίπου το 1100 π.Χ.
Οι οκτώ αιώνες που ακολουθούν, ως τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου (323 π.Χ.), χωρίζονται σε τρεις περιόδους: την ομηρική εποχή (1100-750 π.Χ.), την αρχαϊκή εποχή (750-480 π.Χ.) και την κλασική εποχή (480-323 π.Χ.). Σε όλη αυτή τη διαδρομή, το γεωγραφικό ελλαδικό ανάγλυφο εμπόδισε την ένωση, ενώ η θάλασσα αποτέλεσε πηγή ζωής και παράγοντα εξάπλωσης — και η οργάνωση σε πόλεις-κράτη μαζί με τις επαφές με άλλους λαούς οδήγησαν σε αυτό που ονομάστηκε «ελληνικό θαύμα».
Γιατί «ομηρική»; 🏺
Την παρακμή των μυκηναϊκών κέντρων ακολούθησε περίοδος αναστατώσεων που διήρκεσε περίπου τρεις αιώνες. Οι συνεχείς μετακινήσεις των ελληνικών φύλων αποτέλεσαν μια μεταβατική εποχή· προς το τέλος της, αφού απέκτησαν μόνιμες εγκαταστάσεις, οι Έλληνες διαμόρφωσαν τις προϋποθέσεις της ανασυγκρότησής τους.
Κύρια πηγή πληροφοριών για την περίοδο αυτή, εκτός από την αρχαιολογική έρευνα, είναι τα ομηρικά έπη — γι' αυτό οι ερευνητές την ονομάζουν συμβατικά ομηρική.
Η περίοδος έχει χαρακτηριστεί και «ελληνικός μεσαίωνας» ή «σκοτεινοί χρόνοι», γιατί παλαιότερα τη θεωρούσαν εποχή παρακμής και οι γνώσεις μας γι' αυτήν ήταν περιορισμένες. Σήμερα η ιστορική έρευνα μιλάει για μια περίοδο ανασυγκρότησης και οργανωτικής δημιουργίας, στη διάρκεια της οποίας τέθηκαν τα θεμέλια του ελληνικού πολιτισμού. Οι «σκοτεινοί χρόνοι» ήταν σκοτεινοί για εμάς, όχι για όσους έζησαν τότε.
Οι μετακινήσεις (11ος-9ος αι. π.Χ.) 🚶
Στα τέλη του 12ου αι. π.Χ. οι ερευνητές διαπιστώνουν αραίωση του πληθυσμού και απουσία κοινωνικής και πολιτικής συγκρότησης. Είναι γεγονός ότι πριν από τη φημολογούμενη κάθοδο των Δωριέων υπάρχει ήδη γενικότερη αναστάτωση.
Η θεωρία της καθόδου των Δωριέων ως μόνης αιτίας κατάρρευσης των Μυκηναίων δεν έχει σήμερα επιστημονικά ερείσματα. Ο μυκηναϊκός κόσμος είχε ήδη κλονιστεί από την κατάρρευση του εμπορίου του με την Ανατολή· η απουσία αντίστασης είναι που διευκόλυνε την επικράτηση των Δωριέων, όχι το αντίστροφο.
Τα δύο μεταναστευτικά ρεύματα
Σύμφωνα με τους ιστορικούς του 5ου αι. π.Χ., τον Ηρόδοτο και τον Θουκυδίδη:
- Η πρώτη μετακίνηση έγινε από τους Θεσσαλούς, που ήρθαν από τη Θεσπρωτία στην περιοχή που έκτοτε φέρει το όνομά τους. Έτσι οι παλαιότεροι κάτοικοι, οι Βοιωτοί, μετακινήθηκαν νότια, στον χώρο γύρω από τη Θήβα.
- Το δεύτερο ρεύμα, εξαιτίας της καθόδου των Δωριέων, είχε μεγαλύτερο αντίκτυπο και προκάλεσε ευρύτερες πληθυσμιακές ανακατατάξεις.
