Κοινωνία και Εξουσία στη Δυτική Ευρώπη 🏰
Οι κοινωνικές τάξεις
Η ανώτερη αριστοκρατία προέρχεται από τους άμεσους υποτελείς του βασιλιά, τους ευγενείς της καρολίδειας εποχής. Από τον 11ο αιώνα επεκτείνεται το σύστημα της υποτέλειας και, εκτός από τους παλαιούς κληρονομικούς φεουδάρχες, δημιουργείται μια νέα κατηγορία κατώτερων υποτελών, την πλειονότητα των οποίων αποτελούσαν οι ιππότες. Οι ιππότες έφεραν βαριά και ακριβή πανοπλία.
Η πολεμική τέχνη του ιππότη προϋπέθετε σκληρή εκπαίδευση από την παιδική του ηλικία. Στα 12 ή 14 χρόνια του ο ιππότης έπαιρνε το χρίσμα στο πλαίσιο ειδικής τελετής, με την οποία συνειδητοποιούσε ότι ως ιππότης δεν είχε μόνο δικαιώματα, αλλά και υποχρεώσεις, όπως το να υπερασπίζεται την πίστη και τη δικαιοσύνη, να βοηθά τους αδύναμους και τους καταπιεσμένους.
Ένα παιδί σημερινής ηλικίας Γυμνασίου γινόταν επίσημα ιππότης: σε ειδική τελετή στα 12 ή 14 του χρόνια αναλάμβανε δημόσια δέσμευση να υπερασπίζεται την πίστη, τη δικαιοσύνη και τους αδύναμους.
Οι ιππότες αποτελούσαν εξαρχής μία τάξη σχετικά ανοιχτή σε τολμηρούς τυχοδιώκτες, οι οποίοι ήταν εκπαιδευμένοι και συγκέντρωναν ορισμένες οικονομικές προϋποθέσεις. Έτσι οι πρωτότοκοι, που κληρονομούσαν την πατρική περιουσία, πύκνωναν τις τάξεις των ιπποτών, οι οποίοι περιφέρονταν αναζητώντας την τύχη τους ή συμμετείχαν στις χριστιανικές εκστρατείες, ενώ οι αποκλειόμενοι από την πατρική περιουσία γίνονταν δεκτοί στην Εκκλησία ή στις μονές.
Δεν γινόταν κανείς ιππότης μόνο επειδή κληρονομούσε τίτλο. Η τάξη ήταν σχετικά ανοιχτή: χρειάζονταν εκπαίδευση και οικονομικές δυνατότητες, γι' αυτό και τολμηροί τυχοδιώκτες μπορούσαν να ενταχθούν σε αυτήν.
Έντονη κινητικότητα παρατηρείται και στην αγροτική τάξη. Η θέση των αγροτών βελτιώνεται σημαντικά και πολλοί από αυτούς μεταπηδούν στην τάξη των ιπποτών. Μερικές φορές απελευθερώνονται ολόκληρες αγροτικές κοινότητες. Συνήθως όμως οι αγρότες αποκτούν την ελευθερία τους δραπετεύοντας στις πόλεις ή σε άλλες αγροτικές περιοχές, τις οποίες εποίκιζαν και εκχέρσωναν.
Η εξέγερση της Λαόν (1115)
Μια χαρακτηριστική περίπτωση σύγκρουσης ανάμεσα στους κατοίκους μιας πόλης και στον φεουδάρχη κύριό τους είναι η εξέγερση της Λαόν το 1115. Κύριος των κατοίκων της Λαόν ήταν ο επίσκοπος, ένας τυχοδιώκτης ο οποίος έναντι ενός μεγάλου ποσού χρημάτων τους είχε παραχωρήσει γραπτές ελευθερίες (Charta Libertatum). Λίγο αργότερα ο επίσκοπος πλήρωσε στον βασιλιά Λουδοβίκο ΣΤ' 700 λίρες, για να του δώσει το δικαίωμα να ανακαλέσει τον χάρτη που ο ίδιος ο βασιλιάς είχε εγκρίνει έναν χρόνο πριν. Επιπλέον, ζήτησε από τους κατοίκους να του πληρώσουν 700 λίρες. Εξαιτίας αυτού οι κάτοικοι έκλεισαν τα μαγαζιά τους.
