Οικονομικές Μεταβολές στη Δυτική Ευρώπη 🌾
Στα μέσα του 11ου αιώνα εμφανίζονται στη Δυτική Ευρώπη και τη Βόρεια Ιταλία οι πρώτες ενδείξεις μιας αρχόμενης ακμής. Ο πληθυσμός αυξάνεται, οι καλλιεργούμενες εκτάσεις επεκτείνονται, ζωντανεύουν το εμπόριο και η βιοτεχνία, ιδρύονται νέες πόλεις και το χρήμα χρησιμοποιείται και πάλι στις συναλλαγές.
Ο πληθυσμός και η γεωργία 🚜
Πραγματοποιείται μια γεωργική επανάσταση, η οποία εκφράζεται με:
- την αύξηση των καλλιεργούμενων εκτάσεων και της συγκομιδής
- τεχνολογικές καινοτομίες, όπως το τροχοφόρο άροτρο και η τετράτροχη άμαξα
Η έλλειψη λιπάσματος επιβάλλει την τριζωνική καλλιέργεια: το χωράφι χωρίζεται σε τρεις ζώνες που καλλιεργούνται εκ περιτροπής. Έτσι επιτυγχάνεται καλύτερη αξιοποίηση των δυνατοτήτων του αγρού και ο πληθυσμός εξασφαλίζει περισσότερη και καλύτερης ποιότητας τροφή.
Οι μεταβολές αυτές συνέβαλαν στην πραγματοποίηση του αγροτικού εποικισμού και στο σχηματισμό αστικών κοινοτήτων.
Η τριζωνική καλλιέργεια αντικατέστησε την παλαιότερη διζωνική μέθοδο ακριβώς επειδή δεν υπήρχε αρκετό λίπασμα για να ανανεώνεται συνεχώς το έδαφος: αφήνοντας κάθε φορά μία μόνο από τις τρεις ζώνες σε ανάπαυση, το χωράφι απέδιδε περισσότερο χωρίς να εξαντλείται.
Οι πόλεις 🏙️
Την περίοδο αυτή ιδρύονται πολλές νέες πόλεις, επεκτείνονται οι παλαιοί οικιστικοί πυρήνες και ανεγείρονται φρούρια. Ο έντονος ρυθμός ανάπτυξης των πόλεων επηρεάζει με τη σειρά του την ύπαιθρο.
Βάση της ζωής στην πόλη είναι ο καταμερισμός της εργασίας, ο οποίος επιβάλλεται από την πρόοδο της τεχνολογίας:
- ο νερόμυλος, του οποίου η χρήση επεκτείνεται στη Δύση, γίνεται πλέον η κύρια πηγή ενέργειας
- στα τέλη του 12ου αιώνα προστίθεται ο ανεμόμυλος
Οι πόλεις γίνονται κέντρα εντατικής οικοδόμησης και συναλλαγών, κινητήριες δυνάμεις της παραγωγής: παράγουν και θέτουν σε κυκλοφορία εμπορεύματα, διαδίδουν τεχνικές και νέες ιδέες. Αναλαμβάνουν πλέον τον κοινωνικοοικονομικό και πνευματικό ρόλο που διαδραμάτιζαν οι μονές στον Πρώιμο Μεσαίωνα.
Προσοχή στη διατύπωση: οι πόλεις δεν καταργούν τις μονές, αλλά αναλαμβάνουν σταδιακά τον ρόλο που είχαν οι μονές ως κέντρα οικονομικής και πνευματικής ζωής στον Πρώιμο Μεσαίωνα. Πρόκειται για μετατόπιση βάρους, όχι για εξαφάνιση του μοναστικού θεσμού.
Το εμπόριο 💼
Καθώς το αγροτικό πλεόνασμα διατίθεται στις πόλεις, σημειώνεται πρόοδος του εμπορίου. Οι εμπορικές δραστηριότητες εμφανίζονται στα μέσα του 11ου αιώνα και αναπτύσσονται ιδιαίτερα στη διάρκεια του 12ου αιώνα. Πρόκειται για ένα εμπόριο με ευρεία ακτίνα δράσης: αναπτύσσεται κατά μήκος των οδικών αξόνων που συνδέουν τα έσχατα σημεία της Χριστιανοσύνης, ενώ άλλοι δρόμοι κατευθύνονται προς τα μεγάλα μουσουλμανικά και βυζαντινά κέντρα της Μεσογείου.