Κατά την επικρατούσα εκδοχή, οι Δωριείς διείσδυσαν στον ελληνικό κορμό από τη βορειοδυτική Ελλάδα στις αρχές του 11ου αι. π.Χ., σταδιακά και κατά κύματα. Πρώτες εγκαταστάσεις τους: η περιοχή της Πίνδου, η Φθιώτιδα και η περιοχή νότια του Ολύμπου και της Όσσας. Από την Πίνδο ομάδες μετακινήθηκαν στη Δωρίδα — που οφείλει σε αυτούς το όνομά της — και από εκεί πέρασαν στην Πελοπόννησο, με μια από τις ισχυρότερες ομάδες να εγκαθίσταται στη Λακωνία.
Η είσοδος των Δωριέων στην Πελοπόννησο είχε χαρακτήρα στρατιωτικής επιχείρησης, με στόχο την υποταγή των αχαϊκών-μυκηναϊκών πληθυσμών.
Οι Δωριείς ερμήνευσαν αργότερα την κατάληψη της Πελοποννήσου με τον μύθο της επανόδου των Ηρακλειδών: των απογόνων δηλαδή του Ηρακλή που «επέστρεψαν» στην αρχαία τους κοιτίδα. Έτσι μια κατάκτηση παρουσιαζόταν ως νόμιμη επιστροφή στα πατρικά εδάφη.
Η νεότερη άποψη
Μια νεότερη, επιστημονικά τεκμηριωμένη άποψη δεν δέχεται καθόλου τη θεωρία της καθόδου, δηλαδή την είσοδο των Δωριέων από τη βορειοδυτική Ελλάδα. Υποστηρίζει αντίθετα ότι οι Δωριείς ήταν ένα ελληνικό ποιμενικό φύλο που κατοικούσε ήδη σε ορεινές περιοχές της Ελλάδας και το οποίο, μετά τη διάλυση του μυκηναϊκού κόσμου, βρήκε την ευκαιρία να κατέβει σε πεδινές περιοχές και να τις καταλάβει.
Όποια εκδοχή κι αν ισχύει, η επικράτηση των Δωριέων δημιούργησε δημογραφικό πρόβλημα, που εκτονώθηκε μέσα από αλυσιδωτές μετακινήσεις ελληνικών πληθυσμών.
Ο πρώτος ελληνικός αποικισμός ⛵
Από τα μέσα περίπου του 11ου αι. π.Χ. μέχρι τον 9ο αι. π.Χ. τα ελληνικά φύλα εξαπλώθηκαν, με γέφυρα τα νησιά του Αιγαίου, στις δυτικές ακτές της Μικράς Ασίας. Οι μεταναστευτικές αυτές κινήσεις είναι γνωστές ως πρώτος ελληνικός αποικισμός.
| Φύλο | Από πού | Πού εγκαταστάθηκε | Ένωση που δημιούργησε |
|---|---|---|---|
| Αιολείς | Θεσσαλία | Τένεδος, Λέσβος και τα απέναντι παράλια — η Αιολίδα | — |
| Ίωνες | ΒΑ Πελοπόννησος, Αττική, Εύβοια | Σάμος, Χίος και οι απέναντι ακτές — η Ιωνία | Πανιώνιο |
| Δωριείς | Λακωνία, Επίδαυρος, Τροιζήνα | Μήλος, Θήρα, Κρήτη, Ρόδος, Κως, ΝΔ ακτές Μ. Ασίας | Δωρική εξάπολη |
Οι Ίωνες παρέσυραν μαζί τους «άλλα τε έθνεα πολλά» (Δρύοπες, Μολοσσούς, Αρκάδες, Φωκείς, Μάγνητες) και ίδρυσαν δώδεκα νέες πόλεις, που συγκρότησαν θρησκευτική ένωση, το Πανιώνιο, με κέντρο το ιερό του Ποσειδώνα στο ακρωτήριο της Μυκάλης. Η εξάπλωσή τους έγινε προοδευτικά σε βάρος των άλλων φύλων, με αποτέλεσμα ολόκληρη η δυτική ακτή της Μ. Ασίας να γίνει γνωστή ως Ιωνία.