Ένας καλόγερος αυτόπτης μάρτυρας διηγείται ότι οι κάτοικοι «δεν ήταν μόνο από θυμό... αλλά συνωμοτούσαν με όρκο να σκοτώσουν τον επίσκοπο και τους συνενόχους του». Ο επίσκοπος δεν έδινε σημασία στις προειδοποιήσεις: «Τι νομίζετε ότι μπορούν να κάνουν αυτοί με τις εξεγέρσεις τους; Αν ο Γιάννης, ο νέγρος υπηρέτης μου, αρπάξει από τη μύτη τον πιο επίφοβο από αυτούς... δεν θα ακουστεί κιχ... Τους υποχρέωσα να καταργήσουν την κοινότητά τους».
Ο επίσκοπος αγνόησε επίμονες προειδοποιήσεις πιστεύοντας ότι οι κάτοικοι δεν τολμούσαν να αντιδράσουν. Αυτή η αλαζονική στάση αποδείχτηκε μοιραία: η εξέγερση που ακολούθησε τον κόστισε τη ζωή.
Την επόμενη μέρα, Μεγάλη Παρασκευή, ξαφνικά μια μεγάλη ταραχή ξεσπά στην πόλη. Με φωνές «Κομμούνα! Κομμούνα!» (δηλαδή Κοινότητα), ορδές οπλισμένων κατοίκων όρμησαν στο επισκοπικό μέγαρο. Ο επίσκοπος, βλέποντας ότι έχασε το παιχνίδι, φόρεσε τα ρούχα ενός υπηρέτη του, κατέφυγε στο υπόγειο και κρύφτηκε σε ένα βαρέλι. Όμως ένας από τους εξεγερμένους τον ανακάλυψε, τον έσυρε έξω τραβώντας τον από τα μαλλιά, και τον κατακρεούργησαν.
Η κραυγή «Κομμούνα! Κομμούνα!» δεν ήταν τυχαία: η κομμούνα ήταν ακριβώς αυτό που ζητούσαν οι κάτοικοι, μια αυτοδιοικούμενη κοινότητα με κατοχυρωμένες ελευθερίες, κάτι που ο επίσκοπος τους είχε στερήσει.
Οι κάτοικοι των πόλεων
Οι ομάδες που ασχολούνται με το εμπόριο και τη βιοτεχνία αποκτούν στη διάρκεια του 11ου αιώνα ελευθερίες και προνόμια και συνήθως συμμαχούν με τα κατώτερα στρώματα της αριστοκρατίας εναντίον των ισχυρών φεουδαρχών. Έτσι στα τέλη του 12ου αιώνα εμφανίζεται μία νέα κοινωνία, των αστών με διαφορετική δομή, που αντιπαρατίθεται, με τη δραστηριότητά της και την κοινωνική και πολιτική οργάνωσή της, στην κοινωνική διάρθρωση της φεουδαρχικής υπαίθρου.
Οι αστοί δεν ήταν απλώς μια ακόμη κοινωνική ομάδα δίπλα στους ευγενείς και τους αγρότες. Η οργάνωσή τους αντιπαρατίθεται ενεργά στη φεουδαρχική δομή της υπαίθρου, ανοίγοντας τον δρόμο για διαφορετικό τρόπο άσκησης εξουσίας μέσα στην πόλη.
Η σύγκρουση Εκκλησίας και Κράτους
Η πάλη μεταξύ της Εκκλησίας της Ρώμης και της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας του Γερμανικού Έθνους για την κυριαρχία του κόσμου συνδέεται στενά με τη μεταρρύθμιση της Καθολικής Εκκλησίας, που ανέλαβε ο πάπας Γρηγόριος Ζ' (1073-1085). Η μεταρρύθμιση αυτή απέβλεπε στην κατάργηση της σιμωνίας (εξαγορά αξιωμάτων), στην επιβολή της αγαμίας του κλήρου και, κυρίως, στην απαγόρευση της περιβολής, δηλαδή του διορισμού των επισκόπων από τον αυτοκράτορα. Η πρώτη φάση αυτού του αγώνα ονομάστηκε για το λόγο αυτό διαμάχη για την περιβολή. Η διαμάχη άρχισε το 1075 με μία παπική γνωμοδότηση (Dictatus Papae), που καθόριζε τις βασικές αρχές της παπικής κυριαρχίας.