Μεγάλα εμπορικά κέντρα είναι οι ιταλικές ναυτικές πόλεις, ενώ στο Βορρά ακμάζουν η Μπρυζ και η Βρέμη. Πρωταγωνιστούν εβραίοι και χριστιανοί έμποροι από τη Βενετία και την Πράγα, οι οποίοι διακινούν κυρίως δούλους, προϊόντα πολυτελείας και καταναλωτικά αγαθά (γούνες, μπαχαρικά, χρωματιστά υφάσματα της Φλάνδρας, αλάτι, ξύλο, σίδηρος, σιτάρι κ.ά.).
Για τη μεταφορά των εμπορευμάτων:
- στην ξηρά χρησιμοποιούνται μεγάλες τετράτροχες άμαξες ή καραβάνια ημιόνων
- στη θάλασσα το εμπόριο διεξάγεται με γαλέρες και κόγκες (τύπος πλοίων του Βορρά)
Περί το 1200 καθιερώνεται η χρήση της πυξίδας και του πρυμναίου πηδαλίου.
Η παροιμιώδης έκφραση «ο πέμπτος τροχός της αμάξης» (για κάποιον που δεν τον υπολογίζουν καθόλου, τον «ανύπαρκτο») γεννήθηκε τον 11ο-12ο αιώνα και παραπέμπει ακριβώς στην τετράτροχη άμαξα της εποχής: μια άμαξα χρειάζεται τέσσερις τροχούς για να λειτουργήσει· ένας πέμπτος θα ήταν εντελώς περιττός. Η έκφραση δείχνει πόσο βαθιά η καθημερινή τεχνολογία της εποχής χαράχτηκε στη γλώσσα.
Εμποροπανηγύρεις και πρώτο χρηματοπιστωτικό σύστημα 💰
Από τα τέλη του 12ου αιώνα αρχίζει να διαδίδεται ο θεσμός των εμποροπανηγύρεων, ιδιαίτερα στη Φλάνδρα και στη γαλλική Καμπανία. Προικισμένες με προνόμια, οι εμποροπανηγύρεις αποτελούν στην ουσία μια διαρκή αγορά, όπου:
- δεν προσφέρονται μόνο εμπορεύματα
- γίνονται ανταλλαγές νομισμάτων από ειδικευμένους αργυραμοιβούς-τραπεζίτες
- χορηγούνται πιστώσεις κυρίως από εβραίους επιχειρηματίες και από τις πλούσιες μονές
Πρόκειται για τις πρώτες εκδηλώσεις του χρηματοπιστωτικού συστήματος.
Στον μεσογειακό κόσμο, και ιδιαίτερα στη Βενετία και στη Γένουα, γενικεύεται από τον 12ο αιώνα η πρακτική της συγκρότησης ναυτικών εταιρειών, που επενδύουν στο θαλάσσιο εμπόριο, αποκομίζοντας τεράστια κέρδη. Ένα σωζόμενο συμβόλαιο του 1163 δείχνει πώς λειτουργούσε στην πράξη μια τέτοια εταιρεία:
Ο Σταμπίλε και ο Αρσάλντο Τζεραπόν συγκρότησαν εταιρεία, στην οποία ο Σταμπίλε συνεισέφερε ποσό 88 λιρών και ο Αρσάλντο ποσό 44 λιρών. Ο Αρσάλντο παίρνει το ποσό αυτό μαζί του για να το επενδύσει στην Τύνιδα ή όπου αλλού πλεύσει το πλοίο που ο ίδιος χρησιμοποιεί. Επιστρέφοντας, παραδίδει τα κέρδη στον Σταμπίλε ή στον αντιπρόσωπό του για τη διανομή. Μετά την αφαίρεση του κεφαλαίου, μοιράζουν τα κέρδη εξ ημισείας. Το συμβόλαιο κλείσθηκε στις 29 Σεπτεμβρίου 1163.
Προσοχή στη σειρά: πρώτα αφαιρείται από τα συνολικά έσοδα το αρχικό κεφάλαιο που είχε επενδυθεί, και μόνο το υπόλοιπο (το καθαρό κέρδος) μοιράζεται εξ ημισείας ανάμεσα στους δύο εταίρους. Αν συγχέει κανείς κέρδος με συνολικά έσοδα, βγάζει λάθος μοιρασιά.