Οι Δωριείς ακολούθησαν τελευταίοι — και με μια σημαντική διαφορά: δεν μετακινήθηκαν ως προσφυγικές ομάδες πιεζόμενες από άλλα φύλα. Πρόκειται μάλλον για τις πρώτες δωρικές ομάδες που γνώρισαν τη θάλασσα. Οι πόλεις Ιαλυσός, Κάμιρος και Λίνδος της Ρόδου, η πόλη της Κω, η Κνίδος και η Αλικαρνασσός συγκρότησαν τη δωρική εξάπολη, με κέντρο το ιερό του Απόλλωνα στο Τριόπιο ακρωτήριο της Κνίδου.
Όλα τα φύλα που μετανάστευσαν απέκτησαν γρήγορα μόνιμη εγκατάσταση και προοδευτικά επεκτάθηκαν στην ενδοχώρα, αναμειγνυόμενα σε ορισμένες περιπτώσεις μεταξύ τους αλλά και με τους γηγενείς πληθυσμούς.
Η οικονομία: ο οίκος ως μονάδα παραγωγής 🌾
Κύρια πηγή οικονομικής ανάπτυξης αυτή την εποχή ήταν η γη, και η παραγωγή στηριζόταν σε μια μορφή κλειστής αγροτικής οικονομίας. Τα μέλη κάθε οικογένειας, μαζί με άλλα άτομα που εξαρτιόνταν οικονομικά από αυτήν, συγκροτούσαν έναν οίκο και επιτελούσαν όλες τις παραγωγικές εργασίες.
Ο οίκος περιλαμβάνει πολύ περισσότερα από τη σημερινή «πυρηνική» οικογένεια των γονιών και των παιδιών. Περιλαμβάνει όλους όσοι εξαρτώνται από τον επικεφαλής του — ελεύθερους και δούλους — αλλά και τα περιουσιακά στοιχεία κάθε είδους: τη γη, τα κτίρια, τα ζώα, τα αποθέματα, τον εξοπλισμό. Άνθρωποι και περιουσία μαζί, γιατί στην πράξη δεν χωρίζονται.
Δεν υπήρχαν περιθώρια εργασιακής ειδίκευσης σε μεγάλη κλίμακα, και κατ' επέκταση δεν υπήρχε βιοτεχνική ανάπτυξη. Όλα τα παραγόμενα αγαθά — κυρίως γεωργικά και κτηνοτροφικά — καταναλώνονταν μέσα στον οίκο. Όταν παρουσιαζόταν έλλειψη αγαθών, αυτή αναπληρωνόταν με:
- περιορισμένο ανταλλακτικό εμπόριο μεταξύ των οίκων
- ανταλλαγή δώρων
- τον πόλεμο και την πειρατεία
Μέτρο αναφοράς για την αξιολόγηση των ανταλλασσόμενων αγαθών ήταν το βόδι, τα δέρματα ζώων, τα μέταλλα, ακόμη και οι δούλοι. Στην Ιλιάδα, ο Γλαύκος ανταλλάσσει τα χρυσά του όπλα με τα χάλκινα του Διομήδη — «εκατόβοδα με εννιάβοδα μονάχα». Χωρίς νόμισμα, η αξία μετριόταν σε ζώα.
Το εξωτερικό εμπόριο, κυρίως για την προμήθεια μετάλλων και δούλων, το διεξήγαν αυτή την εποχή οι Φοίνικες.
Η κοινωνία 👥
Ο οίκος λειτούργησε ως μονάδα κοινωνικής συγκρότησης. Με τον τερματισμό των μετακινήσεων και την απόκτηση μόνιμων εγκαταστάσεων, τα μέλη του οίκου που συνδέονταν με συγγενικούς δεσμούς έγιναν κάτοχοι της γης και απέκτησαν οικονομική ισχύ: ήταν οι άριστοι (ευγενείς), που τους γνωρίζουμε από τις διηγήσεις του Ομήρου.