Η περιβολή δεν ήταν απλώς μια τυπική τελετή· σήμαινε ότι ο αυτοκράτορας διόριζε ο ίδιος επισκόπους, δηλαδή έλεγχε ουσιαστικά την Εκκλησία μέσα στα εδάφη του. Γι' αυτό η απαγόρευσή της ήταν το κεντρικό διακύβευμα της σύγκρουσης, όχι μια δευτερεύουσα λεπτομέρεια.
Σύμφωνα με τη Dictatus Papae, μόνο ο επίσκοπος Ρώμης μπορεί να καθαιρεί επισκόπους, με εκείνους που αναθεματίζονται από τον πάπα οι πιστοί δεν μπορούν πια να ζουν κάτω από την ίδια στέγη, ο πάπας είναι ο μοναδικός άνθρωπος του οποίου φιλούν τα πόδια όλοι οι ηγεμόνες, και ο πάπας μπορεί να καθαιρεί αυτοκράτορες, ενώ καμιά σύνοδος δεν μπορεί να συγκληθεί χωρίς την έγκρισή του.
Ο αυτοκράτορας Ερρίκος Δ' απάντησε με τη σύνοδο της Βορμς (1076), η οποία χαρακτήρισε τον πάπα ως ψευδομοναχό και αρπακτικό λύκο και τον καθαίρεσε. Ο πάπας με τη σειρά του αναθεμάτισε τον αυτοκράτορα, του αφαίρεσε κάθε εξουσία στη Γερμανία και την Ιταλία και απαγόρευε στους πιστούς να υπακούουν στις εντολές του. Οι περισσότεροι Γερμανοί ηγεμόνες εκμεταλλεύθηκαν τον αναθεματισμό, για να ενισχύσουν τη δύναμή τους: εξέλεξαν δικό τους βασιλιά και προσκάλεσαν τον πάπα στη Γερμανία. Λέγεται ότι ο Ερρίκος αναγκάστηκε τότε να υποκύψει και να ταπεινωθεί μπροστά στον πάπα, στο φρούριο Κανόσσα (1077).
Ο ίδιος αυτοκράτορας που είχε καθαιρέσει τον πάπα αναγκάστηκε λίγο αργότερα να τον ικετεύσει προσωπικά στο φρούριο Κανόσσα, για να αρθεί ο αφορισμός του. Η στιγμή αυτή έμεινε σύμβολο της δύναμης που μπορούσε να ασκήσει η παπική εξουσία πάνω ακόμη και στον ισχυρότερο κοσμικό ηγεμόνα.
Η σύγκρουση συνεχίστηκε από τον ίδιο τον Ερρίκο και τους διαδόχους του με αναθέματα, στρατιωτικά και άλλα μέτρα. Η φάση αυτή τερματίστηκε με τη συμφωνία της Βόρμς (1122), που αποτελούσε πρακτικά νίκη της Εκκλησίας, αφού διαχώριζε τις σφαίρες της κοσμικής και εκκλησιαστικής εξουσίας. Η δύναμη της Εκκλησίας πάντως εκδηλώθηκε κυρίως με τις Σταυροφορίες.
Η συμφωνία της Βόρμς δεν έδωσε στην Εκκλησία απόλυτο έλεγχο ούτε άφησε τον αυτοκράτορα χωρίς κανέναν ρόλο· διαχώρισε τις δύο σφαίρες εξουσίας. Θεωρείται όμως νίκη της Εκκλησίας, γιατί ο αυτοκράτορας έχασε οριστικά το δικαίωμα να διορίζει μόνος του επισκόπους.