Μέσα στον οίκο όμως ζούσαν και πολλοί άνθρωποι χωρίς άμεσους συγγενικούς δεσμούς με τους ευγενείς. Αυτοί αποτελούσαν μια πολυάριθμη κοινωνική ομάδα γνωστή ως πλήθος.
Ξεχωριστή κατηγορία ήταν οι δημιουργοί: ανεξάρτητοι από τον οίκο, αλλά οικονομικά εξαρτώμενοι από τους οίκους μιας ευρύτερης περιοχής, ήταν εκείνοι των οποίων η εργασία προϋπέθετε κάποια ειδίκευση — ο ξυλουργός, ο αγγειοπλάστης, ο χαλκουργός. Ασκούσαν την εργασία τους για να καλύψουν τις ανάγκες μιας κοινότητας που περιλάμβανε τους οίκους μιας περιοχής.
Τέλος, οι δούλοι αποτελούσαν περιουσιακό στοιχείο του οίκου· οι περισσότεροι είχαν αποκτηθεί από πολέμους ή από την πειρατεία.
Η πολιτική οργάνωση ⚖️
Οι πρώτες ελληνικές κοινωνίες οργανώθηκαν με φυλετικά κριτήρια, δηλαδή αποτέλεσαν φυλετικά κράτη. Κάθε φύλο διαρθρωνόταν σε φυλές, φ(ρ)ατρίες και γένη με βάση τους συγγενικούς δεσμούς και μπορούσε να αποτελέσει κράτος. Φυλετικό κράτος μπορούσε επίσης να προκύψει από τη διάσπαση ενός φύλου ή από την ένωση περισσότερων φυλών του ίδιου φύλου.
Η ανάγκη αντιμετώπισης των προβλημάτων μέσα σε αυτά τα κράτη οδήγησε προοδευτικά στην πολιτική τους οργάνωση. Έτσι, οι φυλετικοί αρχηγοί της εποχής των μετακινήσεων εξελίχθηκαν σε κληρονομικούς βασιλείς, αφότου τα φύλα απέκτησαν μόνιμες εγκαταστάσεις.
Τα τρία όργανα
| Όργανο | Ποιοι το αποτελούσαν | Ρόλος |
|---|---|---|
| Βασιλιάς | Ένας, κληρονομικά | Αρχηγός του στρατού σε πόλεμο· κυβερνήτης με θρησκευτική και δικαστική εξουσία σε ειρήνη |
| Βουλή των γερόντων | Οι αρχηγοί των ισχυρών γενών, που λέγονταν και αυτοί βασιλείς | Συμβούλιο ευγενών που βαθμιαία περιόρισε τη βασιλική εξουσία |
| Εκκλησία του δήμου | Το πλήθος, κυρίως οι πολεμιστές | Συγκαλούνταν από τον βασιλιά σε σημαντικές αποφάσεις, για να δώσει τη γνώμη του |
Στην Οδύσσεια, ο σοφός Μέντωρ μαλώνει τον λαό της Ιθάκης που κάθεται αμίλητος μπροστά στους λίγους μνηστήρες: «τόσο πλήθος πού 'σαστε». Με αυτή τη φράση διατυπώνεται ουσιαστικά για πρώτη φορά η αρχή της πλειοψηφίας, που θα γίνει αργότερα ο θεμέλιος λίθος της αθηναϊκής δημοκρατίας του 5ου αιώνα.
Είναι χαρακτηριστικό ότι μέσα στις ομηρικές κοινωνίες διαμορφώθηκαν όλοι οι θεσμοί που οδήγησαν, από τα μέσα του 8ου αι. π.Χ., στην πολιτική συγκρότηση των ελληνικών κοινωνιών. Εδώ συναντούμε το πρώτο στάδιο πολιτικής οργάνωσης, που αργότερα θα εξελιχθεί μέσα στο πλαίσιο των ελληνικών πόλεων-κρατών.
Ο πολιτισμός 🎨
Η επανεύρεση της γραφής
Μετά την πτώση των μυκηναϊκών ανακτόρων, η δύσκολη γραμμική Β΄ — που ήξεραν να χρησιμοποιούν λίγοι γραφείς — λησμονήθηκε. Για τρεις περίπου αιώνες οι Έλληνες δεν χρησιμοποίησαν γραφή.
Στα τέλη του 9ου ή στις αρχές του 8ου αι. π.Χ. η γραφή επανεμφανίζεται, αλλά εντελώς διαφορετική: τα σύμβολά της δεν αποδίδουν πλέον συλλαβές αλλά φθόγγους. Η ελληνική αλφαβητική γραφή προέκυψε αφομοιωτικά από το φοινικικό αλφάβητο: οι Έλληνες προσάρμοσαν τα σύμβολα στις φωνητικές αξίες της γλώσσας τους και πρόσθεσαν τα φωνήεντα που έλειπαν από το φοινικικό.
Ακριβώς επειδή πρόσθεσαν τα φωνήεντα, οι Έλληνες έγιναν οι δημιουργοί του πρώτου πραγματικού αλφαβήτου. Το φοινικικό σύστημα σημείωνε μόνο σύμφωνα· χωρίς φωνήεντα, ο αναγνώστης έπρεπε να μαντέψει τη λέξη από τα συμφραζόμενα.
Η θρησκεία και τα ιερά
Την ομηρική εποχή δημιουργήθηκαν τα πρώτα ιερά, που σταδιακά απέκτησαν πανελλήνιο χαρακτήρα. Παράλληλα με τις τοπικές λατρείες παγιώθηκαν οι θρησκευτικές αντιλήψεις που συγκρότησαν το ολυμπιακό δωδεκάθεο.
Η επική ποίηση
Από τη μυκηναϊκή ήδη εποχή πρέπει να είχαν δημιουργηθεί στον ελλαδικό χώρο τραγούδια με ηρωικό περιεχόμενο. Αυτά αποτέλεσαν το υπόβαθρο που αργότερα οι Έλληνες των αποικιών της Μ. Ασίας χρησιμοποίησαν για να συγκροτήσουν, γύρω από δύο διαφορετικά θέματα, τα ομηρικά έπη.
Το περιεχόμενο των τραγουδιών το γνώριζαν οι ποιητές των ομηρικών χρόνων, οι ραψωδοί, οι οποίοι το τραγουδούσαν προσθέτοντας πολλές φορές καινούργια στοιχεία, για να διασκεδάσουν τον λαό στα πανηγύρια ή τους ευγενείς στα μέγαρά τους.
Η παράδοση θέλει δημιουργό των δύο επών τον Όμηρο, ο οποίος κατά πάσα πιθανότητα συνέθεσε την Ιλιάδα στην πρωταρχική της μορφή στα μέσα περίπου του 8ου αι. π.Χ.· η σύνθεση της Οδύσσειας τοποθετείται στα τέλη του 8ου ή στις αρχές του 7ου αι. π.Χ.
Η γεωμετρική τέχνη
Η τέχνη των ομηρικών χρόνων ονομάστηκε συμβατικά γεωμετρική, από τα γεωμετρικά σχέδια που κυριάρχησαν στη διακόσμηση των αγγείων αλλά και στα έργα της μικροτεχνίας. Η ίδια ονομασία χρησιμοποιείται πολλές φορές και για την ίδια την εποχή. Στα πολιτιστικά επιτεύγματα της περιόδου, δηλαδή, περιλαμβάνονται η προφορική διαμόρφωση της πρώτης ελληνικής ποίησης και τα έργα της τέχνης, κυρίως της κεραμικής και της μικροτεχνίας.